TÌM HIỂU CÁC MÔ HÌNH NÔNG LÂM KẾT HỢP TẠI THÔN 6, XÃ QUỐC OAI, HUYỆN ĐẠ TẺH, TỈNH LÂM ĐỒNG

Về sau, do nhu cầu kinh tế cũng như phát triển thị trường, người dân đã áp dụng trồng xen các loại cây vào vườn điều và phát triển các hệ thống NLKH trên diện tích canh tác của mình một

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

***************

HOÀNG VĂN PHỐ

TÌM HIỂU CÁC MÔ HÌNH NÔNG LÂM KẾT HỢP TẠI

THÔN 6, XÃ QUỐC OAI, HUYỆN ĐẠ TẺH,

TỈNH LÂM ĐỒNG

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGHÀNH LÂM NGHIỆP

Thành phố Hồ Chí Minh Tháng 06 / 2012

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM TP HỒ CHÍ MINH

***************

HOÀNG VĂN PHỐ

TÌM HIỂU CÁC MÔ HÌNH NÔNG LÂM KẾT HỢP TẠI

THÔN 6, XÃ QUỐC OAI, HUYỆN ĐẠ TẺH,

TỈNH LÂM ĐỒNG

Ngành: Lâm Nghiệp

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Người hướng dẫn: Th.S NGUYỄN THỊ LAN PHƯƠNG

Thành phố Hồ Chí Minh

Tháng 06 / 2012

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện đề tài em đã nhận được sự

giúp đỡ tận tình của các Thầy Cô giáo, gia đình và bạn bè Em xin bày tỏ lòng chân

thành tới:

Ba mẹ người đã sinh thành, nuôi nấng, yêu thương và dạy dỗ con nên người,

cho con chỗ dựa vững chắc để có được kết quả như ngày hôm nay

Ban giám hiệu Trường Đại học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh, quý Thầy

Cô giảng viên Khoa Lâm Nghiệp đã trang bị kiến thức, kinh nghiệm cho em trong

suốt thời gian em học tập dưới mái trường đại học

Gửi lời vô cùng biết ơn đến Cô Nguyễn Thị Lan Phương, người đã tận tình

giúp đỡ, hướng dẫn em trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Cán bộ xã Quốc Oai, Gia đình chú Đàm Văn Toán (thôn 5, xã Quốc Oai) đã

tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong ăn ở và làm việc cùng toàn thể người dân ở thôn

6, xã Quốc Oai, huyện Đạ Tẻh, tỉnh Lâm Đồng đã nhiệt tình hỗ trợ, giúp đỡ tôi trong

thời gian thực tập tại địa phương

Cảm ơn những người bạn, những người bạn rất thân của tôi đã luôn ở bên,

động viên, giúp đỡ tôi hoàn thành tốt đề tài Cám ơn ngôi nhà DH08NK và nhất là

thầy chủ nhiệm đã luôn bên tôi trong suốt hành trình đại học

Xin chân thành cảm ơn!

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 07 năm 2012

Mô hình điều – cà phê – cây ngắn ngày – ao cá

Mô hình điều – cà phê – tiêu – cây ngắn ngày

Mô hình điều – cà phê – keo lai – chăn nuôi

Mô hình điều – cà phê – mít – ao cá

Mô hình điều – cao su – cây ngắn ngày – chăn nuôi

Mô hình điều – ca cao – cây ngắn ngày – chăn nuôi

Qua phân tích, đánh giá sơ bộ cho thấy các mô hình NLKH ở địa phương được thực hiện chủ yếu là dựa vào cây điều đã có mặt từ lâu Các mô hình đều đem lại hiệu quả nhất định Nhưng với địa hình phức tạp, chỉ có một số hộ thực hiện được mô hình VAC, đây là mô hình đem lại hiệu quả và năng suất cao

Việc lựa chọn mô hình thích hợp phụ thuộc vào các yếu tố như: Thị trường và các chương trình khuyến nông, các yếu tố bên trong nông hộ cũng ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn mô hình của người dân

This model - coffee - cash crops - fish pond

This model - coffee - standard - cash crops

This model - coffee - Acacia hybrid - Livestock

This model - coffee - jack - fish pond

This model - rubber - crops - livestock

This model - cocoa - crops - livestock

Through analysis, preliminary evaluation shows that the agroforestry model locally made mainly based on plants that had been long The models are given effective But with complex terrain, only some households made VAC, this model is effective and highly productive

The choice of appropriate model depends on factors such as market and extension programs, the elements within the household also affects the decision to choose the model of the people

MỤC LỤC

TRANG

Trang tựa i Lời cảm tạ ii Tóm tắt iii Danh mục các từ viết tắt viii

Danh sách các bảng ix

Chương 1 MỞ ĐẦU 1

1.1 Đặt vấn đề 1 1.2 Mục đích 2 Chương 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

2.1 Tổng quan về mô hình NLKH 3

2.1.1 Một số khái niệm về NLKH 3

2.1.2 Lợi ích của các hệ thống NLKH 5

2.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu và phát triển NLKH 6

2.2.1 Lược sử phát triển NLKH trên thế giới 6

2.2.2 Lược sử phát triển nông lâm kết hợp ở Việt nam 6

2.2.3 Một số nghiên cứu về mô hình NLKH ở nước ta 8

2.3 Địa điểm nghiên cứu thôn 6, xã Quốc Oai 9

2.3.1 Đặc điểm địa hình, khí hậu 9

2.3.2 Cơ cấu phát triển 10

2.3.3 Điều kiện kinh tế - xã hội 12

Chương 3 MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 13

3.1 Mục tiêu nghiên cứu 13 3.2 Nội dung nghiên cứu 13 3.3 Phương pháp nghiên cứu 14 3.3.1 Phương pháp thu thập thông tin 14

3.3.2 Phương pháp xử lý thông tin 16

Chương 4 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 17

4.1 Một số mô hình NLKH tại địa phương 17

4.1.1 Các mô hình sử dụng đất cơ bản trong hệ thống NLKH 17

4.1.1.1 Mô hình điều – cà phê – cây ngắn ngày – ao cá 18

4.1.1.2 Mô hình điều – cà phê – tiêu – cây ngắn ngày 21

4.1.1.3 Mô hình điều – cà phê – keo lai – chăn nuôi 22

4.1.1.4 Mô hình điều – cà phê – mít – ao cá 23

4.1.1.5 Mô hình điều – cao su – cây ngắn ngày – chăn nuôi 25

4.1.1.6 Mô hình điều – ca cao – cây ngắn ngày – chăn nuôi 27

4.1.2 Ưu nhược điểm của các mô hình NLKH 28

4.1.2.1 Mô hình điều – cà phê – cây ngắn ngày – ao cá 29

4.1.2.2 Mô hình điều – cà phê – tiêu – cây ngắn ngày 29

4.1.2.3 Mô hình điều – cà phê – keo lai – chăn nuôi 30

4.1.2.4 Mô hình điều – cà phê – mít – ao cá 30

4.1.2.5 Mô hình điều – cao su – cây ngắn ngày – chăn nuôi 31

4.1.2.6 Mô hình điều – ca cao – cây ngắn ngày – chăn nuôi 31

4.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn mô hình 32

4.2.1 Các yếu tố bên ngoài nông hộ 32

4.2.1.1 Dòng thị trường và nhu cầu xã hội về các sản phẩm trong mô hình 32

4.2.1.2 Các chương trình hỗ trợ nông dân 33

4.2.1.3 Các yếu tố tự nhiên ảnh hưởng đến việc lựa chọn mô hình 33

4.2.2 Các yếu tố bên trong nông hộ 34

4.2.2.1 Trình độ học vấn của chủ hộ ảnh hưởng trực tiếp đến lựa chọn mô hình 34

4.2.2.2 Kiến thức chuyên môn về kỹ thuật canh tác của các hộ dân 34

4.2.2.3 Cơ cấu lao động của nông hộ ảnh hưởng đến mô hình 35

4.3 Tác động của các mô hình NLKH đến môi trường 35

4.3.1 Tính đa dạng về thành phần cây trong mỗi mô hình 35

4.3.2 Các biện pháp tác động nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế 36

4.3.3 Công tác bảo tồn đất và nước ở địa phương 36

4.4 Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của các mô hình NLKH tại địa phương

36 4.4.1 Giải pháp về vốn 36

4.4.2 Giải phá về khoa học kỹ thuật 37

4.4.3 Giải pháp về chính sách 37

4.4.4 Giải pháp về cải thiện biện pháp canh tác lạc hậu trong hệ thống NLKH tại địa

phương 38 4.5 Đề xuất mô hình NLKH thích hợp với địa phương 38

Chương 5 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 40

5.1 Kết luận 40 5.1.1 Các mô hình NLKH tại địa phương 40

5.1.3 Đề xuất mô hình NLKH thích hợp với địa phương 40

5.2 Kiến nghị 40 TÀI LIỆU THAM KHẢO 42

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Chữ đầy đủ

NLKH Nông Lâm Kết Hợp

KHKT Khoa Học Kỹ Thuật

SWOT Strength - Weakness - Opportunity - Threat (Điểm mạnh

- Điểm yếu - Cơ hội - Thách thức)

VAC Vườn – Ao – Chuồng

RVAC Rừng – Vườn – Ao – Chuồng

UBND Ủy Ban Nhân Dân

CNV Công Nhân Viên

ICRAF International Center for Research in Agroforestry

GTNT Giao thông nông thôn

DANH SÁCH CÁC BẢNG

Bảng 2.1: Thực trạng nhà ở tại thôn 6, xã Quốc oai 10

Bảng 2.2: Phân bố quản lý sử dụng đất tai thôn 6, xã Quốc Oai 11

Bảng 2.3: Thực trạng vật nuôi tại thôn 6, xã Quốc Oai 11

Bảng 2.4: Tình hình kinh tế hộ tại thôn 6, xã Quốc Oai 12

Bảng 4.1: Các mô hình NLKH điển hình trong thôn 17

Bảng 4.2: Trình độ học vấn của chủ hộ 34 Bảng 4.3: Kiến thức chuyên môn về kỹ thuật của người dân 35

DANH SÁCH CÁC HÌNH

Hình 4.1: Sơ đồ lát cắt thôn 6, xã Quốc Oai 18

Hình 4.2: Sơ đồ lát cắt mô hình điều – cà phê – cây ngắn ngày – ao cá 19

Hình 4.3: Kết hợp chăn nuôi, ao cá và canh tác nông lâm nghiệp 20

Hình 4.4: Sơ đồ lát cắt mô hình điều – cà phê – tiêu – cây ngắn ngày 21

Hình 4.5: Mô hình điều – cà phê – keo lai 22

Hình 4.6: Khoảng cách các loại cây trong vườn điều 24

Hình 4.7: Sơ đồ lát cắt mô hình điều – cao su – cây ngắn ngày – chăn nuôi 25

Hình 4.8: Mô hình cao su xen điều 26 Hình 4.9: Mô hình trồng xen điều – ca cao 28

Ở Việt Nam, tập quán canh tác NLKH đã có từ rất lâu, như các hệ thống canh tác nương rẫy truyền thống của các đồng bào dân tộc ít người, song song với các phong trào thi đua sản xuất, hệ sinh thái Vườn – Ao – Chuồng (VAC) cũng được phát triển rất mạnh mẽ và lan rộng khắp cả nước với nhiều biến thể khác nhau phù hợp với từng vùng sinh thái cụ thể

Chính sự tồn tại lâu đời cùng với sự di dân từ đồng bằng lên vùng cao đã tạo ra

sự đa dạng, phong phú trong các hệ thống NLKH Mỗi hệ thống đều có ưu nhược điểm và điều kiện áp dụng khác nhau

Các hệ thống NLKH không chỉ đơn thuần là tăng được thu nhập cho người dân

và cung cấp nguồn lương thực, thực phẩm cho các nông hộ, tạo ra công ăn việc làm cho người dân địa phương mà còn góp phần cải tạo được cảnh quan cũng như môi trường xung quanh Đặc biệt là cây lâu năm trong hệ thống NLKH có chức năng phòng hộ, ngăn chặn xói mòn đất và cải thiện bảo tồn nước, có chức năng chắn gió và làm hàng rào sống

Tại thôn 6 xã Quốc Oai, huyện Đạ Tẻh, tỉnh Lâm Đồng đã và đang áp dụng các

mô hình nông lâm kết hợp rất phù hợp với địa phương Trước đây, người dân chỉ trồng độc canh cây điều Về sau, do nhu cầu kinh tế cũng như phát triển thị trường, người dân đã áp dụng trồng xen các loại cây vào vườn điều và phát triển các hệ thống NLKH trên diện tích canh tác của mình một cách khá thành công

Với địa hình khá đa dạng và nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển các mô hình NLKH Tuy nhiên, do chưa nắm rõ kỹ thuật canh tác cũng như đặc điểm sinh lý của một số loại cây mà một số mô hình chưa đem lại được kết quả như mong muốn Bên cạnh đó, tại địa phương vẫn còn tồn tại một số khó khăn như vấn đề giao thông,

đi lại trong thôn, vấn đề vốn đầu tư của các nông hộ, …

Tuy còn nhiều bất cập, nhưng các mô hình đã và đang đem lại cho nông hộ những hệ quả nhất định như nâng cao thu nhập, tận dụng được diện tích đất canh tác hiện có

Qua tìm hiểu, khảo sát tại địa phương, bản thân tôi nhận thấy việc thực hiện

“Tìm hiểu các mô hình nông lâm kết hợp tại thôn 6, xã Quốc Oai, huyện Đạ Tẻh, tỉnh Lâm Đồng” là rất cần thiết Qua đó, tìm ra những thuận lợi và khó khăn trước mắt tại địa phương, rút ra những bài học kinh nghiệm và xây dụng đề tài cho bản thân

Đề tài được sự phân công của bộ môn Lâm Nghiệp Xã Hội – Khoa Lâm Nghiệp – Trường Đại Học Nông Lâm thành phố Hồ Chí Minh Dưới sự hướng dẫn của thạc sĩ Nguyễn Thị Lan Phương

1.2 Mục đích

Dựa trên cơ sở các kiến thức chuyên nghành cùng với việc áp dụng các công

cụ thích hợp trong công tác điều tra, thu thập ý kiến, thu nhận kết quả mà người dân tại địa bàn thôn 6, xã Quốc Oai, huyện Đạ Tẻh, tỉnh Lâm Đồng cung cấp Từ đó tìm hiểu một số mô hình NLKH tại địa phương, đồng thời đưa ra đề xuất về mô hình NLKH thích hợp

Chương 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1 Tổng quan về mô hình nông lâm kết hợp

2.1.1 Một số khái niệm về NLKH

NLKH là một hệ thống quản lý đất bền vững, làm tăng sức sản xuất tổng thể của đất đai, phối hợp sản xuất các loại hoa màu (kể cả cây trồng lâu năm), cây rừng và/hay với gia súc cùng lúc hay kế tiếp nhau trên cùng một diện tích đất, và áp dụng các kĩ thuật canh tác tương ứng với các điều kiện văn hóa xã hội của dân cư địa phương (theo Bene và các cộng sự, 1977)

NLKH là một hệ thống quản lý đất đai, trong đó các sản phẩm của rừng và trồng trọt được sản xuất cùng lúc hay kế tiếp nhau trên cùng một diện tích đất phù hợp

để tạo ra các lợi ích kinh tế, xã hội và sinh thái cho cộng đồng dân cư tại địa phương (theo tổ chức PCARRD, 1979)

NLKH là tên chung của những hệ thống sử dụng đất có kĩ thuật Trong đó các cây thân gỗ lâu năm (cây bụi, cọ, tre, cây ăn quả, cây công nghiệp,…) được trồng có suy tính trên cùng một đơn vị diện tích quy hoạch đất với cây thân thảo và/hay với vật nuôi được kết hợp đồng thời hay kế tiếp nhau theo không gian hay thời gian Trong các hệ thống NLKH có mối tác động hỗ tương qua lại về mặt sinh thái lẫn kinh tế giữa các thành phần giữa chúng (Theo định nghĩa của Lundgren và Raintree, 1983)

NLKH là một hệ thống sử dụng đất trong đó phối hợp cây lâu năm với hoa màu và/ hay vật nuôi một cách thích hợp với điều kiện sinh thái và xã hội, theo hình thức kết hợp không gian và thời gian, để tăng sức sản xuất tổng thể của thực vật trồng

và vật nuôi một cách bền vững trên một diện tích đất, đặc biệt trong những tình huống

có kĩ thuật thấp và trên các vùng đất khó khăn (Theo Nair, 1987)

NLKH là một hệ thống quản lý rài nguyên tự nhiên năng động, lấy yếu tố sinh thái làm chính Qua đó cây được phối hợp trồng trên nông trại và bảo vệ hệ sinh thái Nông nghiệp để sản xuất bền vững và đa dạng, làm gia tăng các lợi ích kinh tế - xã hội – sinh thái cho người canh tác ở các mức độ, quy mô khác nhau (Theo ICRAF, 1997)

Từ nhũng khái niệm đã nêu có thể thấy theo thời gian các khái niệm về NLKH ngày càng có sự thay đổi Mỗi một tác giả hay một tổ chức đều có cách nhìn nhận khác nhau và theo hướng bổ sung thêm so với những khái niệm trước đó Trong khái niệm của Bene và các cộng sự năm 1977 thì mục đích của việc quản lý đất bền vững

là làm tăng sức sản xuất tổng thể của đất đai trên cùng một diện tích đất và các kĩ thuật canh tác phải tương ứng với điều kiện của dân cư tại địa phương Tuy nhiên, trong khái niệm này vẫn chưa phân biệt rõ ràng các thành phần riêng Đến năm 1979,

tổ chức PCARRD bổ sung thêm thành phần quan trọng của NLKH, đó là đem lại các lợi ích kinh tế , xã hội và sinh thái cho cộng đồng dân cư Nhưng trong khái niệm này lại nhấn mạnh các sản phẩm của rừng là thành phần không thể thiếu trong hệ thống, như vậy thật khó để hệ thống phát triển trong các cộng đồng dân cư Vì không phải nơi nào cũng có thể trồng rừng (đồng bằng, khu dân cư) và không phải hộ gia đình nào cũng có thể có đủ điều kiện trồng rừng vì chi phí ban đầu để trồng rừng là rất cao

mà chu kì khai thác lại lâu Đến năm 1983, Lundgren và Raintree đã phát triển thêm cho khái niệm NLKH Ông cho rằng NLKH không nhất thiết phải có cây rừng mà chỉ cần có thành phần cây gỗ lâu năm là được và chú trọng đưa kĩ thuật vào trong hệ thống sử dụng đất nhưng trong khái niệm của ông chỉ quan tâm đến tác động tương hỗ qua lại về mặt sinh thái và kinh tế giữa các thành phần mà không quan tâm đến yếu tố

xã hội Đến năm 1987, trong khái niệm Nair đã quan tâm đến yếu tố xã hội, chú trọng phát triển trên các vùng đất khó khăn, điều kiện kĩ thuật thấp và tăng sức sản xuất

tổng thể của các thành phần trên một đơn vị diện tích đất mà không quan tâm đến yếu

tố đầu ra của các thành phần Đến năm 1997, ICRAF đã phát triển hoàn thiện cho khái niệm NLKH

Qua các khái niệm NLKH đã được trình bày thì hệ thống NLKH có những đặc điểm chính sau:

- Hệ thống NLKH bao gồm hai hoặc nhiều hơn những loài cây (con) nhưng ít nhất một trong chúng phải là cây thân gỗ sống lâu năm

- Hệ thống NLKH phải có hai hay nhiều hơn sản phẩm đầu ra

- Chu kì sản xuất của hệ thống NLKH luôn dài hơn 1 năm

- Hệ thống NLKH luôn phức tạp hơn một hệ thống độc canh cả về phương diện kinh tế và sinh thái học

- Giữa các thành phần cây thân gỗ và các thành phần khác luôn có mối quan hệ sinh thái và kinh tế

- Sự phối hợp giữa sản xuất nhiều loại sản phẩm với viếc bảo tồn tài nguyên cơ bản của hệ thống

- Chú trọng sử dụng các loại cây bản địa, cây đa mục đích

- Là hệ thống thích hợp cho điều kiện dễ bị thoái hóa và đầu tư thấp

- NLKH quan tâm nhiều hơn đến các giá trị về dân sinh, xã hội

- Cấu trúc và chức năng của hệ thống phong phú và hiệu quả hơn so với canh tác độc canh

2.1.2 Lợi ích của các hệ thống NLKH

Lợi ích trực tiếp cho đời sống cộng đồng:

- Cung cấp lương thực, thực phẩm

- Các sản phẩm từ cây thân gỗ: Gỗ, củi, nhựa cây, dược liệu,…

- Tạo việc làm liên tục, thu nhập liên tục

- Tăng thu nhập cho nông hộ

- Giảm rủi ro trong sản xuất và tăng mức an toàn lương thực

Bảo tồn tài nguyên và môi trường:

- NLKH bảo tồn được đất và nước: Giảm dòng chảy mặt, hạn chế xói mòn, cải thiện lý hóa tính đất

- Thực hiện NLKH giảm phá rừng để lấy đất

- Tăng tính đa dạng sinh học: Bảo tồn nguồn gen như việc sưu tầm các loại cây cảnh, dược liệu,… về trồng trong vườn , góp phần bảo tồng đa dạng sinh học

- Góp phần làm giảm hiệu ứng nhà kính

2.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu và phát triển NLKH

2.2.1 Lược sử phát triển NLKH trên thế giới

- Canh tác than gỗ cùng với cây trồng nông nghiệp trên cùng 1 diện tích là một tập quán lâu đời của nông dân nhiều nơi trên thế giới

- Tại Châu Á, Trung Quốc được coi là 1 trong những cái nôi của nông nghiệp phương đông Từ xa xưa, người dân đã biết canh tác trồng cây lấy gỗ kết hợp với cây nông nghiệp

- Ở vùng nhiệt đới của nước Mỹ họ trồng tầng trên cùng là dừa, tầng dưới là cam quýt và tầng thấp hơn là cà phê, ca cao, cây mùa vụ…và cuối cùng là dưới mặt đất được che phủ bằng các loại cây tầm thấp

2.2.2 Lược sử phát triển NLKH ở Việt Nam

- Ở Việt Nam, tập quán canh tác nông lâm kết hợp đã có từ lâu đời, như các hệ thống canh tác nương rẫy truyền thống của đồng bào các dân tộc ít người, hệ sinh thái vườn nhà ở nhiều vùng địa lý sinh thái trên cả nước

- Xét ở khía cạnh mô hình và kỹ thuật thì nông lâm kết hợp ở Việt Nam đã phát triển không ngừng Từ những năm 1960, hệ sinh thái Vườn-Ao-Chuồng (VAC)

được nông dân các tỉnh miền Bắc phát triển mạnh mẽ và lan rộng khắp cả nước với nhiều cải tiến khác nhau để thích hợp cho từng vùng sinh thái cụ thể

- Sau đó là hệ thống Rừng-Vườn-Ao-Chuồng (RVAC) và vườn đồi được phát triển mạnh mẽ ở các khu vực dân cư miền núi

- Các hệ thống rừng ngập mặn-nuôi trồng thuỷ sản cũng được phát triển mạnh

mẽ ở vùng duyên hải các tỉnh miền Trung và miền Nam

- Các dự án ODA cũng giới thiệu các mô hình canh tác trên đất dốc theo đường đồng mức (SALT) ở một số khu vực miền núi

- Theo đó, cho đến nay các mô hình nông lâm kết hợp ở miền núi bao gồm:

 Trồng xen cây nông nghiệp ngắn ngày với cây rừng trong giai đoạn rừng trồng chưa khép tán

 Trồng xen cây lương thực, thực phẩm, dược liệu dưới tán rừng

 Trồng xen cây nông nghiệp ở cả 2 giai đoạn của rừng trồng: Khi rừng chưa khép tán: trồng xen lúa nương, sắn, lạc… Khi rừng trồng đã khép tán: trồng xen sa nhân dưới tán rừng

 Trồng và kinh doanh các cây công nghiệp lâu năm với cây rừng (cà phê, ca cao, cao su…)

 Trồng và kinh doanh “rừng lương thực, thực phẩm” (rừng dẻ, rừng sến mật, rừng dừa, rừng điều…)

 Vườn quả, vườn rừng và rừng vườn (Táo + lạc + đậu tương; Vải thiều + dong riềng; Mít + chè, dứa; …)

 Chăn nuôi trâu bò, chăn thả luân phiên dưới tán rừng trồng (bạch đàn + keo lá tràm + cỏ Panggola)

2.2.3 Một số nghiên cứu về mô hình NLKH ở nước ta

Đặng Hải Phương và các cộng tác viên, 2006 với nghiên cứu về “Mô hình NLKH VAC tại ấp Bình Đức, xã Bình Nhâm, huyện Thuận An, tỉnh Bình Dương” Nghiên cứu cho thấy việc kết hợp chăn nuôi và các cây trồng ngắn ngày nhằm tối đa hóa sử dụng các nguồn lực cũng như gia tăng thu nhập cho nông hộ chưa được quan tâm nhiều Do ảnh hưởng của quá trình đô thị hóa nên các mô hình VAC đang giảm dần về khía cạnh đầu tư cũng như khả năng lan tỏa của mô hình

Sinh viên lâm nghiệp, đại học Tây Nguyên (Hoàng Nhất Trí, Ngô Thế Sơn, Giang Thị Thanh), 2007 với nghiên cứu về mô hình NLKH cà phê – tiêu – sầu riêng – cau – cây ngắn ngày tại xã Hòa Thuận, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk Nghiên cứu cho thấy mô hình được xây dựng dựa trên diện tích độc canh cây cà phê, bước đầu đã cho năng suất ổn định, tạo thu nhập cao, quanh năm Là mô hình có khả năng lan rộng cao do tương đối dễ thực hiện và khả năng thích nghi với môi trường sống của các loại cây tốt

Nguyễn Lê Nhung, 2007 với đề tài “Tìm hiểu hiện trạng và đề xuất một số giải pháp nhằm duy trì và phát triển bền vững các hệ thống NLKH tại xã Bình Nhâm, huyện Thuận An, tỉnh Bình Dương” đã tổng hợp các mô hình NLKH tại địa phương

và đưa ra kết luận về các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng duy trì và lan rộng các mô hình NLKH tại đây là môi trường và chính sách khinh tế, thị trường

Ngô Diệu Quyên, 2008 với đề tài “Tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định áp dụng các hệ thống NLKH của người dân tại thôn Tân Tiến, xã Đạ Rsal, huyện Đam Rông, tỉnh Lâm Đồng” phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn và áp dụng các mô hình NLKH, quá trình hình thành và áp dụng mô hình của người dân địa

phương chịu ảnh hưởng rất nhiều đến dòng thị trường và nhu cầu xã hội về các sản phẩm NLKH

Dương Thị Kim Hồng, 2010 với đề tài “Đánh giá hiệu quả của các hệ thống NLKH tại xã Xuân Trấn, thị xã Long Khánh, tỉnh Đồng Nai” đã cho thấy sự hình thành, phát triển và lan rộng của các mô hình NLKH, qua đó chỉ ra dòng thị trường và nhu cầu xã hội của các sản phẩm là yếu tố quan trọng nhất và ảnh hưởng nhiều nhất đến việc lựa chọn các mô hình NLKH của người dân

Huỳnh Văn Dũng, 2011 với đề tài “Tìm hiểu một số mô hình Nông Lâm Kết Hợp ở ấp 3, xã Hiếu Liêm, huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai” đã đưa ra các kết luận về quá trình hình thành và phát triển của một số mô hình NLKH không chỉ dựa vào kiến thức bản địa mà còn liên quan đến nhiều vấn đề bên trong và bên ngoài nông hộ

Qua các đề tài nghiên cứu về NLKH cho thấy việc tìm hiểu về quá trình hình thành, phát triển của các mô hình NLKH cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn mô hình cũng như khả năng lan tỏa của chúng là rất cần thiết Cũng chính vì lý

do đó, tôi thực hiện tìm hiểu về các mô hình NLKH tại thôn 6, xã Quốc Oai, huyện

Đạ Tẻh, tỉnh Lâm Đồng

2.3 Địa điểm nghiên cứu thôn 6, xã Quốc Oai

2.3.1 Đặc điểm địa hình, khí hậu

Khí hậu:

Do nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, cận xích đạo, nền nhiệt và bức

xạ mặt trời cao đều quanh năm, không có mùa đông lạnh Lượng mưa lớn nhưng phân

bố không đều tạo ra 02 mùa: mùa mưa và mùa khô

Về mùa mưa lượng mưa rất lớn từ khoảng 2200-2500mm, mưa kéo dài trong 6 tháng từ tháng 5 đến tháng 11

Do nằm ở vĩ độ thấp nên nhiệt độ không khí trung bính hàng năm cao từ

Bảng 2.3 Thực trạng vật nuôi tại thôn 6, xã Quốc Oai

Vật nuôi Số lượng (con) Tỉ lệ (%)

2.3.3 Điều kiện kinh tế - xã hội

Chương 3 MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN

CỨU

3.1 Mục tiêu nghiên cứu

 Tìm hiểu một số mô hình NLKH ở thôn 6, xã Quốc Oai, huyện Đạ tẻh, tỉnh Lâm Đồng

 Tìm hiểu về các tác động của mô hình tới môi trường như: tính đa dạng

về thành phần cây trong mỗi mô hình, các biện pháp tác động nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế, công tác bảo tồn đất và nước tại địa phương

 Đề xuất mô hình NLKHtại địa phương

3.2 Nội dung nghiên cứu

- Tổng hợp và mô tả các mô hình NLKH trên điểm nghiên cứu, tìm hiểu về quá trình hình thành các mô hình NLKH tại địa phương, chọn một số mô hình phổ biến,

có tiềm năng phát triển để phân tích

- Tìm hiểu các yếu tố tác động lên các mô hình, các yếu tố bên trong và bên ngoài nông hộ tác động đến sự cháp nhận mô hình

+ Các yếu tố bên trong nông hộ như về trình độ học vấn, tập quán canh tác, kiến thức chuyên môn về kỹ thuật canh tác, cơ cấu lao động theo tuổi và giới tính và quyền sử dụng đất

+ Các yếu tố bên ngoài nông hộ như: Dòng thị trường và nhu cầu xã hội

về các sản phẩm trong mô hình, các chương trình hỗ trợ, các chương trình khuyến nông và các yếu tố tự nhiên như đất đai, khí hậu, sâu bệnh

- Đánh giá một số tác động của các mô hình NLKH lên môi trường

- Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả mô hình

- Đề xuất mô hình thích hợp

Dựa trên các tiêu chí về điều kiện tự nhiên (đất đai, địa hình, khí hậu,…)

Dựa trên các tiêu chí về mặt xã hội (chính sách nhà nước, vốn đầu tư, lao động, thị trường tiêu thụ sản phẩm, kinh nghiệm sản xuất của nông hộ,…)

3.3 Phương pháp nghiên cứu

3.3.1 Phương pháp thu thập thông tin

- Thu thập qua các đề tài, nghiên cứu và các đơn vị quản lý tại địa phương

- Dùng dòng thời gian để nắm bắt được việc hình thành các mô hình sản xuất của người dân

- Đi lát cắt để nắm rõ hiện trạng sử dụng đất, số loài cây trồng, bố trí cây trồng, những thuận lợi, khó khăn của hệ thống

- Phỏng vấn một số cán bộ chủ chốt của xã và ấp, một số nông dân am hiểu về sản xuất của địa phương (theo bảng phỏng vấn mở)

- Phỏng vấn nông dân thu thập số liệu về đầu tư và sản xuất (câu hỏi đóng và mở)

- Thảo luận nhóm (3 đến 5 người nông dân tiêu biểu) về những hạn chế và tiềm năng của mô hình và cho điểm một sô cây trồng có tiềm năng

- Dùng SWOT phân tích những điểm yếu và thách thức nhằm tìm ra giải pháp nâng cao hiệu quả mô hình

Chia các hộ điều tra thành từng nhóm nhỏ theo mô hình nhất định, từ đó xác định rõ các vấn đề về thu nhập, chi phí, thuận lợi, khó khăn của từng mô hình Từ đó,

đánh giá và so sánh để đưa ra nhận định về mô hình đạt hiệu quả cao, đưa ra đề xuất

mô hình

Bảng 3.1 Khung logic

Mục tiêu Nội dung nghiên cứu

Phương pháp thu thập số liệu

Nguồn thu thập số liệu Thời gian thực hiện Tài liệu hóa

- Quan sát, chụp ảnh và phỏng vấn bằng bảng câu hỏi

- Tài liệu thứ cấp

-Những hộ gia đình áp dụng mô hình NLKH

Từ ngày 24/03/2012 đến ngày 28/03/2012

Xác định Điểm mạnh - Điểm yếu - Cơ hội - Thách thức của các mô hình NLKH tại địa phương

- Công cụ SWOT

Từ ngày 01/04/2012đến ngày 15/4/2012

về điều kiện tự nhiên (đất đai, khí hậu, nước tưới) và các tiêu chí về xã hội (chính sách nhà nước;

nguồn lực về vốn, lao động , kinh nghiệm sản xuất của nông hộ, thị trường nông sản)

- Phỏng vấn bằng bảng câu hỏi mở

Từ ngày 15/04/2012 đến ngày 19/04/2012

3.3.2 Phương pháp xử lý thông tin

Tổng hợp thông tin, phân chia thành từng nhóm theo từng mô hình NLKH điển hình

Sắp xếp, phân loại chi tiết các kết luận dựa trên kết quả thu được qua phỏng vấn nông hộ bằng câu hỏi mở

Mã hóa các dữ liệu cần thiết bằng các phần mềm tin học: Excel

Chương 4 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

4.1 Một số mô hình NLKH tại địa phương

4.1.1 Các mô hình sử dụng đất cơ bản trong hệ thống NLKH

Với điều kiện đất đai, trình độ canh tác… cây điều được gây trồng tại địa phương từ nhiều năm nay Dựa trên diện tích điều sẵn có, người dân đã trồng xen các loại cây cho hiệu quả kinh tế cao như cà phê, tiêu, ca cao,… nhằm tăng thu nhập và đã cho những kết quả rất khả quan Bên cạnh đó, nhiều gia đình có điều kiện thuận lợi (có địa hình thấp, ao cá) có thể phát triển cây ngắn ngày, cây ăn quả và nhiều gia đình

đã phát triển mô hình VAC cho hiệu quả cao (bảng 4.1)

Bảng 4.1 Các mô hình NLKH điển hình trong thôn

1 Điều – cà phê – cây ngắn ngày – ao cá 8 28

2 Điều – cà phê – tiêu – cây ngắn ngày 3 10

3 Điều – cà phê – keo lai – chăn nuôi 3 10

4 Điều – cà phê – mít – ao cá 2 7

5 Điều – cao su – cây ngắn ngày – chăn nuôi 6 21

6 Điều – ca cao – cây ngắn ngày – chăn nuôi 5 17

(Nguồn: Điều tra nông hộ và tổng hợp)

Qua điều tra ở địa phương, chủ yêu là phương thức trồng xen cây cà phê vào vườn điều là chủ yếu, tuy nhiên bên cạnh việc thực hiện cà phê xen vào điều người dân tại địa phương đã kết hợp trồng thêm nhiều loại cây trồng khác nhau ở các diện tích đất trống, tận dụng các sản phẩm nông nghiệp để phát triển chăn nuôi tạo nên các

mô hình NLKH khác nhau Mô hình 1 và 2 được người dân áp dụng từ lâu và cho những kết quả rất khả quan Bên cạnh đó, các mô hình còn lại tuy mới được áp dụng ở địa phương trong thời gian gần đây nhưng cũng rất phát triển

Hình 4.1 Sơ đồ lát cắt thôn 6, xã Quốc Oai

Dưới đây là mô tả tóm tắt về các mô hình NLKH và lược sử hình thành của chúng:

4.1.1.1 Mô hình điều – cà phê – cây ngắn ngày – ao cá

Theo kết quả điều tra thì có 8 trong số 29 hộ trong thôn áp dụng mô hình này (chiếm tỉ lệ 28%) Các hộ ở đây có phần đất canh tác rất thuận lọi cho phát triển mô hình Với địa hình dốc, trải dài từ trên xuống dưới Phía trên là vườn điều xen cà phê, xuống phía dưới bằng phẳng là ruộng lúa hoặc cây ngắn ngày (đậu, dưa hấu, bắp,…), bên cạnh là ao cá

Trong vườn điều được canh tác từ khi mới hình thành xã Quốc Oai, người dân

đã trồng xen cây cà phê theo từng khoảng cách thích hợp đã cho những kết quả rất khả quan Theo các hộ, việc trồng xen giúp tận dụng diện tích đất, tăng thêm nguồn thu nhập cho gia đình, việc trồng xen cây cà phê không tốn nhiều công chăm sóc, cây

cà phê chịu bóng tốt, phát triển tốt dưới tán điều Bên cạnh đó, vì cây điều đã được người dân ở đây canh tác từ rất lâu, độ tuổi chung khoảng 20 – 30 năm tuổi, cần được thay thế, chuyển đổi giống mới (một số hộ đã thay điều hạt bằng điều ghép) do đó việc trồng cây cà phê giúp người dân có thu nhập thay thế

Hình 4.2: Sơ đồ lát cắt mô hình điều – cà phê – cây ngắn ngày – ao cá

Trên đây là sơ đồ cho thấy phương thức chủ yếu của người dân trong thôn khi đưa cây cà phê vào vườn điều

Việc xây dựng mô hình cần phù hợp với địa hình Với địa hình trũng dần từ bắc về nam trong thôn, chỉ có một số hộ dọc theo đường thủy lợi phát triển được mô hình này, họ vừa có diện tích để phát triển các loại cây công nghiệp, vừa phát triển được cây ngắn ngày và vừa có ao để thả cá