BÀI GIẢNG ôn THI CAO ĐẲNG đại học môn dược LIỆU

ĐỊNH NGHĨA RỘNGGLYCOSID = ĐƯỜNG PHÂN T Dây nối glycosid Ử HỮU CƠ• ĐỊNH NGHĨA HẸPGLYCOSID = ĐƯỜNG KHÔNG Dây nối glycosid ĐƯỜNGPhần đường: ose, glyconPhần không phải đường: aglycon, geninĐỊNH NGHĨA RỘNGGLYCOSID = ĐƯỜNG PHÂN T Dây nối glycosid Ử HỮU CƠ• ĐỊNH NGHĨA HẸPGLYCOSID = ĐƯỜNG KHÔNG Dây nối glycosid ĐƯỜNGPhần đường: ose, glyconPhần không phải đường: aglycon, genin

DS Bùi Hoàng Minh

ĐẠI CƯƠNG VỀ CÁC HỢP CHẤT GLYCOSID

ĐỊNH NGHĨA

• ĐỊNH NGHĨA RỘNG

GLYCOSID = ĐƯỜNG Dây nối glycosid PHÂN TỬ HỮU CƠ

• ĐỊNH NGHĨA HẸP

GLYCOSID = ĐƯỜNG Dây nối glycosid KHÔNG ĐƯỜNG

Phần đường: ose, glycon

Phần không phải đường: aglycon, genin

O

OH OH

OH OH

OH

HO

ose

O ose

HO

+ ose

Phân loại theo cấu tạo của phần

gắn vào dây nối với đường

Saponin Flavonoid Anthraglycosid Coumarin Tanin

ĐỊNH NGHĨA PHÂN LOẠI TÍNH CHẤT

Mục tiêu học tập

DƯỢC TÍNH

DƯỢC LiỆU – CHẾ PHẨM

Là những glycosid steroid 19C có tác dụng đặc biệt trên tim

Rung nhĩNgừng Ɵm kỳ tâm trương (ĐV máu nóng)

R egulariser
Điều hòa

CẤU TRÚC CỦA GLYCOSID TIM

Khung steroid Vòng lacton

Phần glycon của glycosid tim đặc biệt có các đường 2-desoxy

O O

• Chất rắn, có thể kết Ɵnh, không màu vị đắng

• Tan trong nước, ROH, hỗn hợp cồn - nước

TÍNH CHẤT CỦA GLYCOSID TIM

ĐỘ TAN

• Tan trong nước, ROH, hỗn hợp cồn - nước

• Tan ít / CHCl3 (tan nhiều khi ít đường)

• Không tan trong kém phân cực (hexan, ether,

benzen)

• Glycosid tim là những chất độc bảng A

• Trong đó bufadienloid > cardenolid

TÍNH CHẤT CỦA GLYCOSID TIM

DƯỢC LiỆU CHỨA GLYCOSID TIM

TRÚC ĐÀO

TÊN KHOA HỌC: Nerium oleander Apocynaceae

Bộ phận dùng: Lá

TPHH: Glycosid tim (oleandrin)

CD: trị suy tim; khó thở, phù thũng do suy tim

Định nghĩa

- Là glycosid triterpen hay glycosid steroid 27C

phân bố ở thực vật đôi khi động vật

- Có một số tính chất đặc biệt như:

+ Hoạt động bề mặt > Tạo bọt khi lắc với nước

+ Hoạt động bề mặt > Tạo bọt khi lắc với nước + Độc với cá

+ Tạo phức không tan với cholesterol

+ Vị đắng, kích ứng da và niêm mạc

+ Tính phá huyết ngay ở nồng độ loãng

KHÔNG PHẢI SAPONIN NÀO CŨNG ĐẦY ĐỦ CÁC TÍNH CHẤT TRÊN

AGLYCON: KHUNG TRITERPEN / STEROID = SAPOGENIN

"Là glycosid triterpen hay glycosid steroid 27C"

Phân loại

SAPONIN

SAPONIN TRITERPEN

SAPONIN STEROID

STEROID ALKALOID

Furostan Spirostan

Aminofurostan Spirosolan Solanidan

α-amyrin

Tính chất

ĐỘ TAN - Saponin- Sapogenin

EtOH 70%, n-Bu-OH*

- nâu đỏ : khung triterpen

- xanh lơ > lục: steroid

Giúp sơ bộ nhân định nhóm saponin

Định tính

- Thử nghiệm tạo bọt - Chỉ số tạo bọt

+ Tan trong nước + Tạo bọt bền khi lắc với nước ( 15p )

Chỉ số bọt: số ml nước cần để hòa tan saponin

có trong 1 g dược liệu cho cột bọt cao 1cm sau khi lắc và đọc

Phân bố

Thực vật 2 lá mầm: saponin triterpen (3/4 oleanan)

Thực vật 1 lá mầm: Steroid (Mạch môn, Thiên môn)

Công dụng

- Long đờm, chữa ho (Thiên môn, Mạch môn, Viễn chí, Cam thảo, Cát cánh )

- Kháng viêm (Cam thảo, Ngưu tất )

- Tăng lực, bổ dưỡng: Họ Nhân sâm Araliaceae

CAM THẢO (Bắc cam thảo)

Cây sống lâu năm nhờ thân rễ

Thân đứng có thể cao 1-1,5 m

CAM THẢO (Bắc cam thảo)

CAM THẢO

Acid glycyrrhizic là một saponin thuộc nhóm oleanan

Có vị ngót khé cổ (gấp 60 lần đường saccharose)

Cấu tạo gồm phần aglycon là acid glycyrrhetic và 2 phân

tử đường glucoronic acid

CAM THẢO (Bắc cam thảo)

Bộ phận dùng:

Thân rễ

Thu hái mùa đông khi cây tàn lụi

Theo kinh nghiệm dân gian:

Sinh thảo: rửa sạch nhanh, đồ mềm thái mỏng

Chích thảo: cam thảo tẩm mật ong để gia tăng tính vị rồi sao vàng thơm

CAM THẢO (Bắc cam thảo)

(Vd: giảm tính xổ của Đại hoàng, vị cay của Ma

hoàng, vị đắng của Hoàng liên

- Ngoài ra còn có tác dụng giảm co thắt dạ dày nên dùng trị đau dạ dày

CAM THẢO (Bắc cam thảo)

Vì vậy chống chỉ định trong trường hợp:

- Người bị cao huyết áp

- Phụ nữ có thai

- Người gan thận suy yếu

* Chì dùng cam thảo trong khoảng 5 -7 ngày rồi ngừng vài ngày nếu sử dụng tiếp

CAM THẢO (Bắc cam thảo)

Công dụng:

Nhân Sâm từ lâu đời được xem như là một vị thuốc quý (Sâm Nhung Quế Phụ) có tác dụng tăng thể lực, trí lực.

NHÂN SÂM

trí lực.

Dùng để bồi bổ trong trường hợp lao lực, suy kiệt, tăng cường sức đề kháng

+ Người bị đau bụng do hàn (tiêu chảy)

+ Người đang bị cảm phong hàn

+ Phụ nữ mang thai

+ Người khỏe mạnh, trẻ em (bị kích dục sớm)

+ Người bị cao huyết áp

Ngoài ra cũng có một số loài được dùng để thay thế cho

Nhân Sâm hoặc thường bị nhầm lẫn hay giả mạo:

- Đảng sâm (rễ của Codonopsis javanica Campanulaceae)

được ví như "Sâm của người nghèo", thường được dùng thay

TAM THẤT

Tên gọi khác: Kim bất hoán

Tên khoa học: Panax notoginseng Araliaceae

TAM THẤT

Thành phần hóa học: Saponin nhóm damaran

Công dụng: cầm máu, đặc biệt tốt cho phụ nữ sau sanh (băng huyết, ho ra máu); giải độc gan, hạ cholesterol huyết

Giá???

RAU MÁ

Tên gọi khác: Tích tuyết thảo

Tên khoa học: Centella asiatica Apiaceae

RAU MÁ

TPHH: Saponin (asiaticossid, madeticassoid)

RAU MÁ

Công dụng:

- Thanh nhiệt, giải độc, mát gan

- Chữa bỏng, làm liền sẹo

NGƯU TẤT

Tên gọi khác: Ngưu tất bắc

Tên khoa học: Achyranthes bidentata Ranunculaceae

Tên Việt Nam: Ngưu tất nam, cỏ xước

Tên khoa học: Achyranthes aspera Apiaceae

51

Khái niệm chung

52

(Anthraquinon)

Anthraglycosid

(Anthranoid)

Khái niệm chung

Nói cách khác, anthraglycosid là một glycosid,

Phân nhóm

OH O

54

OH

O Alizarin

Nhóm phẩm nhuộm

1,2 – dihydroxy AQ

HO O H

R O

O

Nhóm nhuận tẩy (1,8 – dihydroxy AQ)

Phân nhóm

1 Nhóm phẩm nhuộm

55

Phân nhóm

1 Nhóm phẩm nhuộm

56

Dactylopius coccus

Rubiaceae Một số loài sâu

Tính chất

• Màu sắc:

- Nhóm nhuận tẩy: màu vàng, vàng cam, đỏ

• Tính tan

- Dạng glycosid (AG) tan trong nước

- Dạng aglycon (AQ) tan trong dung môi hữu cơ

Tính chất

• Tính acid

-Dẫn chất chỉ có –OH α
tan/dd NaOH

-Dẫn chất có –OH β, không có –COOH
tan trong dd

Định tính Nhóm nhuận tẩy

NaOH 10%, lắc nhẹ

Dung dịch tách 2lớp, lớp kiềm(trên) màu đỏ

Chloroform

Tác dụng dược lý

 Làm tăng nhu động ruột (chậm, 10 h)

Liều nhỏ
giúp tiêu hóa

Liều vừa
nhuận tràng

Liều cao
tẩy xổ

Tăng co bóp cơ trơn bàng quang và tử

Bài tiết qua sữa
phụ nữ cho con bú !!!

Bài tiết qua nước tiểu
nước tiểu màu hồng

MỘT SỐ DƯỢC LiỆU CHỨA

ANTHRAGLYCOSID

64

65

• Các anthranoid (2 - 3%)

Chất nhựa (gây đau bụng !!!)

Dùng làm thuốc trị táo bón.Lưu ý:

• Làm co thắt cơ trơn
???

• Uống: có tác dụng chậm

Nhựa: Gây đau bụng

• Không dùng dược liệu mới (anthranoid còn ở

- Không dùng dịch chiết cồn (do chứa nhựa)

- Chiết = nước nóng, để nguội, loại bỏ nhựa lắng xuống

Bài tiết qua sữa mẹ!

Thân rễ của nhiều loài thuộc chi Rheum,

họ Rau răm (Polygonaceae)

DĐVN III quy định dùng 3 loài

70

- Rheum palmatum L.

- Rheum officinale Baillon

- Rheum palmatum × × officinale

Bộ phận dùngThân rễ

71

• Do Anthranoid: Nhuận tràng (Liều cao: Tẩy xổ)Dùng làm thuốc trị táo bón.

Lưu ý: Làm co thắt cơ trơn Uống: có tác dụng chậm

73

• Do Tanin: Gây táo bón

Lưu ý: Đừng dùng kéo dài, không dùng liều

nhỏ

- Không dùng dược liệu mới (anthranoid còn ởdạng khử)

- Có 2 nhóm hoạt chất tác dụng ngược nhau

(Anthranoid trị táo bón; Tanin gây táo bón)

- Đừng sử dụng dài ngày (Tanin tích lũy; lại gây

74

- Đừng sử dụng dài ngày (Tanin tích lũy; lại gâytáo bón)

-Có nhiều tinh thể Ca oxalat (tạo sỏi !!!)

- Không dùng cho người bệnh trĩ và thường bị táobón (gây sung huyết)

-Bài tiết qua nước tiểu, phân, sữa mẹ

Lơ hội châu Á: Aloë vera L.

Lơ hội châu Phi: Aloë ferox Mill

75

Ghi chú : Aloë vera L

= Aloë vulgaris Lam

= Aloë barbadensis Mill.

Lơ hội Aloë vera L.

76

Aloë vera Aloë ferox

•Nhựa Lơ hội = Dịch cơ đặc từ lá = ALOË

• Gel của lá = Aloe fera Gel

• Bột lá (sau khi đã thu nhựa)

79

Nhựa Lô hội tốt phải tan hoàn toàn

• trong dung dịch amoniac loãng

• trong cồn 60%

xẻ lá Lô hội

cạo lấy gel

a Nhựa Lô hội (giàu AQ)

- nhuận, tẩy (kiểu AQ : sung huyết, kỵ thai )

- thông mật, trợ tiêu hóa (liều nhỏ: 0,05-0,1g)

- liều cao (8g)
gây chết người

b Gel lá Lô hội (giàu PS, rất ít AQ)

85

3

* Nhuận tẩy, trị táo bón (dùng lá hay quả)

* Trị lác, hắc lào: (giã nát lá với cồn, dùng ngoài).

Fallopia multiflora (Thunb.)

Polygonum multiflorum Thunb.)

89

họ Rau răm (Polygonaceae)

• Bộ phận dùng

Rễ củ (Radix Polygoni Multiflori)

• Thu hái - chế biến - bảo quản

90

Đào củ vào mùa đông, rửa sạch, chẻ miếng rồi cửu chưng cửu sái với nước đậu đen

Phơi hay sấy khô.

• Rễ củ Hà thủ ô đỏ chứa các anthraglycosid (emodin, chrysophanol, physcion, rhein )Ngoài ra còn có Tannin, tinh bột, protid, lipid

91

“Muốn cho đen tóc đỏ da

Rủ nhau lên núi tìm hà thủ ô”

Cây nhàu

92

Quả nhàu

93

Quả nhàu

94

Nhàu

(Morinda citrifolia-Rubiaceae)

• Công dụng :

- Rễ nhàu chữa cao huyết áp

- Quả nhàu trị cao huyết áp, đau nhức khớp

- Lá nhàu trị đau cụp lưng, giúp thanh nhiệt

96

COUMARIN VÀ CÁC DƯỢC LIỆU CHỨA COUMARIN

1 Xuất xứ

Tên gọi: coumarin ← «coumarou»

Năm 1820, hạt của cây Dipteryx odorata Willd.

Coumarin đơn giản

Furanocoumarins (Thêm Vòng 5 - furan)

Psoralen (furo-2’,3’ : 7, 6-coumarin)

102

Angelicin (isopsoralen) (furo-2’,3’ : 7,8 –coumarin)

Bergapten

2’,2’ – dimethylxanthyletin (2’,2’ – dimethylpyran-5’,6’ : 6,7-coumarin)

103

Visnadin Seseline type

Tính tan

Dung môi phân cực

(nước, ethanol, methanol )

aglycon + đường

Dung môi kém phân

(chloroform, dicloromethan,

ether )

aglycon

105

5 HÓA TÍNH, ĐỊNH TÍNH COUMARIN

5.1 Phản ứng của nhóm –OH phenol

màu xanh

- Coumarin + d.dịch NaOH loãng BM tăng màu

- Coumarin có –OH phenol + dd FeCl3 màu xanh

(thường nhạt)

106

5.2 Đóng mở vòng lacton

-H + H

5.2 Phản ứng tăng màu (đóng / mở vòng Lacton)

đục chiết

dịch

chiết

BM

+ H2O + H2O

hơn

đục hơn

đục như nhau

108

5.3 Thử nghiệm vi thăng hoa (aglycon coumarin)

6.4 Thử nghiệm tăng huỳnh quang

 Tăng huỳnh quang trong môi trường kiềm

Bản nhôm

OH-Tăng màu

UV 365

Sáng lên Nữa che

5.5 Phản ứng với thuốc thử diazo (Ar–N=N–Cl)

 cho màu đỏ cam với thuốc thử diazoni

111

Màu đỏ cam

Ưu tiên ở vị trí H6 > H8, ít khi H5

 Phản ứng xảy ra: mt kiềm

 Thuốc thử Diazo: có tính acid

Nhớ cho vđ TT Diazo

6 TÁC DỤNG - CÔNG DỤNG CỦA COUMARIN

- Làm thuốc chống đông máu (trị huyết khối): Dicoumarol

(Sintrom 4 mg, hay phối hợp với Aspirin 81 mg)

- Làm thuốc hạ sốt: Bạch chỉ

- Làm thuốc dãn mạch vành, chống co thắt : Visnadin

- Làm thuốc chữa chứng bạch biến: Psoralen, Angelicin

- Kháng khuẩn, kháng viêm : Sài đất, mù u (calophyllolid)

112 Aflatoxin là những coumarin độc có trong

mốc Aspergillus flavus có thể gây ung thư

BẠCH CHỈ

114

Rễ Bạch chỉ

PHÂN BỐ, THU HÁI, CHẾ BIẾN

Phân bố: Vùng núi cao, mát (Tam Đảo)

Đào rễ khi lá úa vàng, cắt bỏ rễ con,

Công dụng

- Chữa cảm sốt, nhức đầu, ngạt

mũi, viêm mũi

POLYPHENOL

1 Định nghĩa

- Là những hợp chất polyphenol

- Glycosid = Aglycon (C6-C3-C6) + glycon

2 Phân loại

* Cách đánh số

2 Phân loại

Thường gặp trong họ Đậu (Fabaceae)

2 Phân loại

Tác động tương

tự estrogen!!!

2 Phân loại

Dựa vào sự đóng vòng và mức độ OXH của mạch 3 C mà chia thành các phân nhóm nhỏ

FLAVONOID

3 Tính chất

LÝ TÍNH

Màu sắc

3 Tính chất

LÝ TÍNH

Độ tan

- Tan tốt trong EtOH, MeOH

- Tan một phần trong nước

- Tan trong các dung môi phân cực trung bình đến

- Tan một phần trong nước

nóng

- Không tan trong các dung

môi hữu cơ kém phân cực

phân cực trung bình đến mạnh (EtOAc, EtOH, MeOH)

Tan được trong kiềm loãng*, ít tan trong dung dịch acid

Độ tan phụ thuộc vào số lượng mạch đường (glycosid)

Số nhóm -OH, OMe trên phân tử

Có OH phenol > tính acid (tan được trong kiềm)

HÓA TÍNH 3 Tính chất

Tạo phức với các ion kim loại

HÓA TÍNH

Kết tủa, Phức có màu

3 Tính chất

Hóa tính của các vòng thơm

HÓA TÍNH

Tạo phức với kim loại + Muối kim loại nặng

Tạo phức với kim loại + Muối kim loại nặng

Phản ứng diazonium + TT diazoni > đỏ máu

Vòng gamma-pyronflavon(ol)/ flavanon(ol) cyanidin[H]

5 Định tính

5.2 Phản ứng với các kim loại nặng

5 Định tính

5.2 Phản ứng với các kim loại nặng

5 Định tính

5.2 Phản ứng với các kim loại nặng

5.2 Phản ứng với TT diazoni

5 Định tính

5.3 Phản ứng định tính vòng γ-pyron

(Phản ứng Cyanidin*)

Dùng để định tính các flavonoid có cấu trúc vòng γ-pyron:

flavon(ol); flavanon(ol)

DƯỢC LIỆU CHỨA FLAVONOID

HOA HÒE

HOA HÒE

Thành phần hóa học :

Flavonoid (Rutin* ≥ 20% - DĐVN)

Thành phần hóa học :

Flavonoid (Rutin* ≥ 20% - DĐVN)

Định tính hoa Hòe

HOA HÒE

- Cynarin*

- Flavonoid (cynarosid)

Các chế phẩm từ

Artichaut

168

Các flavonoid trong họ Cúc thường có tác dụng khôi phục

và bảo vệ tế bào Gan

POLYPHENOL

Pyrogallol

Acid luteolin Acid gallic

Có tính "thuộc da" (gắn với protein)

183

Phân bố, sinh thái:

Loài của Nam Trung Quốc, Ấn Độ, Việt Nam

Hiện tại vẫn nhập Ngũ bội tử của Trung Quốc

Thành phần hóa học:

185

Thành phần hóa học:

Dược liệu Ngũ bội tử (Galla Chinensis) chứa chủ yếulà tanin (50-70%, là tanin pyrogallic)
Rất chát

Tác dụng dược lý, công dụng, cách

-Còn dùng chữa loét miệng ở trẻ em

thuốc chữa tiêu chảy, kiết lỵ.

-Giải độc do ngộ độc alkaloid, kim loại nặng