Đặc điểm truyện ngắn của nguyễn văn thọ

Trong bài trao đổi với phóng viên đài VOV5 Hương mĩ nhân- Tuyển chọn những truyện ngắn hay của Nguyễn Văn Thọ trình làng [45], và bài Nhà văn Nguyễn Văn Thọ:Tôi là kẻ sống đầm mình không

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN NGUYỄN VĂN THỌ

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 8220121 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

PGS.TS LƯU KHÁNH THƠ

HÀ NỘI, 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi

Các thông tin, số liệu, kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực

Tác giả

Phạm Thị Gấm

Tôi cũng xin gửi lời tri ân sâu sắc đối với BGH, bạn bè đồng nghiệp trường THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm và cùng gia đình, người thân đã động viên, quan tâm, chia sẻ và tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành tốt khóa học này!

Hà Nội, tháng 04 năm 2018

Tác giả luận văn

Phạm Thị Gấm

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 TRUYỆN NGẮN NGUYỄN VĂN THỌ TRONG DÒNG CHẢY TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 9

1.1 Diện mạo truyện ngắn Việt Nam đương đại 9

1.2 Hành trình sáng tác của Nguyễn Văn Thọ trong nền văn học Việt nam đương đại 14

Chương 2 HIỆN THỰC ĐỜI SỐNG VÀ SỐ PHẬN CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN VĂN THỌ 19

2.1 Bức tranh đời sống 19

2.2 Con người trong truyện ngắn Nguyễn Văn Thọ 21

Chương 3 NGHỆ THUẬT TỰ SỰ TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN VĂN THỌ 48

3.1 Điểm nhìn trần thuật 48

3.2 Tình huống truyện 56

3.3 Ngôn ngữ 62

3.4 Giọng điệu 68

KẾT LUẬN 77

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 80

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Văn học Việt Nam từ sau 1975 đến nay có nhiều sự cách tân, đổi mới mạnh mẽ trên tất cả các phương diện từ nội dung đến hình thức nghệ thuật Sự chuyển mình mạnh mẽ ấy được thể hiện phong phú ở tất cả các thể loại của văn học từ thơ, văn xuôi đến kịch Và thể loại được cách tân, đổi mới mạnh

mẽ nhất phải kể đến là văn xuôi trên cả hai phương diện nội dung và nghệ thuật Cho đến nay văn xuôi Việt Nam sau 1975 vẫn là những dòng chảy phong phú, phức tạp, chưa ổn định, còn cần được tranh luận, xem xét, nghiên cứu sâu hơn nữa Song không ai có thể phủ nhận được sự đổi mới của nó khiến cho văn học nước nhà ngày càng phong phú Nó mở ra nhiều phương diện, đáp ứng niềm khao khát sáng tạo không ngừng của nhà văn và thị hiếu

đa dạng của bạn đọc thời hậu chiến

Truyện ngắn sau 1975 đã trở thành thể loại được cách tân hàng đầu được cả người sáng tác và người đọc ưa chuộng Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng văn học sau 1975 bội thu về truyện ngắn Có rất nhiều truyện ngắn hay, đặc sắc, đa dạng làm nên tên tuổi của các nhà văn: Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Quang Thiều, Chu Lai, Võ Thị Hảo, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Bản, Phạm Hoa, Phan Thị Vàng Anh, Lưu Sơn Minh, Sương Nguyệt Minh, Bão Vũ, Phạm Duy Nghĩa, Nguyễn Văn Thọ Có thể nói chưa bao giờ thể loại truyện ngắn lại phát triển phong phú

về số lượng và chất lượng đem đến những cách tân mới mẻ về nội dung tư tưởng và nghệ thuật như ở thời kì này

Nhà văn Nguyễn Văn Thọ sinh năm 1948 tại Thái Bình trong một gia đình cha là họa sĩ Nguyễn Văn Thiệu tốt nghiệp trường Cao đẳng mỹ thuật Đông Dương khóa 1932- 1938 Nguyễn Văn Thọ có 11 năm trong quân ngũ, ông viết văn từ khá sớm Tác phẩm của ông ra mắt công chúng lần đầu vào

những năm 1984- 1986 trên tuần báo văn nghệ Hội nhà văn Việt Nam Năm

1988 ông xuất khẩu lao động tại Cộng hòa liên bang Đức, đến tận năm 1996 ông mới viết trở lại và trở thành một trong số nhà văn hải ngoại tên tuổi được nhiều người biết đến Đến nay ông đã đóng góp cho văn đàn Việt Nam đương

đại khoảng gần 50 truyện ngắn thể hiện là một cây bút đa phong cách "khi thì giọng dữ dội, quyết liệt tận cùng, khi thì nhẹ nhàng như những bài thơ văn xuôi" (Đỗ Bạch Mai, Báo văn nghệ trẻ) Cấu trúc truyện có sự kết hợp cấu

trúc kinh điển với hiện đại Truyện ngắn cuả ông tập trung thể hiện nhiều mảng đề tài: mảng chiến tranh, mảng nước ngoài, mảng dã sử, mảng Hà Nội xưa và nay Dù viết về đề tài nào Nguyễn Văn Thọ cũng tạo được ấn tượng độc đáo trong lòng người đọc

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Cho đến nay chưa có các công trình nghiên cứu hệ thống, đầy đủ về truyện ngắn của Nguyễn Văn Thọ Những ý kiến về truyện ngắn của ông thường thể hiện trong các bài viết trên các báo và tạp chí, các bài trao đổi của tác giả trên các diễn đàn, báo mạng

Trong bài trao đổi với phóng viên đài VOV5 Hương mĩ nhân- Tuyển chọn những truyện ngắn hay của Nguyễn Văn Thọ trình làng [45], và bài Nhà văn Nguyễn Văn Thọ:Tôi là kẻ sống đầm mình không hoang tưởng của Phan Thanh Phong www.nhandan.com.vn [39] Đài VOV5 giới thiệu tập truyện Hương mĩ nhân, tuyển chọn trong gia tài gần 50 truyện ngắn của Nguyễn Văn Thọ được sắp

xếp theo chủ đề: Mảng chuyện ở Đức, chuyện về Hà Nội, chuyện chiến tranh

Qua đây Nguyễn Văn Thọ khẳng đinh Tôi là kẻ sống đầm mình không hoang tưởng Với vốn sống và sự trải nghiệm phong phú trong những hoàn cảnh khác

nhau đã giúp Nguyễn Văn Thọ thành công trong những sáng tác của ông

Trong bài Ám ảnh vàng xưa của Nguyễn Văn Thọ, nhà báo Nguyên Trường bày tỏ "Với riêng tôi, đã lâu rồi mới được đọc một truyện ngắn giản dị mà ám ảnh

đến thế" [57] Nguyên Trường khẳng định những năm tháng đi lính và khoảng

thời gian sinh sống ở nước ngoài là nguồn cảm hứng để Nguyễn Văn Thọ sáng

tác Truyện ngắn Vàng xưa của Nguyễn Văn Thọ "sắc lạnh nhưng đầy tính nhân văn" [57] Bên cạnh những truyện Cõi ảo, Một người Đức, Trong bão tuyết, ngòi

bút của Nguyễn Văn Thọ không rơi vào tự nhiên chủ nghĩa hay bi quan, những trang viết của ông tái hiện một cách chân thực cuộc sống mưu sinh của người Việt tại Đức dù vất vả, bon chen, toan tính nhưng vẫn ánh lên những phẩm chất tốt đẹp của người Việt Nam

Bài Nguyễn Văn Thọ với truyện ngắn Gửi ông đại tá chờ thư đăng trên vannghequandoi.com.vn Nhà văn giãi bày cuộc sống của gia đình mình ở Đức

Khi con gái 6 tuổi ông đưa con về Việt Nam bởi không muốn đánh mất bản sắc dân tộc, các giá trị văn hóa gốc Trong truyện ngắn này ông thoát khỏi lối sử dụng ngôn ngữ gai góc, tình huống quyết liệt vì vấn đề của câu chuyện là vấn đề tình

cảm nên cần có tiếng nói riêng rung động từ tâm hồn "Vì thế ngôn ngữ được sử dụng trong truyện là ngôn ngữ trong sáng, giản dị, nhẹ nhàng, chi tiết nhuần nhị, đời thường, nhân vật thơ ngây, trong sáng" [54] Trong lời đề tựa tập truyện Hương Mĩ nhân, Nguyễn Văn Thọ đã trích nhận định của nguyên trưởng ban báo Văn nghệ trẻ Đỗ Bạch Mai "Cõi ảo hay Gửi ông đại tá chờ thư tựa như bài thơ bằng văn xuôi" [64] Còn nhà văn Tô Hoài thì đánh giá: "Nếu vàng xưa với áng văn khá đẹp cho thấy khả năng chơi bố cục, chơi cấu trúc khá điêu luyện của tác giả, chính kĩ nghệ ấy đã tạo nên sự hấp dẫn của thiên truyện, thì Mùi thuốc súng lại thô mộc, chân thành Truyện hấp dẫn bởi tính hiện thực nghiệt ngã nhưng lại rất nhân bản" [64]

Trong bài Nỗi buồn của một nhà văn xa xứ của Phi Hà đăng trên http://vietbao, tác giả Phi Hà giới thiệu những truyện ngắn nổi bật của Nguyễn Văn Thọ trên thi đàn văn học nước nhà: Vườn maria, Vàng xưa, Thất huyền cầm

đây là những truyện ngắn mang đậm kiếp nhân sinh được soi chiếu từ nhiều góc

độ, được viết ra với tâm thế của người luôn trăn trở giữa hai thế giới, hai miền đất khác

Ngoài ra còn có một số bài viết, luận văn nghiên cứu về tiểu thuyết Quyên

của Nguyễn Văn Thọ xuất bản 2009 Nhà văn chia sẻ trên Tạp chí Sông Hương

trong bài Nguyễn Văn Thọ từ truyện ngắn đến tiểu thuyết Quyên "viết tiểu thuyết Quyên khi tôi đã cho ra đời 30 truyện ngắn, ít nhiều đã thể hiện được kĩ năng truyện ngắn Nhưng vẫn còn nhiều ẩn ức mà kĩ năng truyện ngắn không thể giãi bày được khiến tôi tìm đến thể loại tiểu thuyết" [62] Cuộc sống mưu sinh của

người Việt nơi xứ người có biết bao câu chuyện tan nát, đau khổ, mồ hôi và nước mắt, Nguyễn Văn Thọ vừa là người trong cuộc, vừa là người quan sát, trải nghiệm

đã thôi thúc ông tìm đến thể loại tiểu thuyết bởi đây là thể loại hàm chứa nhiều

vấn đề quy mô lớn Cũng trong bài trao đổi với báo Thể thao Văn hóa Thân phận của người Việt xa xứ, nhà văn chia sẻ "tác phẩm được viết ra từ đời sống khổ đau của chính tôi và bạn bè trên đất khách Ở đó có thể giải thích nhiều ẩn ức của chúng tôi với thời cuộc, với văn hóa Việt khi bước ra thế giới với quan niệm về tình yêu và hạnh phúc" [38] Trong bài Nguyễn Văn Thọ viết Quyên như món nợ cần phải trả, http://giaitri.vn của Phan Thanh Phong, nhà văn cũng chia sẻ đây là

một tiểu thuyết không có nhiều đóng góp mới cho nghệ thuật văn học hiện đại Với 18 chương, nhiều chương được viết như một truyện ngắn gần như độc lập điều này thể hiện sự cố gắng về mặt thi pháp tiểu thuyết bởi mỗi chương vừa

có sự độc lập lại vừa có tính logic với toàn tác phẩm Cách viết này đáp ứng nhu câu của người đọc vì ít thời gian có thể đọc đơn lẻ từng chương mà không thấy nhàm chán Thành công thứ hai là về ngôn ngữ, có sự kết hợp giữa ngôn ngữ điện ảnh và ngôn ngữ văn học, thể hiện sự giao lưu, tận dụng thế mạnh của các loại hình nghệ thuật Thứ ba là tiểu thuyết được dàn dựng với diễn biến nhanh, nhiều kịch tính, có đoạn kết nối, đan xen như phóng sự về đời sống thực tại làm nên chất

hiện thực đậm nét Bên cạnh đó tiểu thuyết còn thành công ở việc xây dựng tâm lí nhân vật, tình huống truyện, cách đặt tên nhân vật

Qua xem xét những bài nghiên cứu trên, chúng tôi nhận thấy các tác giả

đã bước đầu tiếp cận và tìm hiểu truyện ngắn của Nguyễn Văn Thọ ở nội dung sáng tác, mục đích sáng tác, quan niệm sáng tác Trong đó cũng có những ý kiến đề cập đến một số yếu tố thuộc phương diện nghệ thuật như ngôn ngữ, giọng điệu, tình huống, bố cục Lại có những bài viết khẳng định tài năng, sức sáng tạo, sự đóng góp của Nguyễn Văn Thọ trong nền văn học đương đại Tuy nhiên chúng tôi nhận thấy chưa có bài viết nào tập trung nghiên cứu một cách có hệ thống về đặc điểm truyện ngắn Nguyễn Văn Thọ

Vì vậy trên cơ sở tiếp thu và học tập kết quả nghiên cứu của các tác giả đi

trước, chúng tôi lựa chọn đề tài Đặc điểm truyện ngắn Nguyễn Văn Thọ này

với mục đích tìm hiểu, bổ sung thêm những vấn đề còn bỏ ngỏ trên cơ sở tiếp cận tác phẩm từ đặc trưng thể loại

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

* Mục đích: Thứ nhất, nghiên cứu đề tài này người viết hướng tới khẳng định những đóng góp của Nguyễn Văn Thọ đối với văn học hiện đại Đặc biệt khẳng định

sự mới lạ từ nội dung đến nghệ thuật trong truyện ngắn của ông Thứ hai, việc nghiên cứu đề tài còn giúp cho người thực hiện vun bồi kiến thức để làm hành trang cho việc học tập, nghiên cứu và giảng dạy sau này

Ngoài ra còn giúp người viết có cái nhìn sâu sắc, hiểu thấu đáo hơn về nhà văn Nguyễn Văn Thọ và cả thế hệ nhà văn cùng thời

* Nhiệm vụ

- Làm sáng tỏ những mảng đề tài Nguyễn Văn Thọ quan tâm trong truyện ngắn của mình

- Làm sáng tỏ quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn Nguyễn Văn Thọ

- Phân tích những phương thức nghệ thuật trong việc kiến tạo nên truyện ngắn Nguyễn Văn Thọ như: điểm nhìn trần thuật, tình huống truyện, ngôn ngữ, giọng điệu

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Nguyễn Văn Thọ sáng tác ở nhiều thể loại: thơ, bút kí, truyện ngắn và tiểu thuyết Nhưng mảng sáng tác đánh dấu và thu được nhiều thành tựu hơn

cả là truyện ngắn Đây là thể loại phát huy được sự độc đáo của nhà văn từ nội dung đến nghệ thuật Chúng tôi tập trung nghiên cứu chủ yếu tuyển tập

truyện ngắn Hương mỹ nhân, tuyển tập truyện ngắn điển hình của Nguyễn

Văn Thọ từ năm 1996- 2005 do Nhà xất bản Thanh niên ấn hành 2016 Đây là tuyển tập những truyện ngắn tiêu biểu, xuất sắc được chính nhà văn lựa chọn

Ngoài ra chúng tôi nghiên cứu thêm tập truyện Vàng xưa, tập truyện ngắn

Nhà xuất bản Hội Nhà văn Việt Nam 2003

Bên cạnh đó chúng tôi còn khảo sát thêm một số truyện ngắn của những nhà văn giai đoạn trước và sau để so sánh và đối chiếu góp phần làm nổi bật đặc điểm truyện ngắn Nguyễn Văn Thọ

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

gian, điểm nhìn trần thuật, ngôn ngữ, giọng điệu để vừa hệ thống, tổng hợp kết quả, vừa minh chứng cho các luận điểm của luận văn

5.3 Phương pháp so sánh

Luận văn không chỉ nghiên cứu truyện ngắn Nguyễn Văn Thọ mà còn so sánh, với truyện ngắn của tác giả cùng thời khác để thấy sự khác biệt và đặc trưng trong sáng tác của Nguyễn Văn Thọ

5.4 Phương pháp phân loại

Trong quá trình nghiên cứu chúng tôi phân loại truyện ngắn Nguyễn Văn Thọ theo nhiều tiêu chí khác nhau để làm nổi bật các kiểu dạng nhân vật

và một số phương thức nghệ thuật trong truyện ngắn của Nguyễn Văn Thọ

5.5 Phương pháp tiếp cận tác phẩm từ đặc trưng thể loại truyện ngắn

Trong quá trình nghiên cứu chúng tôi căn cứ vào đặc trưng thể loại truyện ngắn như: đề tài, nhân vật, tình huống, ngôn ngữ, giọng điệu để tìm hiểu

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Với đề tài Đặc điểm truyện ngắn Nguyễn Văn Thọ, luận văn làm nổi bật

những nét đặc sắc trong truyện ngắn của Nguyễn Văn Thọ trong cái nhìn hệ thống Về mặt lí thuyết, luận văn sẽ khẳng định thêm sự đúng đắn tin cậy của con đường nghiên cứu văn học hiện nay từ góc độ thi pháp học Từ đó chúng tôi muốn tìm hiểu những đóng góp mới của Nguyễn Văn Thọ trong bức tranh văn xuôi Việt Nam từ sau 1975 đến nay, đồng thời giúp người đọc có thêm những hiểu biết hệ thống, toàn diện về nhà văn Nguyễn Văn Thọ

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài Phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Truyện ngắn Nguyễn Văn Thọ trong dòng chảy truyện ngắn

Việt Nam đương đại

Chương 2: Hiện thực đời sống và số phận con người trong truyện

ngắn Nguyễn Văn Thọ

Chương 3: Nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Nguyễn Văn Thọ

Chương 1 TRUYỆN NGẮN NGUYỄN VĂN THỌ TRONG DÒNG CHẢY

TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Diện mạo truyện ngắn Việt Nam đương đại

Văn học Việt Nam từ sau 1975, nhất là từ thời kì Đổi mới đã tồn tại và phát triển trong những điều kiện lịch sử và xã hội khác biệt rõ rệt so với thời

kì chiến tranh Nếu văn học giai đoạn 1945- 1975 là tiếng nói của cộng đồng, dân tộc, thời đại thì văn học từ sau 1975 không chỉ là tiếng nói đại diện cho thời đại, dân tộc mà nó còn là tiếng nói cá nhân, cá thể, là phương tiện để thể hiện quan điểm, tư tưởng, thái độ của nhà văn trước những vấn đề của con người, xã hội và cuộc sống, đó là xu hướng văn học phát triển theo hướng dân chủ hóa

Bên cạnh sự thay đổi trên là sự thay đổi trong quan niệm về kiểu nhà văn Nếu trong chiến tranh do nhiệm vụ của văn học là vũ khí chiến đấu, cổ

vũ cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc nên đã hình thành nên kiểu nhà văn chiến sĩ, thì từ sau 1975, khi đất nước được hòa bình, thống nhất lại đòi hỏi nhà văn phải là một nhà tư tưởng, một nhà hoạt động xã hội Thông qua tác phẩm của mình nhà văn không chỉ soi sáng mà còn bày tỏ suy nghĩ, qua điểm của mình để cùng trao đổi với người đọc về những vấn đề của cuộc sống, từ

đó làm thay đổi mối quan hệ giữa nhà văn và người đọc Nhà văn không phải

là người phán truyền chân lí một chiều mà nhà văn chỉ là người đưa ra quan điểm để cùng trao đổi với người đọc, từ đó tạo ra sự bình đẳng, dân chủ giữa tác giả và người đọc

Cùng với sự thay đổi quan niệm về nhà văn thì quan niệm về hiện thực cũng được thay đổi, hiện thực vừa là đối tượng phản ánh, khám phá, vừa được

mở rộng mang tính toàn diện Ở giai đoạn này hiện thực trở nên phong phú,

đa dạng, nó không chỉ là những biến cố lịch sử lớn trong đời sống cộng đồng như hiện thực cách mạng mà còn là hiện thực trong cuộc sống thường nhật với những mối quan hệ phức tạp đan xen trong cuộc sống, là những vấn đề riêng tư của đời sống cá nhân với đầy đủ những cung bậc cảm xúc: buồn, vui, hạnh phúc, đau khổ, hi vọng, tuyệt vọng Hiện thực của đời sống vô cùng phong phú với tính toàn vẹn đã mở ra một địa hạt phong phú cho văn học khám phá và chiếm lĩnh

Hướng dân chủ hóa trong văn học được thể hiện trên rất nhiều phương diện sáng tác từ chủ đề, đề tài, kết cấu, nhân vật đến ngôn ngữ, giọng điệu Nếu văn học trước 1975 chủ yếu là giọng ngợi ca với sắc thái hào hùng, tráng

lệ hoặc giọng đằm thắm, trữ tình thì văn học từ sau 1975 xuất hiện nhiều giọng điệu phong phú hơn: giọng dửng dưng, lạnh lùng; giọng chua chát, cay đắng hay giọng chiêm nghiệm, triết lí Nếu tính độc thoại bao trùm trong khuynh hướng sử thi thì khi văn học hướng tới tinh thần dân chủ là tính đa thanh, phức điệu, độc thoại chuyển dần sang đối thoại Có thể nói sự xuất hiện của xu hướng dân chủ hóa đã làm thức tỉnh cá tính sáng tạo, phong cách sáng tác của nhà văn, họ ra sức tìm kiếm, khám phá, thử nghiệm trên nhiều bình diện nghệ thuật từ truyền thống đến hiện đại và cả hậu hiện đại

Xu hướng dân chủ hóa đã đánh thức sự thức tỉnh của ý thức cá nhân đem đến cho văn học những chủ đề mới, làm thay đổi quan niệm về con người Con người vừa là đối tượng phản ánh, vừa là cái đích hướng đến của văn học Con người trong văn học từ sau 1975 được nhìn ở nhiều góc độ, đa chiều, đa diện: con người với lịch sử, với xã hội, với thiên nhiên và với chính mình Con người được soi chiếu trên nhiều bình diện: ý thức và vô thức, bản năng và lí tưởng, con người cụ thể, cá biệt và con người mang tính phổ quát, nhân loại Con người được phản ảnh trong văn học ở giai đoạn này có sự đan

xen giữa các mặt đối lập: giữa tốt và xấu, giữa thiện và ác, giữa cao cả và thấp hèn Đây là điều dễ nhận thấy nhất trong văn học ở thời kì này

Không dừng lại ở những chuyển biến trong khám phá con người, từ con người cộng đồng đến con người cá nhân, cá thể mà văn học đổi mới trong những năm gần đây còn hướng tới con người bản thể, con người tự nhiên, con người dục tính Bên cạnh đó đời sống tâm linh, vô thức cũng trở thành đề tài được nhiều cây bút và bạn đọc quan tâm đem đến sự phong phú, phức tạp trong phản ánh đời sống con người qua văn học Ở giai đoạn này văn học đổi mới trên cả 3 phương diện: thơ, kich, văn xuôi nhưng thể loại ghi dấu ấn rõ rệt nhất là truyện ngắn, với ưu thế nhỏ gọn, cơ động truyện ngắn sớm bắt nhịp một cách nhanh nhạy, linh hoạt trước những chyển biến của đời sống Sự vận động của thể loại truyện ngắn đi sâu vào phản ánh cái thường nhật của cuộc sống nhất là từ những năm 1995 - 1999 được Bùi Việt Thắng nhấn mạnh đến

sự đông đảo của đội ngũ sáng tác, tác phẩm trong sự tiếp nối giữa các thế hệ

nhà văn cũng như khuynh hướng tìm tòi, sáng tạo trong truyện ngắn (Một bước đi) [47] Đây cũng là thời kì nở rộ về phong cách và bút pháp: "Có thể thấy phong cách cổ điển trong sáng tác của Nguyễn Thành Long, Nguyễn Kiên, Ma Văn Kháng, Nguyên Ngọc, Nguyễn Khải; phong cách trữ tình trong sáng tác của Đỗ Chu, Nguyễn Quang Thiều, Võ Thị Hảo; phong cách hiện thực trong sáng tác của Y Ban, Phạm Ngọc Tiến, Nguyễn Thị Thu Huệ Hình thức của truyện ngắn cũng đa dạng hơn với truyền kì hiện đại, giả cổ tích, truyện ngắn - kịch, truyện cực ngắn, truyện ngắn triết luận " (Văn học thời

kì đổi mới, xu hướng vận động của Nguyễn Văn Long) [35] Về phương thức

trần thuật và ngôn ngữ cũng có nhiều cách tân, tăng cường phương thức độc thoại nội tâm, miêu tả theo dòng ý thức đồng hiện, tất cả những thay đổi trên

đã làm tăng thêm sức hấp dẫn cho thể loại truyện ngắn

Quá trình đổi mới truyện ngắn Việt Nam có thể nói được bắt đầu từ thế

hệ những người cầm bút bước ra từ chiến tranh như Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Nguyễn Xuân Thiều, Nguyễn khải, Đỗ Chu mà Nguyễn Minh

Châu được mệnh danh là "người mở đường tài năng và tinh anh nhất trong nền văn học Việt Nam sau 1975" Nếu trước 1975 Nguyễn Minh Châu sáng

tác theo khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn thì sau 1975 ông chuyển hướng sáng tác trong ngòi bút của mình sang cảm hứng thế sự, triết lí ở một

loạt tác phẩm như: Bến quê, Phiên chợ Giát, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Chiếc thuyền ngoài xa đã thể hiện cái nhìn đa chiều, đa diện vào

cuộc sống Nhà văn Ma Văn Kháng thì gây ấn tượng với người đọc khi đi sâu khai thác những vấn đề thế sự, những tác động của nền kinh tế thị trường và

sự thống trị của quyền lực, đồng tiền dẫn đến sự tha hóa, suy đồi những giá trị đạo lí của gia đình, dân tộc

Quá trình đổi mới thể loại truyện ngắn đương đại phải kể đến thế hệ tiếp những nhà văn có sự đột phá về phong cách, bút pháp như: Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh, Hồ Anh Thái, Ngô Tự Lập, Phạm Ngọc Tiến, Sương Nguyệt Minh qua truyện ngắn của mình họ đã thể hiện sự chuyển biến trong khai thác và khám phá hiện thực và con người Trong thế hệ nhà văn này có thể coi sự xuất hiện của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp là một hiện tượng đặc biệt ghi dấu ấn lớn trong nền văn học đương đại Tác phẩm của ông thu hút đông đảo đội ngũ và giới nghiên cứu phê bình Nhà văn Nguyên Ngọc đã

đánh giá: “Nguyễn Huy Thiệp xuất hiện trong trào lưu văn học đổi mới của Việt Nam, là một hiện tượng tiêu biểu nhất của trào lưu đó Tuy nhiên trong khi văn học đổi mới đang hăng hái làm công việc phơi bày, tố cáo những hiện tượng xã hội phức tạp thì Nguyễn Huy Thiệp không lao vào dòng chảy chung

đó Anh đi theo một con đường khác Anh đưa văn học hiện đại Việt Nam đến một bước chuyển rất quan trọng: một nền văn học có ý thức mạnh mẽ làm

chức năng là tấm gương tự soi mình của dân tộc, và của con người" [46],

đánh giá này đem đến cho chúng ta một cái nhìn đầy đủ về những đóng góp của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp trong nền văn học đương đại Việt Nam

Tiếp đến là thế hệ những gương mặt trẻ 7x, 8x như: Nguyễn ngọc Tư,

Nguyễn ngọc Thuần, Đỗ Bích Thúy, Phạm Duy Nghĩa "Đây thực sự là những gương mặt mà ngay ở những tác phẩm đầu tay đã tạo được ấn tượng bởi những lạ trong khám phá hiện thực, bởi những táo bạo trong cách phơi trải tâm hồn, với cách viết đầy ngẫu hứng luôn có sự kết hợp giữa tài năng thiên bẩm và vốn tri thức văn hóa mới mẻ Điều đáng ghi nhận ở thế hệ này là

ý thức vươn tới những thể nghiệm mới mẻ, lạ hóa cách viết truyền thống Nhu cầu “viết khác đi” dường như là nhu cầu chung của thế hệ này" (Đội ngũ nhà văn đương đại - Lê Dục Tú) [46]

Quá trình đổi mới truyện ngắn Việt Nam đương đại còn ghi nhận sự xuất hiện những cây bút nữ với những gương mặt tiêu biểu như: Lê Minh Khuê, Dạ Ngân, Đoàn lê, Phạm Thị Hoài, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo, Võ Thị Xuân Hà, Y Ban, Nguyễn Ngọc Tư, Di Li đã ghi nhận một dấu ấn đậm nét trên thi đàn văn học nước nhà tạo nên diện mạo mới cho thể loại truyện ngắn Việt Nam đương đại Họ đã khẳng định vai trò của người phụ nữ trong cuộc sống, họ không chỉ quẩn quanh trong không gian hẹp gia đình mà đã vươn ra xã hội, khẳng định vị trí, vị thế của mình ngoài xã hội Qua những tác phẩm của mình, những cây bút nữ quan tâm tới thân phận của giới mình trong những câu chuyện thường ngày với những thăng trầm của cuộc sống bằng sự cảm thông, thấu hiểu sâu sắc của người trong cuộc Bên cạnh đó mỗi tác giả lại đem đến cách khám phá riêng tạo nên những phong cách, cá tính độc đáo

Có thể nói văn học Việt Nam đương đại đã ghi nhận những thành tựu nổi bật ở thể loại truyện ngắn, khẳng định sự trưởng thành của đội ngũ những người cầm bút và dự báo tiềm năng phát triển cho thể loại truyện ngắn trong tương lai

1.2 Hành trình sáng tác của Nguyễn Văn Thọ trong nền văn học Việt nam đương đại

Nguyễn Văn Thọ bắt đầu viết văn từ rất sớm, những năm 1972 ông đã cho ra đời những tác phẩm thơ tại chiến trường Nhưng tác phẩm của ông được xuất bản và đến với đông đảo bạn đọc là từ năm 1984 với tác phẩm đầu

tay Rồi chúng con sẽ trở về quê hương Ông đến với văn chương thật tình cờ,

"nhân một đêm, xem vở kịch trên vô tuyến, kể về một chiến sĩ ra chiến trường

đã chiến đấu như thế nào Xem xong, tôi buồn, bất bình quá, suốt đêm trằn trọc bởi tác giả phản ánh không đúng những điều tôi đã tận mắt chứng kiến trong cuộc chiến đằng đẵng" Rồi chúng con sẽ trở về quê hương kể về một

người lính ra đi chiến đấu, hi sinh tại chiến trường, chỉ để lại lá thư gửi mẹ Chuyện kể rất giản dị, lấy từ nguyên mẫu trong những sự việc chính ông chứng kiến Truyện đầu tay này in trên tuần báo văn nghệ, được khích lệ Ông

viết luôn Sương đêm in trên báo tết làm ông hưng phấn viết tiếp [64] Nhà văn Nguyễn Văn Thọ tâm sự "Tôi là kẻ sống đầm mình không hoang tưởng"

Những năm tháng sống vật lộn ngoài chiến trường cũng như hòa bình là sợi dây vô hình nối kết nhà văn với văn học Trong số những sáng tác giai đoạn

đẩu từ 1984 - 1986 truyện ngắn Muối mặn tạo được tiếng vang trong thời kì

đổi mới, sau đó được nhà soạn kịch Lưu Quang Vũ chuyển thể thành kịch

chèo "Muối mặn đời em", được trao huy chương vàng trong hội diễn văn nghệ Cũng từ đây nhiều bạn đọc yêu truyện và bạn bè trong giới văn nghệ

gọi ông với cái tên Thọ Muối thân thương, trìu mến như một dấu ấn nghề nghiệp Đây là tình cảm bạn đọc quý mến đã ban tặng cho nhà văn mà họ yêu thích Nhưng cũng từ đây ông dừng viết để dành thời gian quan sát, trải nghiệm, nghiền ngẫm để tích lũy vốn sống cho mình

Nguyễn Văn Thọ vất vả, thận trọng trong khi viết và được người đọc đón nhận tác phẩm của ông một cách dễ dàng Từ 1996 ông quay lại văn đàn

với ba tập thơ, sau đó quay lại viết văn xuôi với truyện Ám ảnh, nói về sự ám

ảnh của cuộc chiến mà ông đã tham gia suốt 11 năm Từ năm 1988 ông đi xuất khẩu lao động tại Cộng hòa Dân chủ Đức làm đội trưởng đội lao động xuất khẩu Mười năm sống ở xứ người, cuộc sống đầy biến động, ông có điều kiện quan sát, trải nghiệm đặc biệt là đọc, giao lưu với nhiều nhiều anh em nghệ sĩ hải ngoại Ông vừa đọc vừa suy ngẫm và tìm cho mình một lối đi riêng Để có vị trí thực sự trong làng văn, người viết phải mang đến cho bạn đọc một tiếng nói riêng , một phong cách riêng không trộn lẫn Nguyễn Văn Thọ thấm thía điều ấy Ông viết có tính bản năng, tác phẩm có sự dịch chuyển

về bút pháp Sau đó có đà ông viết tiếp Nhà ba hộ được tặng thưởng của Tạp chí Văn nghệ quân đội "Với ngôn ngữ khốc liệt, trần trụi, nhân vật, nhân chứng và đối chứng như tiếng thở hắt ra của một người đã trôi qua thời kì bao cấp sau chiến tranh Nó như vết chém hằn sâu sự thay đổi, tự xác lập đặc tính cá thể văn chương để định hình" [64] Từ mốc này, ông viết nhanh, nhiều Các tác phẩm lần lượt ra đời: Gió lạnh - Tập truyện ngắn Nhà xuất bản Hội Nhà văn Việt Nam 1999; Vàng xưa - Tập truyện ngắn Nhà xuất bản Hội Nhà văn Việt Nam 2003; Thất huyền cầm - Tập truyện ngắn Nhà xuất bản

Thanh niên 2006 Cùng với đó ông gặt hái được nhiều giả thưởng trên văn đàn: Giải khuyến khích Cuộc thi truyện ngắn báo Văn Nghệ - Hội nhà văn

2000-2001, Vườn Maria; Giải nhì Cuộc thi truyện ngắn Tạp chí Văn nghệ quân đội 2001-2002, Cõi ảo; Giải tư Cuộc thi truyện ngắn Báo Văn Nghệ 2003-2004, Phố cũ; Tặng thưởng văn chương năm 2003 Hội Nhà văn Việt Nam cho tập truyện ngắn Vàng xưa Vàng xưa, Lá bùa, Một người Đức, Mùi thuốc súng Đó là những tác phẩm thực sự gây được tiếng vang và tạo ấn

tượng về cái tên Nguyễn Văn Thọ trong lòng bạn đọc

Nguyễn Văn Thọ là một ngòi bút có sức sáng tạo dồi dào, ông sáng tác

ở nhiều thể loại: từ tạp bút, tùy bút, kí sự, luận chiến tới truyện ngắn, thơ đến

tiểu thuyết Các tác phẩm của ông được xuất bản ở nhiều nơi ngoài biên ải Việt Nam, như ở Mỹ, Đức, Canada, Pháp và Tiệp, Nga v.v…trên các diễn đàn văn nghệ tiếng Việt Cho tới nay, ông đã đóng góp vào văn đàn Việt Nam đương đại khoảng gần 50 ruyện ngắn, một số bài tiểu luận và hơn 60 bài tùy bút, ghi chép, bút kí Tiểu thuyết Quyên đạt giả B Cuộc thi tiểu thuyết lần 3 (2006-2009) của Hội Nhà văn Việt Nam

Sáng tác ở rất nhiều thể loại nhưng có thể nói trong sự nghiệp sáng tác của ông truyện ngắn là thể loại thành công nhât Nhà thơ Tô Hoài nhận định:

" Truyện ngắn là phần tinh túy nhất, ở đó ông bộc lộ được hết ma lực trong ngòi bút của mình, ở đó ông có đủ thời gian quan tâm, chăm sóc đến từng nhân vật và cả từng con chữ đơn lẻ" (Hương mĩ nhân- Tô Hoài) [64] Là người "sống đầm mình không hoang tưởng", dù ở trong nước hay ngoài nước,

Nguyễn Văn Thọ đều lăn lộn tận đáy xã hội, lại luôn đứng về phía những người cùng khổ nên ông rất hiểu đời sống nhân dân, rất hiểu những người lính, đặc biệt là những số phận mong manh của những kiếp người bé nhỏ và đấy chính là lĩnh vực văn chương quan tâm đến

Dù có ba mươi năm xa xứ nhưng Nguyễn Văn Thọ không tách biệt quê hương Trong suốt thời gian sống ở Đức năm nào ông cũng về thăm quê, có năm đến hai, ba lần Sự trở đi trở lại giữa hai đất nước giúp ông có điều kiện bắt kịp những thay đổi, biến động trong nước Bằng trực quan của người có nhiều năm ở nước ngoài khi quay về Việt Nam, với con mắt bao quát ông có thể nhìn ra được những vẻ đẹp quen thuộc của con người và cuộc sống mà có khi ở trong nước, vì quá quen ta lại không thể nhận ra

Qua khảo sát truyện ngắn của Nguyễn Văn Thọ trong tuyển tập Hương

mĩ nhân chúng tôi nhận thấy ông là người đa phong cách Truyện Nhà ba hộ, Vàng xưa, Phố cũ I, Phố cũ II có giọng khí quyết liệt đến tận cùng, nhưng cũng có truyện giọng nhẹ nhàng: Cõi ảo, Gửi ông đại tá chờ thư được nữ thi

sĩ Đỗ Bạch Mai, nguyên trưởng ban báo văn nghệ nhận xét tựa như bài thơ văn xuôi Ông cũng thử ngòi bút và thành công ở lối viết mới kỹ thuật dòng ý thức trong truyện Lời hứa của chiến tranh "Kết hợp cấu trúc kinh điển với hiện đại như Hương Mĩ Nhân đồng thời có những truyện là sự pha trộn nhiều thủ pháp công phu như Vàng xưa" (Hương mĩ nhân) [64]

Với Nguyễn Văn Thọ trong hơn 30 năm cầm bút viết văn là một nhu cầu tất yếu của bản thân để giãi bày, chia sẻ những suy tư chiêm nghiệm về cuộc sống Đó cũng chính là quá trình được sống với chính mình, đấu tranh với chính mình để vươn tới một cuộc sống tốt đẹp, có ý nghĩa hơn

Tiểu kết chương 1

Trong dòng chảy sôi động của văn học đương đại Việt Nam với rất nhiều cây bút thành công xuất sắc ở sự đổi mới trong cách nhìn nhận, khám phá hiện thực theo hướng dân chủ hóa đã đưa đến sự nở rộ về phong cách, bút pháp, cá tính sáng tạo của nhà văn Bên cạnh đó việc coi trọng tính nhân bản

đã giúp ý thức cá nhân phát triển mạnh mẽ cùng tinh thần dân chủ góp phần hình thành nên cái tôi cá nhân, cá thể trong văn học, đòi hỏi sự quan tâm đến từng số phận, đến mỗi con người Từ đây đem đến cho văn học quan niệm mới về con người Con người là thước đo những giá trị của mọi vấn đề xã hội,

sự kiện và biến cố lịch sử Con người được phản ánh trong giai đoạn này luôn

có sự đan cài giữa tốt và xấu, rồng phượng và rắn rết, cao cả và tầm thường từ đó đem đến cái nhìn sâu sắc và toàn diện hơn về con người

Trong dòng chảy văn học chung đó, Nguyễn Văn Thọ với những sáng tác của mình đã đóng góp một tiếng nói riêng vào khu vườn văn học nước nhà Có thể nói Nguyễn Văn Thọ là một cây bút tài hoa vạm vỡ, có khả năng sáng tác ở rất nhiều thể loại và thể loại nào cũng gặt hái được thành công, nhưng thành công hơn cả là ở thể truyện ngắn, ở thể loại này ông đã thể hiện

được năng lực và tinh chất của mình, quan tâm đến số phận con người cá nhân, con người cá thể với những buồn vui, hạnh phúc, khát khao mãnh liệt Và đặc biệt nổi bật ở ông là một ngòi bút đa phong cách từ điểm nhìn trần thuật đến xây dựng tình huống, đến ngôn ngữ, giọng điệu đều để lại những dấu ấn rất riêng, rất đậm nét trong lòng người đọc Ông đã xác lập cho mình một chỗ đứng trong nền văn học đương đại nước nhà

Chương 2 HIỆN THỰC ĐỜI SỐNG VÀ SỐ PHẬN CON NGƯỜI

TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN VĂN THỌ

2.1 Bức tranh đời sống

2.1.1 Những vấn đề của xã hội Việt Nam thời hậu chiến

Với đại thắng mùa Xuân 1975, cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân dân ta đã kết thúc thắng lợi Đây là một trong những chiến thắng lịch sử oanh liệt nhất, lẫy lừng nhất của dân tộc Việt Nam, mở ra: Kỷ nguyên

cả nước độc lập, thống nhất cùng đi lên chủ nghĩa xã hội Tuy nhiên, đất nước lại phải đối mặt với tình hình mới đó là sự khó khăn, khủng hoảng trên tất cả các phương diện từ kinh tế, chính trị đến quân sự, ngoại giao, văn hóa, y tế

Để khắc phục những tồn tại hại chế của đất nước sau chiến tranh Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng đã xác định nhiệm vụ, mục tiêu của cách mạng trong thời kì đổi mới xây dựng đất nước theo định hướng xã

hội chủ nghĩa Đại hội chỉ rõ "nhiệm vụ bao trùm, mục tiêu tổng quát của những năm còn lại của chặng đường đầu tiên là ổn định mọi mặt tình hình kinh tế - xã hội, tiếp tục xây dựng những tiền đề cần thiết cho việc đẩy mạnh công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa trong chặng đường tiếp theo"

Đường lối của Đảng đề ra đã thật sự đi vào cuộc sống và đạt được những thành tựu bước đầu rất quan trọng, trước tiên là trong lĩnh vực kinh tế -

xã hội, một số loại hình kinh tế dịch vụ mới ra đời và phát triển nhanh, góp phần thúc đẩy kinh tế hàng hóa và phục vụ đời sống nhân dân

Đứng trước tình hình mới của xã hội Việt Nam đã có sự đổi mới trên tất cả các lĩnh vực, chính trị, kinh tế, quốc phòng, ngoại giao, y tế, văn hóa Nền kinh tế nước ta đã từng bước chuyển sang nền kinh tế thị trường, văn hóa cũng có điều kiện tiếp xúc rộng rãi với nền nhiều nền văn hóa tiên tiến trên

thế giới Văn học, dịch thuật, báo chí và các phương tiện truyền thông khác phát triển mạnh mẽ có ảnh hưởng không nhỏ tới sự phát triển của văn học Đất nước bước vào công cuộc đổi mới thúc đẩy nền văn học cũng phải đổi mới cho phù hợp với nguyện vọng của nhà văn và người đọc cũng như quy luật phát triển khách quan của nền văn học

2.1.2 Nước Đức - quan sát và trải nghiệm

Trong cuộc gặp gỡ trực tiếp với nhà văn Nguyễn Văn Thọ ngày 23 tháng 1 năm 2018, chúng tôi được nghe nhà văn chia sẻ về những quan sát, trải nghiệm của mình trên nước Đức Từ một người lính trở về sau 11 năm tham gia chiến tranh, đi khắp các chiến trường từ Bắc vào Nam, sang tận Lào, Camphuchia, tham gia đến 400 trận đánh, mình đầy thương tích, trải qua đời sống biết bao gian nan, khốn khổ của chiến tranh và thời bao cấp 40 tuổi ông đến với nước Đức, một thế giới xa lạ, tráng lệ, tiện nghi Cuộc sống tại nước Đức từ 1989 đầy biến động, đời sống phương Tây sau khi bức tường đổ Nước Đức thống nhất mà không cần bon đạn, không hề đổ máu Tất cả những điều đó đã tác động sâu sắc đến tâm hồn ông, một người từng trải qua chiến tranh, một người dân quê từ một nơi xa xôi, lạc hậu đến với thế giới rộng mở Cũng từ đây ông nhận thấy cái bất biến, cái ưu điểm của dân tộc mình là ý chí sắt đá, là khả năng chịu đựng và chống chọi trước những hiểm nguy gian khổ, nhưng cũng từ đây ông nhận thấy những điều cần phải thay đổi của dân tộc chứ không thể giữ mãi một nếp cũ khi nó đã trở nên lỗi thời, lạc hậu Phải giao thoa trước sự va đập của cuộc sống Chính vì vậy mà những truyện ngắn của ông, nhất là mảng đề tài viết về con người trong cuộc mưu sinh ở nước ngoài đã thể hiện rõ sự giao thoa, tiếp xúc này

Từ trong cuộc sống tha hương của mình, ông nhận thức được nhiều điều Đời sống người Việt thăng trầm trong cuộc mưu sinh ở nước Đức bộc lộ nhiều nhược điểm khi va chạm với văn minh thế giới: có những cạnh tranh,

bon chen, toan tính, lừa lọc như trong truyện Lá bùa, hay truyện Lằn ranh kẻ cắp Trong Lá bùa một nhóm người Việt đi cướp để sống Nhưng dù trong

hoàn cảnh nào đi chăng nữa ông cũng tin vào tính thiện của người Việt Cũng

trong truyện Lá bùa, cuối truyện tên cướp hối hận về những việc mình đã làm

và muốn làm người lương thiện Anh ta sẵn sàng vật lộn với cuộc sống để

mưu sinh làm lại cuộc đời Còn trong Lằn ranh kẻ cắp lại là cuộc đấu tranh giằng xé trong tâm trạng của nhân vật "hắn" Hắn đứng giữa ranh giới trung

thực, ngay thẳng trong làm ăn buôn bán hay mỗi ngày ăn cắp một ít tiền của

ông chủ khi hắn có đủ điều kiện làm việc này Sau những suy nghĩ, dằn vặt cuối cùng hắn quyết định làm một người trung thực dù cuộc sống thiếu thốn

chứ nhất định không thể trở thành thằng ăn cắp Như vậy trong tận cùng của cái xấu, cái ác Nguyễn Văn Thọ vẫn nhìn thấy tính thiện, tính nhân bản của con người, đó cũng là phẩm chất quý giá nhất của con người Việt Nam trong những bon chen, bộn bề của cuộc sống

2.2 Con người trong truyện ngắn Nguyễn Văn Thọ

Gần 40 tuổi mới xuất hiện trên văn đàn, nhưng giấc mộng văn chương

đã được Nguyễn Văn Thọ ấp ủ khá lâu Ông chia sẻ, ông bắt đầu làm thơ, viết văn từ những năm 1972 tại chiến trường nhưng chỉ để thưởng thức, đọc cho đồng đội nghe Và sau này năm 1984- 1986 ông cho ra đời hai truyện ngắn

Rồi chúng con sẽ trở về và Muối mặn rồi dừng viết để dấn thân vào cuộc mưu

sinh, quan sát và trải nghiệm về con người và cuộc sống Mười năm sau, 1996 ông mới viết trở lại và các truyện ngắn dồn dập ra đời Đối với Nguyễn Văn Thọ viết văn không phải để lập danh mà là một nhu cầu được sống với chính mình, là chính mình, được thể hiện những quan sát, trải nghiệm của mình về cuộc sống theo quan niệm của riêng mình Quan niệm về con người của Nguyễn Văn Thọ là con người đa diện với đầy đủ cái tốt, xấu của con người trong muôn mặt đời thường, nhưng bao giờ ông cũng tin vào tính thiện, bản

chất lương thiện, hướng thiện của con người Quan niệm về con người của ông cũng chịu ảnh hưởng hệ tư tưởng quan niệm về con người trong văn xuôi sau 1975, có nhiều nét giao thoa độc đáo và đặc sắc

2.2.1 Con người trong cuộc mưu sinh ở nước ngoài

Đây là mảng đề tài viết về người Việt mưu sinh ở nước Đức từ những năm 1988 trong hợp tác xuất khẩu lao động giữa Việt Nam và Cộng hòa Dân chủ Đức Trong cái nhìn và sự trải nghiệm của Nguyễn Văn Thọ, cuộc sống mưu sinh của người Việt ở Đức được thể hiện qua 9 truyện ngắn

chúng tôi khảo sát: Gửi ông đại tá chờ thư, Lá bùa, Lằn ranh kẻ cắp, Một người Đức, Trong bão tuyết, Vườn Maria, Thật là đơn giản

Đó là những con người có hoàn cảnh, số phận rất khác nhau nhưng

nhìn chung là những người lao động bần hàn, có hoàn cảnh éo le, bế tắc

trong cuộc sống, không công ăn việc làm, phải mưu sinh nơi xứ người Trong

Lá bùa, nhân vật tôi sau chiến tranh không có việc làm phải để lại vợ con ở

quê hương bôn ba sang Đức, làm ăn, tích góp để gửi tiền về cho vợ con Rồi

cô em họ, nhà bốn anh em, cha hi sinh trong chiến dịch Biên giới, để phụ giúp

mẹ 13 tuổi Tám đã phải lên Hà Nội kiếm tiền "hết đi gánh nước thuê lại đi rửa bát, đi ở quanh phổ để gửi tiền về cho mợ" [64, tr39] Còn Dũng, nhân vật

tên cướp, cũng có một gia cảnh đáng thương, sớm mồ côi cha từ khi 6 tuổi,

đến 13, 14 tuổi Dũng đã phải gánh vác công việc gia đình như một người trưởng thành "ra đồng gánh vác việc của người lớn", rồi người anh hi sinh nơi chiến trường, cuộc sống khó khăn Dũng phải đi ở hết nhà này đến nhà khác Lớn lên Dũng lang bạt sang Nga, Tiệp rồi Ba Lan Cuộc đời của Dũng

và cô em họ là hiện thân cho những số phận bất hạnh, chìm nổi, trôi dạt trong cuộc mưu sinh

Trong Lằn ranh kẻ cắp, nhân vật hắn đã 40 tuổi, từng có chục năm ở

chiến trường, đã là bố trẻ con, từng làm bí thư chi bộ thế mà vẫn phải rời bỏ

quê hương bởi: "Căn nhà hắn luôn vắng mùi thịt cá, đứa con tật nguyền và một ngươi cha già" [64, tr.67] Túng thiếu, khó khăn, không có tiền chữa bệnh cho con hắn đành để lại cha già, vợ trẻ, con thơ ở chốn quê nghèo, đến nước Đức làm thuê "như một thằng oắt con bị sai vặt" [64, tr.61]

Đặc biệt trong truyện Trong bão tuyết, hoàn cảnh thân phận các nhân

vật thật éo le đại diện cho những số phận nghiệt ngã Chị vốn là người có nhan sắc, yêu một người họa sĩ, rồi anh đi bộ đội, mẹ bắt chị lấy chồng Cuộc

hôn nhân không tình yêu, chị có hai mặt con Sau hai mươi năm đi Đức chị

chắt chiu, làm lụng gửi tiền về cho chồng nuôi con, tôn tạo nhà cửa Chồng chơi bời, bài bạc, giấu tiền ở anh em, bạn bè, hai đứa trẻ trốn học, nghiện

ngập " Mỗi lần về phép là cãi vã về tiền Chửi tục, cật vấn, lục soát, xua đuổi Đau lắm, đau quá Giá như chết đi được [64, tr94] Những tưởng bất

hạnh đến thế là cùng nhưng rồi tai họa lại ấp đến khi số tiền tích cóp sau bao

mồ hôi nước mắt "bảy chục ngàn USD gửi mẹ đẻ ở Hà Tây đã tiêu tan trong một năm tiêu tan như khói" [64, tr.93] Hai mươi năm lấy chồng, chắt chiu,

dành dụm bây giờ chị tay trắng, cái còn lại là hai thằng con trai, đứa lớn bị nghiện ở Việt Nam với bố, chị luôn canh cánh lo trong lòng Rồi chị chắp vá với anh, chồng chị hiện tại Anh cũng có một quá khứ không bình yên, gia

đình tan vỡ, anh phiêu bạt bên Nga rồi sang Đức "Hắn nhớ lại khuôn mặt khó đăm đăm của người vợ cũ Ngôi nhà nhỏ của tổ tiên mà khi chia tay, hắn cắt phăng như cắt một khúc ruột, cho đứt con người nguyền rủa kia chỉ vì đứa con gái bệnh tật"[64, tr.103]

Công việc của những người Việt Nam tại Đức chủ yếu là buôn bán hoa quả, quần áo tại các khu chợ Những tưởng làm việc nơi xứ người nhẹ nhàng, nhàn hạ, nhưng đọc mảng đề tài về con người trong cuộc mưu sinh ở nước ngoài này của Nguyễn Văn Thọ ta mới thấy họ phải bán sức lao động, phải

lao lực như thế nào để kiếm được đồng tiền Nguyễn Văn Thọ là người "Sống

đầm mình không hoang tưởng" Thấu hiểu đời sống của những gười tha

hương, dù họ có những số phận, hoàn cảnh khác nhau nhưng ở họ đều toát

nên một điểm chung, là sự vất vả, lăn lộn trong môi trường khắc nghiệt, có

lúc tưởng như vắt kiệt sức, không thể chịu đựng nổi để kiếm tiền Từ đất nước nhiệt đới họ phải đối mặt với thời tiết vô cùng lạnh giá ở Đức, đó là một trong những khó khăn, trở ngại lớn trong cuộc sống mưu sinh của họ ở đây Truyện

Trong bão tuyết, Lá bùa miêu tả thời tiết vô cùng khắc nghiệt: ""Mùa đông năm ấy thật khủng khiếp Ba bốn tuần liền, tuyết ào ào, trắng xóa đổ xuống mặt đất Tuyết ngừng rơi thì gió vun vút lạnh, chích kim vào da thịt" (Lá bùa)

[64, tr.40] Ra đi để mưu sinh, kiếm sống những người xa xứ cố gắng kiếm tiền dù thời tiết khắc nghiệt hay phải làm việc cật lực họ cũng phải cố gắng

Họ phải làm việc tới 14 đến 16 tiếng đồng hồ một ngày ở thời điểm bán hàng dịp Noel lại không một ngày nghỉ cho hồi phục cơ thể đã rã rời trong liền ba

bốn tháng Căng thẳng, mệt mỏi là điều không thể tránh được "Có ai biết cái nỗi tha hương, mặt gục vào tuyết giá, nhịn ăn, nhịn tiêu, nhịn cả tình cảm" (Trong bão tuyết) [64, tr.94] Trong Lằn ranh kẻ cắp nhân vật hắn làm việc đến mức "Không xem hát, không ti vi, nhạc nhẽo, đến cả yêu đương, làm tình hắn cũng chẳng kịp nhớ ra" [64, tr.93] Qua đây ta thấy mọi nhu cầu, đời

sống tinh thần tối thiểu của họ giường như bị gác lại nhường thời gian cho

công việc để kiếm tiền Họ phải làm việc cật lực "Công việc ở nhà máy cán thép rất nóng và vất vả Tính ra mỗi ngày bốc ba chục tấn thép" [64, tr.39]

Đến việc bán hàng ngoài chợ cũng không hề đơn giản, họ như phải chạy đua với thời gian để đảm bảo năng xuất mỗi ngày bán từ 1 tới 5 tấn, thậm chí 7,8

tấn, thậm chí 9 tấn hoa quả cũng đủ bại liệt hai cánh tay (Lằn ranh kẻ cắp)

Đọc những chi tiết truyện như thế này người đọc cảm thấy thấm thía nỗi vất

vả, gian truân trong cuộc sống mưu sinh của cộng đồng người Việt tại Đức

Không chỉ có vậy cuộc sống mưu sinh nơi xứ người họ còn gặp biết

bao phiền toái, tai ương, bị xua đuổi, kì thị, đánh đập, rồi nạn trộm

cướp "Chúng tôi bị dồn xuống đuôi toa tàu S.bahn Chỉ hai, ba tích tắc nữa,

nếu không hành động, chiếc gập bóng chầy của tụi Nazit sẽ đập cú nữa, chơi nốt cẳng chân kẻ đi cùng chuyến đêm nay" [64, tr.114] Đó là nhân vật tôi cùng một hành khách trên chuyến tàu S.bahn trong Hương mĩ nhân bị những

kẻ chống người nước ngoài, theo chủ nghĩa dân tộc cực đoan, hẹp hòi truy

đuổi Trong Thật là đơn giản người mẹ không cho Jac, cho con trai của mình

chơi với một người bạn mới từ Việt Nam đến vì sự kì thị và lo lắng mơ hồ Bà

lo cho sự an toàn của con "Có một thằng Việt Nam mới tới đây Con không được chơi với nó nhé Nói chung, người Châu Á và người Ả Rập là một bọn nguy hiểm" (Thật là đơn giản) [57, tr.236] Hóa ra trong cảm nhận của người

Đức không có mấy thiện cảm dành cho người Việt Nam, mặc dù không biết Việt Nam ở đâu, nhưng những câu chuyện của cha bà về cuộc chiến tranh, cùng chiếc chân giả và nhiều vết sẹo trên thân thể ông khiến bà sợ hãi, ám ảnh

"Bà có cảm giác như có điều nguy hiểm mơ hồ từ đâu đang đe dọa con bà"

[57, tr.236]

Không chỉ bị kì thị, xua đuổi họ còn bị đánh đập tàn nhẫn "sợi dây dù trói ngược cánh tay, treo lơ lửng trong phòng bếp Con dao bếp Nga sắc đã lướt nhẹ từ vai tới cổ tay để máu rỏ lõng võng như cắt tiết gà xuống nền bếp" (Trong bão tuyết) [64, tr.104] Với những chi tiết này người đọc nhận thấy

hành trình mưu sinh của người Việt thật gian truân, vất vả, đôi khi vô cùng nguy hiểm cận kề cái chết trong gang tấc Đối diện với những hiểm nguy mà

họ vẫn phải dấn thân, điều đó đủ để ta nỗi thống khổ của họ trên con đường mưu sinh

Rồi họ phải đối diện với nạn trộm cướp hoành hành Nhân vật tôi trong

Lá bùa vì muốn tiết kiệm từng xu nên mới đến sống trong căn nhà gỗ, thấp,

tồi tàn, thiếu tiện nghi, xa trung tâm vậy mà bọn cướp cũng không tha Nhân

vật tôi bị toán cướp tấn công tại nhà chúng đánh đập "Bốn thằng đè nghiến tôi khi tôi còn trong chăn, cứ thế chịt cổ, bịt băng dính vào miệng Chúng phang tôi một nhát bằng báng súng đòn phủ đầu rõ mạnh làm vai trái tôi nhói buốt, hoàn toàn tê liệt ý chí phản kháng" [64, tr.24] Cuộc sống của những

con người nơi đây cũng thật bấp bênh với biết bao nguy hiểm rình rấp Không phải là trộm mà là cướp của một cách trắng trợn, chúng vơ vét cả những đồng

xu nhỏ nhất, những tưởng một đất nước hiện đai, giàu sang thì cuộc sống an toàn, bình yên hơn nhưng Nguyễn Văn Thọ cho ta thấy một sự thật hiển nhiên, cái xấu, cái ác ở đâu cũng có mà con người dù trong cuộc sống nghèo nàn, khốn khó hay hiện đại tiện nghi cũng phải đối mặt

Đọc truyện của Nguyễn Văn Thọ ta mới thấy hết nỗi thống khổ của những người tha hương, họ chăm chỉ làm ăn, chắt chiu, hiền lành vậy mà họ luôn phải đối mặt với bao khó khăn, nguy hiểm rình rập Quả là cuộc sống không hề dễ dàng dù họ đã đi đến vùng đất hứa

Trong cuộc mưu sinh này, đồng tiền và cuộc sống quá khó khăn khiến

người ta có thể sa ngã, cũng chính nhân vật hắn trong Lằn ranh kẻ cắp đã có

những ngày phải đấu tranh tư tưởng hết sức giằng xé trong lựa chọn cách sống của mình Từ một người làm thuê chăm chỉ, chân chất nhưng khi thấy đồng lãi quá lớn và nhận ra sự thật bản thân mình phải bỏ ra nhiều công sức

mà tiền công nhận được không đáng là bao, trong khi đó ông chủ lại nhởn nhơ

thu lãi hắn quyết định ăn cắp sau bao nung nấu Hắn tìm mọi lí do hợp lí để

ăn cắp thậm chí đánh lừa lương tâm mình, hắn cho rằng đó là công sức của mình bỏ ra và mình đáng được hưởng " Mà mình có ăn cắp gì đâu nhỉ? Tiền lời của Joschi bớt đi chút ít cũng là cái mà hắn làm ra" [64, tr.64] Hắn tìm

đủ mọi lí do hợp lí để sẵn sàng ăn cắp Hắn tính toán "tỉ mỉ như một trinh sát viên thời chiến" [64, tr.65] Sức cám dỗ của đồng tiền thật lớn làm cho con

người ta có thể thay đổi từ người tốt thành người xấu, từ lương thiện sang tha hóa và tìm cách biện minh cho hành động của mình Phải chăng do hoàn cảnh khốn cùng khiến con người thay đổi? Đến đây ta thấy con người trong cuộc sống mưu sinh của Nguyễn Văn Thọ không đơn giản, một chiều mà luôn có

sự đan xen giữa thiện và ác, giữa tốt và xấu, khoảng cách đó thật mong manh

Thế nhưng hắn không dễ dàng ngục ngã trước hoàn cảnh, nhà văn đặt nhân vật vào chuỗi những suy tư giằng xé nội tâm hắn rơi vào trạng thái dằn vặt trong tâm can, "đứng giữa lằn ranh rất chông chênh buộc hắn phải quyết định dứt khoát quyết định nhảy sang bên này, hoặc ở hẳn vị trí nguyên sơ như bản ngã con người hắn Hắn là ai bây giờ? Là một kẻ làm thuê khốn nạn hay một thằng ăn cắp!" [64, tr.65] Tính toán, quyết tâm là thế nhưng "trong tâm trí hắn vẫn thấy có gì bất an và, thường là sau những toan tính ấy lại tự nhủ: Thôi để mai, ngày mai sẽ lấy!" [64, tr.65] Để rồi trong những đêm suy tư

không ngủ, trong những hồi ức về quê hương, những lời cha mẹ nghiêm khắc

dạy "không được dám tơ hào một xu của ai" [64, tr.65] Hắn nhận ra ăn cắp chỉ là trò khôn ngoan của một thằng hèn Hắn đã đủ tỉnh táo và lí trí để chiến

thắng lòng tham của mình, để ngẩng cao đầu là người trung thực, không xa vào cái xấu, cái ác, nhưng đó là một cuộc đấu tranh tâm hồn giằng xé quyết liệt Theo diễn biến của câu chuyện, chính tấm lòng trung thực, ngay thẳng,

hắn làm ông chủ từ ngạc nhiên đến thán phục và tận tình giúp đỡ hắn có một cửa hàng riêng Đó cũng là cái kết như những câu chuyện cổ "ở hiền gặp lành" và niền tin của Nguyễn Văn Thọ vào tính thiện của con người Thế

nhưng không phải ai cũng có đủ tỉnh táo và dũng khí đấu tranh với hoàn cảnh

để không bị sa ngã Trong truyện ngắn Lá bùa, Dũng đã ngục ngã trước hoàn cảnh khó khăn của cuộc sống, biến mình thành kẻ cướp "Tôi muốn sống lương thiện Nhưng hết cửa rồi Chúng tôi lấy đâu ra tiền mua giấy tờ ở lại làm ăn? Tôi lang bạt từ nhỏ Ở Việt Nam, qua Nga, sang Tiệp rồi qua Ba Lan

đâu đâu cũng đồng tiền thống trị, truy đuổi chúng tôi" [64, tr.45] Khó khăn

bế tắc khiến Dũng mất niềm tin vào cuộc sống "Thế đấy, người tốt quý hiếm gần như tuyệt chủng Tốt xấu lẫn lộn cháo đỗ" [64, tr.45] Để rồi Dũng và

một nhóm người Việt trở thành kẻ cướp gây ra những vụ cướp kinh hoàng, bị cảnh sát truy đuổi Như trên đã nói, nhân vật của Nguyễn Văn Thọ không đơn giản về tính cách mà những mặt đối lập tốt xấu luôn đan cài tạo nên sự phức tạp, đa tính cách trong nhân vật Mặc dù là một tên cướp nhưng những dòng

hồi ức về gia đình luôn làm Dũng thổn thức, đặc biệt là người anh hi sinh anh dũng nơi chiến trường để lại niềm tự hào trân trọng trong hắn Dũng chỉ sa

ngã do hoàn cảnh chứ không phải bản tính xấu xa nên khi được đối xử tử tế,

được yêu thương Dũng quyết định từ bỏ con đường cướp bóc để trở về với

cuộc đời lương thiện

Với sự từng trải, lăn lộn trong cuộc mưu sinh, đồng hành dòng người tha hương, xa xứ, những con người tận đáy cùng xã hội đã giúp Nguyễn Văn Thọ có vốn sống, sự trải nghiệm phong phú để tái hiện đời sống của cộng đồng người Việt ở Đức một cách chân thực, sống động Ông viết về cuộc mưu sinh của người Việt ở Đức như viết về chính cuộc đời đầy sóng gió của mình

Ra đi để đổi đời, đó là khao khát của tất cả những người tha hương, nhưng họ không phải chỉ lo cho cuộc sống của chính mình mà luôn đau đáu hướng về gia đình, quê hương Họ có thể làm việc cật lực, chịu đựng những vất vả, hiểm nguy bởi sau lưng họ là bố mẹ, vợ con thiếu thốn, nheo nhóc

Chắt chiu, tích góp, gửi tiền về cho gia đình đó là câu chuyện ta bắt gặp

trong hầu hết những truyện ngắn viết về cuộc sống của người Việt tại Đức của

Nguyễn Văn Thọ Nhân vật tôi trong Lá bùa như bao lần khác, lần này "dù sang xuân việc bán chác có kém đi Tôi lấy gói tiền dấu trên ống thông hơi xuống, chia đôi gửi về nhà một nửa Nửa còn lại bọc trong túi ni lông cho vào một cái lon bia chôn rất sâu xuống đất cạnh gốc thông" [64, tr.38] Tính toán

và thận trọng cất giấu từng đồng tiền làm ra vì ở Việt Nam anh cón có một

người cha đã già, vợ và con trông ngóng cả vào anh Rồi truyện Lằn ranh kẻ cắp là cảnh người cha nhận được tiền của con gửi về "Vài tháng sau, một họa

sĩ già ở Hà Nội nhận một gói tiền U.S.D của con trai ông gửi về từ Đức" Họ

có nhiều mối lo toan cho người sống và lo cả phần mộ cho người đã chết

Nhân vật tôi Trong bão tuyết tính toán trong lần về nước tới sẽ xây mộ cho song thân "Có lẽ phải tính toán lại số tiền mang về chi cho việc bốc xây mộ song thân, lại cho việc xây nhà sắp tới" [64, tr.96] Có lẽ những người tha

hương ra đi là mang theo cả bao hi vọng của gia đình về một cuộc đổi đời nên bằng mọi giá họ phải kiếm ra tiền để trang trải cuộc sống để đem lại niềm tin, niềm vui cho người thân nơi quê nhà Thế nhưng đồng tiền họ chắt chiu gửi

về kia không phải lúc nào cũng được trân trọng, hay sử dụng đúng mục đích

Người vợ trong truyện Trong bão tuyết để lại chồng con nơi quê nhà ra đi làm

việc quần quật gửi tiền về cho chồng tu bổ, sửa sang nhà cửa, nuôi nấng con cái nhưng cuối cùng tiền gửi về chồng tiêu tán hết vào cờ bạc, con bỏ học,

nghiện ngập, " Mỗi lần về phép là cãi vã về tiền Chửi tục, cật vấn, lục soát, xua đuổi " [64, tr.94], rồi vợ chồng cũng không ở được với nhau Chị tiếp

tục đi làm, tiếp tục tích cóp sau bao mồ hôi nước mắt gửi mẹ đẻ, người chị tin

tưởng nhất, nhưng "bảy chục ngàn USD gửi mẹ đẻ ở Hà Tây đã tiêu tan trong một năm tiêu tan như khói" [64, tr.93], mẹ con bất hòa, mẹ không nhận lỗi còn chửi chị là người chỉ biết nghĩ đến tiền, rồi chị phải mang tiếng với họ hàng, làng xóm bởi mọi người nghĩ chị giàu có, tiền của như nước mà bủn xỉn

với mẹ

Ngoài trách nhiệm với gia đình, động lực nào đã khiến những người Việt xa xứ vượt lên trên những khó khăn, cám dỗ đời thường? Qua khảo sát,

nghiên cứu, chúng tôi phát hiện ra sợi dây nối kết bền chặt giữa họ với gia

đình với quê hương, với những giá trị văn hóa truyền thống giúp họ không

bị sa ngã trước cuộc đời Gia đình nhỏ trong Gửi ông đại tá chờ thư dù sinh

con ở Đức, con lớn lên học ở Đức Đứa trẻ 9 tuổi, tối nào trước khi đi ngủ cũng được mẹ kể cho nghe những câu chuyện trong cuốn sách truyện tranh

gửi từ Việt Nam sang Rồi bố của Toản luôn dạy con mình, phải học tốt tiếng Việt vì "Đấy là tiếng mẹ đẻ của chúng ta Đấy là quê hương, đấy là tổ quốc"

[64, tr.13] Động viên con học tiếng Việt để viết thư cho ông nội Rồi họ đưa con về quê thăm ông nội mỗi khi có dịp về phép Tình cảm ông cháu thân

thiết qua mỗi lần Toản về thăm ông với những trò chơi trẻ con ông bày cho,

và những cuộc điện thoại hỏi han, động viên ân cần của ông nội với Toản Để

từ đó người cha đã gây dựng lên ý thức về quê hương, tình cảm gia đình ruột thịt trong trái tim non nớt của một đứa bé mới 9 tuổi Xa xứ nhưng họ không

bị mất gốc mà họ còn ý thức giữ gìn, trân trọng gốc gác của mình và truyền cho con tình yêu quê hương bản quán Hay một dòng hồi ức về quê hương khi

nhân vật tôi cận kề cái chết Trong Lá bùa "Cha tôi đã già lắm rồi Vào mùa này, cái ngõ nhà tôi hẹp, luôn ẩm, nhêm nhếp nước Tháng xuân, cái hè cống trước cửa nhà tôi ở Hà Nội hoa sấu thường rụng trắng để sau dăm ngày có mưa phùn và nắng hè, đám hoa lên men dâng hương thoang thoảng ngây ngất" [64, tr.35] Hay nỗi nhớ về mùi chè bí ngô thời thơ ấu "Hồi bé, tôi rất thích ăn chè bí ngô nấu với đậu xanh Mẹ tôi nấu ngon lắm" [64, tr.44] Chỉ

những dòng kí ức ngắn ngủi ấy thôi ùa về trong lúc con người tưởng chừng như kiệt sức, mệt mỏi, rã rời cũng đủ tạo nên một động lực to lớn giúp họ cố gắng gượng dậy Hoặc những lời răn dạy tự thuở nào của cha mẹ vọng về

trong tâm trí khi nhân vật tôi trong Lằn ranh kẻ cắp đang đứng giữa sự chông

chênh tốt và xấu, thiện và ác thức tỉnh để là chính mình, không sa ngã trước

sự cám dỗ của đồng tiền "Con người xa xưa lâu lắm rồi, trong một gia đình ở

Hà Nội, nơi chôn nhau cắt rốn, nơi mà từ nhỏ hắn đã được cha mẹ nghiêm khắc dạy dỗ, không được dám tơ hào một xu của ai" [64, tr.69] Dù trong

hoàn cảnh nghiệt ngã đến đâu đi chăng nữa con người trong truyện ngắn của Nguyễn Văn thọ cũng không dễ dàng gục ngã, hơn ai hết họ tự trọng và nhận thức rõ mình là ai trong cái thế giới rộng lớn này Cuộc mưu sinh khốc liệt

nơi xứ người khiến nhân vật tôi trong Lằn ranh kẻ cắp viết thư về cho cha

"Con chỉ là một người tha hương bình thường và, mong manh, dễ vỡ Nhưng con là con của cậu, người còn biết tự lượng sức mình trước những nghiệt ngã

xô đẩy hôm nay" [64, tr.70]

Sống trong thế giới mới, không họ hàng thân thích, không hàng xóm

láng giềng nhưng những người Việt ở đây vẫn nhận được sự giúp đỡ chân

thành từ người bản xứ và sẵn sàng giúp đỡ lại những người sống quanh

mình gặp khó khăn Sự giúp đỡ nhiệt tình của Hans trong Một người Đức với cặp vợ chồng trẻ người Việt Nam "Nhẹ nhàng hắn nắm phắt chân ô, giữ im tất cả trước làn gió hung hãn còn cố thổi phần phật tấm bạt và những gọng ô run rẩy "[64, tr.72] Một lần khác "Hôm sau nữa, vợ tôi ốm Cô phải ở nhà Hans lại tới Hắn thấy thế giúp tôi dọn hàng, bày bàn, căng ô, bạt" Mặc dù

đây là những việc rất nhỏ nhặt trong cuộc sống thường nhật nhưng đủ để ta nhận thấy những người Việt mưu sinh ở đây không cô đơn, họ có thể nhận được sự giúp đỡ chân thành, mộc mạc từ những người bản xứ, thậm chí là sự

giúp đỡ ân cần như một người cha "Mùa đông lạnh quá Hans biết vậy đã mang từ nhà hắn tới một tấm gỗ rất dày Hắn kê dưới chân vợ tôi và nói:

"Không được ngồi nhiều nhé Phải thỉnh thoảng đi lại! Lạnh đi ngược từ đất lên là chết đấy con gái ạ!"" Chân thành, ân cần và trìu mến là điều ta nhận thấy trong hành động của Hans, điều đó đủ để những người tha hương không

gia đình, không người thân như cặp vợ chồng người Việt này cảm thấy ấm áp

Trong Lằn ranh kẻ cắp, người đọc nhận thấy sự giúp đỡ tận tình của Joschi dành cho nhân vật tôi Joschi nhận nhân vật tôi bán hoa quả thuê cho anh ta, tiền công trả cao hơn việc tôi tự buôn bán trong thời buổi khó khăn, rồi

tin tưởng giao cả cửa hàng, két tiền cho nhân vật tôi và cuối cùng thì giúp nhân vật tôi mở một của hàng, rồi chỉ cho cách thức làm ăn, giới thiệu những

mối hàng lớn Vì sao họ nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình như thế từ những người không quen biết? Câu trả lời có lẽ ở cách sống hiền lành, tấm lòng trung thực, cách làm việc cần cù, giầu lòng trắc ẩn của những người Việt đối với những người xa lạ Trong họ dù xa xứ nhưng vẫn là những người Việt

Nam hiền lành, thật thà, chất phác Joschi không thể tin được nhân vật tôi không lấy cắp một đồng của hắn khi để cho tôi cai quản cả cửa hàng, cả két tiền Khi nghe nhân vật tôi yêu cầu tăng lương và khẳng định bấy nay chưa bao giờ ăn cắp tiền của hắn và bày tỏ "mày đừng biến tao thành thằng ăn cắp", điều này khiến Joschi vô cùng xúc động "Joschi bỗng vứt tuột điếu thuốc hút mới rít nửa hơi vào gạt tàn, nhìn thẳng vào mắt hắn từ từ: "Thực sự

là mày không lấy tiền của tao chứ" (Lằn ranh kẻ cắp) [64, tr.68] Hay trong Một người Đức, cặp vợ chồng người Việt Nam thường lui tới thăm Hans, hoặc mời Hans đến nhà chơi khi biết ông có một hoàn cảnh đặc biệt Ông

từng đi lính cho Hitle, từng bị thương lại chứng kiến bao biến động của xã hội Về già ông sống trong cô đơn, vò võ chờ hai người con trai đi Tây Đức 7 năm chưa một lần về thăm cha, vợ thì đã chết Cảm thông với hoàn cảnh của ông mà vợ chồng người Việt đã coi ông như người bạn, như người thân của

mình vì thế mà sau ba tuần không thấy Hans đến chơi, hai vợ chồng tôi đã tìm đến nhà Hans thăm, phát hiện ông đã chết Việc này khiến họ vô cùng buồn

bã, xúc động như mất đi người thân của mình "Vợ tôi gần như khụy xuống Cô

ấy run rảy, trĩu nặng, níu chặt lấy tôi và nghẹn ngào nước mắt hai hàng gọi:

"Ôi trời ơi! Anh Hans ơi"" [64, tr.88] Hay lòng thương cảm của nhân vật tôi trước nỗi bất hạnh của Maria trong Vườn Maria, một người đồng nghiệp

trong nhà máy cũ, một người bạn tốt từng giúp đỡ tận tâm tận lực những người công nhân nước ngoài như cánh Việt Nam và Cu Ba, tận tâm tận lực

hơn cả người Đức Maria từng đi đầu trong những cuộc biểu tình chống

chiến tranh ở Việt Nam giờ đây đang mất hết cơ nghiệp, ngôi nhà, khu vườn

mà chị dày công vun đắp và mơ ước về một cuộc sống bình yên Lòng trắc ẩn

khiến nhân vật tôi quyết tâm bí mật giúp Maria lấy đủ số tiền bồi thường từ

chủ cũ Hơn ai hết những người Việt tha hương hiểu rõ nỗi đau chiến tranh, những bất ổn của cuộc sống, những tai ương, bất hạnh bất ngờ nên dễ đồng cảm, thấu hiểu những nỗi bất hạnh của người khác Vì vậy họ mở rộng tấm lòng, sẵn sàng cảm thông, chia sẻ, giúp đỡ tận tâm, tậm lực những người gặp khó khăn, bất hạnh trong cuộc sống Đó là một trong nhiều phẩm chất quý giá, bền vững của người Việt Nam mà dù đi đến đâu, trong hoàn cảnh nào cũng không hề thay đổi, một phẩm chất tốt đẹp mà Nguyễn Văn Thọ muốn khẳng định qua mảng đề tài viết về đời sống của người Việt Nam ở nước ngoài

2.2.2 Con người trong chiến tranh

Chiến tranh đã lùi xa gần nửa thế kỉ, song hiện thực của một thời chiến tranh máu lửa thì vẫn còn đọng mãi trong kí ức của nhiều thế hệ Trong văn học, đề tài chiến tranh luôn là một đề tài lớn có sức hấp dẫn với những người cầm bút ở mọi thể loại Với những người từng kinh qua trận mạc thì viết về những gì mình đã trải nghiệm như một nhu cầu tự thân để giãi bày, chia sẻ thì với thế hệ sau họ viết về chiến tranh như lời tri ân trước sự hi sinh của cha anh mình hay như một sự thử nghiệm và sáng tạo Nhà thơ Nguyễn Hữu Quý

cho rằng "Chiến tranh còn nhiều tầng vỉa để khai thác Bao nhiêu kì tích, con người, sự việc chưa được phản ánh miêu tả, bao nhiêu hi sinh mất mát của đồng chí, đồng bào chưa tri ân đầy đủ, bao nhiêu câu hỏi về chiến tranh chưa được trả lời" Còn Chu Lai thì khẳng định " Chiến tranh la một siêu đề tài Càng khám phá càng thấy độ rung không mòn nhẵn, miễn là người viết tìm ra một lối đi riêng " Trong dòng chảy văn xuôi viết về chiến tranh, nền văn

học Việt Nam đã nghi nhận những đóng góp to lớn của những tác phẩm viết

về mảng đề tài này với những tên tuổi nổi bật như Nguyễn Thi, Nguyên Ngọc, Anh Đức, Phan Tứ, Nguyến Quang Sáng, Nguyễn Minh Châu, Hữu Mai, Lê Lựu, Chu Lai, Xuân Thiều, Nguyến Trí Huân, Khuất Quang Thụy, Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh Trong sáng tác của Nguyễn Văn Thọ ông tiếp tục đề tài chiến tranh như một lời giãi bày, chia sẻ những trải nghiệm của mình về nơi chiến trường máu lửa năm xưa

Nhà văn Nguyễn Văn Thọ từng tham gia 11 năm quân ngũ, đi khắp các chiến trường từ Bắc đến Nam sang tận Lào Tham gia gần 400 trận đánh, đối với ông đây là quãng thời gian để lại nhiều ám ảnh nhất trong cuộc đời mình

17 tuổi ông xông pha nơi chiến trường lửa đạn trong cuộc chiến không cân

sức với giặc Mĩ “cơm Bắc giặc Nam, 2 năm nữa, rồi vào hẳn miền Nam và Lào chiến đấu tận tới khi tiến công hoàn toàn giải phóng Sài Gòn” [39] Hơn

11 năm tham gia vào cuộc chiến đấu vĩ đại của dân tộc, Nguyễn Văn Thọ luôn ở đơn vị trực tiếp chiến đấu, trực tiếp đối diện với đạn bom, hy sinh mất

mát, trực tiếp đối diện với sự sống chết trong gang tấc“Cuộc sống nơi trận mạc dài như thế tôi đã hàng trăm lần chứng kiến sự mất mát hy sinh của đồng đội Đã bao lần tôi ôm trong tay thi thể của họ, những người đã cùng tôi chiến trận, kề vai bên nhau, giúp tôi thoát hiểm” Chứng kiến sự chiến đấu

dũng cảm và hi sinh anh dũng của đồng đội khi tuổi đời còn rất trẻ là điều

khủng khiếp ám ảnh ông suốt cả cuộc đời “Sự ám ảnh tới tận tới hôm nay khi chiến tranh chống Mỹ đã lùi xa 40 năm" [50].Vì vậy viết về mảng đề tài chiến

tranh Nguyễn Văn Thọ đem đến cái nhìn chân thực nhất về cuộc chiến Ông viết về chiến tranh như một nhu cầu tự thân, giãi bày, chia sẻ những trải nghiệm, suy tư của mình từ nơi chiến trường máu lửa năm xưa Vì vậy mà đề tài chiến tranh không chỉ tập trung ở một số truyện tiêu biểu mà nằm rải rác ở hầu hết các mảng đề tài khác, trong những dòng hồi ức, kí ức khi ở nước

ngoài, có khi lại là những kỉ niệm dội về khi người lính đã qua trận mạc trở về cuộc sống đời thường, sống giữa lòng Hà Nội Điều đó chứng tỏ chiến tranh gây nhức nhối, trăn trở và có sức ám ảnh lớn đối với Nguyễn Văn Thọ

Một trong những vấn đề phản ánh rõ nhất trong mảng đề tài viết về con người trong chiến tranh là chất hiện thực Người lính nơi chiến trường phải

đối diện với cuộc sống thiếu thốn, gian khổ, khắc nghiệt của thiên nhiên,

bom đạn của kẻ thù

Trong Tấm chăn màu huyết dụ người đọc được chứng kiến cảnh mưa

rừng bất ngờ, dữ dội tạo ra muôn vàn khó khăn cho cuộc sống của người lính

trên chiến trường "Tháng chín mưa ở đâu bắt đầu dồn về Mưa làm các con suối mọi khi trong vắt, giờ như con trăn khổng lồ chảy Sức chảy có bận cuốn trôi cả con nai lớn từ thượng nguồn trôi về" [64, tr.266] Hay trong Ngọn lửa,

cảnh mưa rừng được miêu tả thật khủng khiếp mây đen ào ào kéo tới, mưa

như một thác trắng ngút ngàn, sầm sập xuống "Mưa lớn tới mức tạo thành dòng nước màn màn cuốn dưới chân Khắp mặt nước như có trăm ngàn con suối nhỏ Đoạn rừng nào có đất đỏ, nhão ra rất nhanh, thành thứ nhựa quánh, mút chặt lấy dép lốp" [64, tr.71] Hành quân, chiến đấu hay là cuộc

sống bình thường thì đối diện với những cơn mưa rừng trong hoàn cảnh này cũng thật vô cùng nguy hiểm

Viết về sự thiếu thốn vật chất, cái đói là điều ta thường bắt gặp trong các tác phẩm viết về chiến tranh Trong truyện ngắn của Nguyễn Văn Thọ ở

đề tài này người đọc một lần nữa được chứng kiến hiện thực cái đói, cái rét

mà người lính phải trải qua Truyện Lời hứa của chiến tranh nhân vật tôi cùng

đồng đội của mình đã nhịn đói nhiều ngày, họ phải tìm cây rừng, củ rừng để

cầm cự và khi được một anh lính lái xe cho ăn "Chúng tôi như hai con thú đói nhìn ngoáy vào xoong chỉ còn hai bát mì xào lẫn thịt hộp thì phải Miếng mỡ trong như nhìn xuyên được qua Nom thật ngon làm sao hai đứa lấy tay, bốc

lấy bốc để Nhoáng cái trơ cái xoong" [64, tr.280] Hai người lính đói quá,

xin được sữa của anh lái xe, không có đồ đựng họ phải bốc sữa bột bỏ vào túi quần đem về cho một đồng đội rồi rũ sữa bột từ túi quần ra Sữa dính đầy bụi

cát, chỉ quần mà Đại vẫn ăn ngon lành, thậm chí còn "thè lưỡi liếm tất cả, cả những sợi vải có dính sữa trên miếng ni-lon chúng tôi dốc sữa trong túi quần

ra Nó liếm đi liếm lại khiến miếng ni-lon bóng lên" [64, tr.282] Nói về người

lính nơi chiến trường ta thường quen với hình ảnh người lính hiên ngang, anh dũng, đầy ý chí khiến ta khâm phục, ngưỡng mộ và tự hào Nhưng trong những trang viết của Nguyễn Văn Thọ đặc biệt ở những chi tiết trên ta lại bắt gặp hình ảnh người lính thật bình dị, đời thường, thậm chí là thô mộc và phải chăng đó mới chính là hình ảnh chân thực về người lính nơi chiến trường gian

khổ, ác liệt năm xưa Và trong truyện Vàng xưa cái đói đeo bám người lính

suốt hai năm họ phải ăn ngô, sắn trừ bữa nên nhớ cơm, thèm ăn thậm chí trong giấc mơ họ cũng mơ được ăn cơm, ăn thịt Trong những tháng ngày gian khổ ấy để sống cho qua ngày, người lính phải lấy cả cọng khoai ngứa nấu với bột cá, rồi hái rau tàu bay, lùng bắt cả chuột dưới gầm kho Rồi nếu

có lương thực thì cũng khó lòng nuốt nổi, trong Vô danh trận mạc, gạo, sắn vừa thiếu, vừa mốc "Lĩnh gạo về, vừa tháo dây buộc, bọ đen nhảy lê tanh tách Đãi kĩ cho bớt bọ, mọt thì bột gạo trôi hết theo nước suối, còn trơ lại lõi gạo Đãi không kĩ thì bát cơm đắng chát Sắn cũng vừa đen vừa mốc" Để

cầm cự được với cuộc sống khó khăn thiếu thốn này họ phải săn thú, đặt bẫy

để "thêm chất" và chống đói là việc thường làm của người lính mặt trận "Chỉ còn cánh vớ được bất kì con gì cũng tống vào dạ dày, kể cả loài quạ tanh và dai, bọn vẹt chỉ toàn thấy đầu " [64, tr.382] Thậm chí, đói quá nên ăn bừa,

cái đói trở nên khốc liệt đến mức người lính có thể chết vì đói hoặc ngộ độc

“ Chiến Dùng Gọi tên húy là Chiến Dùng vì với nó, bất cứ cái gì cũng đút vào miệng được Tất cả “dùng được!” Nó vớ phải mỗi cái nấm sót mà tím