TÌM HIỂU CÁC LOÀI THỰC VẬT ĐƯỢC SỬ DỤNG LÀM HƯƠNG – DƯỢC LIỆU CỦA NGƯỜI CHURU TẠI XÃ TÀ HINE, HUYỆN ĐỨC TRỌNG, TỈNH LÂM ĐỒNG

Trong thời gian nghiên cứu đề tài thì đã cho biết một số vần đề liên quan tới việc sử dụng cây thuốc của người dân: - Hình thái, đặc điểm, công dụng và cách thức sử dụng các loài cây đượ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC NÔNG LÂM TP HỒ CHÍ MINH

***************

ĐINH VĂN TIẾN

TÌM HIỂU CÁC LOÀI THỰC VẬT ĐƯỢC SỬ DỤNG LÀM HƯƠNG – DƯỢC LIỆU CỦA NGƯỜI CHURU

TẠI XÃ TÀ HINE, HUYỆN ĐỨC TRỌNG,

TỈNH LÂM ĐỒNG

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

NGÀNH LÂM NGHIỆP

TP Hồ Chí Minh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC NÔNG LÂM TP HỒ CHÍ MINH

***************

ĐINH VĂN TIẾN

TÌM HIỂU CÁC LOÀI THỰC VẬT ĐƯỢC SỬ DỤNG LÀM HƯƠNG – DƯỢC LIỆU CỦA NGƯỜI CHURU

TẠI XÃ TÀ HINE, HUYỆN ĐỨC TRỌNG,

TỈNH LÂM ĐỒNG

Ngành: Lâm nghiệp

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Giáo Viên Hướng Dẫn: ThS NGUYỄN QUỐC BÌNH

Thành phố Hồ Chí Minh

Tháng 6/2012

Ban giám hiệu Trường Đại Học Nông Lâm TP Hồ Chí Minh

Ban chủ nhiệm khoa Lâm nghiệp,

Bộ môn Nông Lâm Kết Hợp và Lâm Nghiệp Xã Hội,

Toàn thể thầy cô Trường Đại Học Nông Lâm TP Hồ Chí Minh đã tận tình chỉ dạy, truyền đạt những kinh nghiệm quý báu cho tôi trong suốt thời gian học tập tại trường,

Ủy Ban Nhân Dân Xã Tà Hine, Huyện Đức Trọng, Tỉnh Lâm Đồng

Xin bày tỏ lòng biết ơn đến

ThS Nguyễn Quốc Bình đã tận tình hướng dẫn, động viên cũng như giúp đỡ tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành đề tài

Gởi lời cám ơn đến

Tập thể lớp DH08NK – những người đã đồng hành cùng tôi, cùng tất cả bạn bè luôn bên cạnh, chia sẻ, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian qua

Ngày 13 tháng 6 năm 2012

SV ĐINH VĂN TIẾN

TÓM TẮT

Đề tài nghiên cứu: “ Tìm hiểu thực vật được sử dụng làm Hương – Dược liệu của người ChuRu tại Xã Tà Hine, Huyện Đức Trọng, Tỉnh Lâm Đồng” được tiến hành từ ngày 10/2/2012 đến ngày 10/5/2012 tại Xã Tà Hine, Huyện Đức Trọng, Tỉnh Lâm Đồng

Với đề tài nghiên cứu có nội dụng là thực hiện việc mô tả các loài thực vật được

sử dụng làm hương – dược liệu của người ChuRu Để làm được điều này thì đã tiến hành việc phỏng vấn trực tiếp và lập bảng câu hỏi điều tra các hộ gia đình người đang sinh sống và làm việc tại địa phương

Trong thời gian nghiên cứu đề tài thì đã cho biết một số vần đề liên quan tới việc

sử dụng cây thuốc của người dân:

- Hình thái, đặc điểm, công dụng và cách thức sử dụng các loài cây được sử dụng làm hương – dược liệu của người ChuRu

- Những thuận lợi và khó khăn của người dân trong việc thu hái, sơ chế, chế biến, cũng như cách bảo quản từng loài cây hương – dược

- Kiến thức bản địa của người dân về cách thức gây trồng các loài thực vật được sử dụng làm hương – dược liệu của người dân nơi đây

Với việc khai thác và sử dụng giá mức nguồn tài nguyên lâm sản ngoài gỗ nói chung và tài nguyên về hương – dược liệu nói riêng thì việc gây trồng chúng là điều rất quan trọng Từ đó sẽ giúp cho việc phát huy và bảo tồn được nguồn tài nguyên

về hương – dược liệu đang ngày càng suy giảm hiện nay

ABSTRACT

The research topic: “Understanding plant is used as Condiment –

Pharmaceuticals of Chu Ru in Ta Hine Village, Duc Trong Distric, Lam Dong Province” was conducted from February 10th, 2012 to May 10th, 2012 in Ta Hine Village, Duc Trong Distric, Lam Dong Province

With research that content is made to describe the plant species used as a Condiment – Pharmaceuticals of Chu Ru To do this, then proceeded to set up a live interview and questionnaire survey of households who are living and working locally

During the study period, subjects mentioned a number of issues related to the use of medicinal plants of the people:

- Morphology, characteristics, use and how to use plants are used as a Condiment – Pharmaceutical plant of Chu Ru

- Advantages and disadvantages of the farmers in harvesting, processing, processing, preservation each of Condiment – Pharmaceutical plant

- Indigenous knowledge of people about how to cultivate the plants are used as Condiment – Pharmaceutical of the farmers here

With the excessive exploitation and using of forest resources in general and the Condiment – Pharmaceutical plant in particular, the cultivation of them is very important Thus, it will promote and conserve the resources of Condiment – Pharmaceutical plant decline today

MỤC LỤC

TRANG

Trang tựa i Lời cảm tạ ii

ABSTRACT iv 

Mục lục v Danh sách các chữ viết tắt vii

2.3 Đặc điểm địa điểm nghiên cứu 5

Chương 3: MỤC TIÊU, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 8

3.1 Mục tiêu nghiên cứu 8

3.1.2 Đối tương 8 3.2 Nội dung nghiên cứu 8

3.3 Phương pháp nghiên cứu 9

3.3.1 Phương pháp luận 9

3.3.2 Phương pháp thu thập thông tin 9

3.3.3 Phương pháp xử lý và phân tích thông tin 10

Chương 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 12

4 1 Các loài thực vật được sử dụng làm hương – dược liệu, công dụng và

4.1.1 Các loài thực vật được sử dụng làm hương liệu, công dụng và

4.1.2 Các loài thực vật được sử dụng làm dược liệu, công dụng và

cách chế biến 18

4.2 Những thuận lợi và khó khăn của người ChuRu trong việc sử dụng,

chế biến, bảo quản các loài thực vật làm hương – dược liệu 26

4.2.1 Những thuận lợi và khó khăn trong việc thu hái, chế biến và bảo quản

các loài cây được sử dụng làm dược liệu 26

4.2.1.1 Những khó khăn 26

4.2.1.2 Những thuận lợi 28

4.2.2 Những thuận lợi và khó khăn trong việc thu hái, chế biến và bảo quản

các loài cây được sử dụng làm hương liệu 29

4.3.1 Kiến thức bản địa của ngươi dân trong canh tác và gây trồng

các loài cây hương – dược liệu 33

4.3.2 Điều kiện gây trồng 33

4.3.3 Xác định các loài, nhóm cây cần ưu tiên và các loại đất canh tác

4.3.3.1 Các loài, nhóm cây ưu tiên 34

4.3.3.2 Các loại đất trồng khác nhau 36

4.3.4 Cách thức gây trồng trên các loại đất canh tác khác nhau 36

4.3.4.1 Cách thức gây trồng các cây hương liệu 36

4.3.4.2 Cách thức gây trồng các loài cây dược liệu 38

Chương 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 41

5.1 Kết luận 41 5.2 Kiến nghị 42

TÀI LIỆU THAM KHẢO 43

DANH SÁCH CÁC BẢNG

TRANG Bảng 4.1: Các cây được sử dụng làm hương – dược liệu 12

Bảng 4.2: Các cây được lựa chọn sử dụng làm hương liệu

Bảng 4.3: Các cây được lựa chon sử dụng làm dược liệu

Bảng 4.4: Những khó khăn của người dân với cây dược liệu 27

Bảng 4.5: Những thuận lợi của người dân với cây dược liệu 28

Bảng 4.6: Những khó khăn của người dân với cây hương liệu 29

Bảng 4.7: Những thuận lợi của người dân với cây hương liệu 30

Bảng 4.8: Bảng các cây được ưu tiên trồng 35 Bảng 4.9: Bảng các lý do được gây trồng 35 Bảng 4.10: Cây hương liệu và cách gây trồng 37 Bảng 4.11: Cây dược liệu và cách gây trồng 39

số ở mọi miền trên đất nước ta Theo thời gian cùng với sự phát triển của các ngành khoa học nói chung và ngành y học nói riêng, công nghệ chế biến các loại dược liệu ngày càng phát triển một cách mạnh mẽ hơn bằng các công nghệ, kỹ thuật, hóa chất

và các máy móc hiện đại Tuy nhiên, kiến thức về hương - dược liệu chưa được chú

ý đến, đặc biệt là các kiến thức bản địa của các cộng đồng người đồng bào dân tộc ít người về các loài thực vật được sử dụng làm hương – dược liệu Các kiến thức ngày càng bị suy giảm, làm cho những giá trị về hương - dược liệu của các loài cây cỏ trong thiên nhiên bị mất dần

Mỗi dân tộc sử dụng các loại thực vật khác nhau ở mỗi địa phương để làm đẹp, chữa bệnh, tạo hương Chính đều này đã tạo nên cho mỗi dân tộc có một số bài thuốc riêng, những bài thuốc này được truyền từ đời này qua đời khác Mỗi bài thuốc đã mang lại hiệu quả nhất định trong việc chữa bệnh, đặc biệt là nhưng căn bệnh thường xảy ra mỗi ngày Và người dân tộc ChuRu cũng không phải là một ngoại lệ Họ có nguồn kiến thức bản địa vô cùng phong phú, đặc biệt là nguồn kiến thức về các loài thực vật được sử dụng làm hương - dược liệu Kho kiến thức này

Nguồn kiến thức này tuy chưa được khoa học công nhận Tuy nhiên, qua việc áp dụng vào thực tiễn thì đã cho những kết quả hơn cả sự mong đợi Bằng chứng là qua bao đời nay họ đã sử dụng chúng để chữa bệnh cho cộng đồng: với các bài thuốc Đông y đều được điều chế từ các loài cây dược liệu có nguồn gốc tự nhiên đang được bảo vệ và ngăn chăn việc khai thác một cách chặt chẽ Vì vậy, việc chú trọng đến nguồn kiến thức này và sử dụng chúng một cách có hiệu quả đang là một vấn đề

mà chúng ta cần phải quan tâm tới

Ở mỗi một địa phương thường có một dân tộc nhất định sinh sống, họ sống thành những buôn, bản Việc sinh sống như vậy để họ giúp đỡ lẫn nhau trong cuộc sống và trong sinh hoạt Khi sinh sống như vậy thì họ thường vào rừng để tìm kiếm các loại rau rừng, lấy gỗ củi, măng tre và các loại LSNG khác để phục vụ cho cuộc sống, mưu sinh Khi đó thì họ cũng tìm kiếm những loại thực vật giúp họ chữa các loại bệnh thường gặp phải Từ đó khi thực hiện nghiên cứu ở địa phương sẽ giúp tìm hiểu được tình hình về gỗ, lâm sản ngoài gỗ hiện có ở trong vùng Ngoài ra, khi thực hiện như vậy sẽ giúp hiểu biết thêm và các loại thực vật được sử dụng làm hương – dược liệu mà có khi hàng ngày chúng ta gặp nhưng lại không biết được những tác dụng của nó lại như vây

Vấn đề đặt ra là người dân họ còn được tự do khai thác và thu hái các loài thực vật có giá trị về hương – dược liệu Liệu các loài cây hương – dược liệu hiện có trong tự nhiên có cung cấp đủ cho nhu cầu về hương – dược liệu ngày càng nhiều trong cuộc sống của người dân Và điều quan trọng hơn cả là làm thế nào để giữ lại được các bài thuốc bản địa của người dân tộc ít người Thông qua việc tìm hiểu về việc sử dụng các loài cây hương – dược liệu để biết thêm về một vài phong tục tập quán của người dân tộc ChuRu

Kinh nghiệm được tích lũy, không những giúp con người biết lợi dụng tính chất của cây cỏ đẻ lầm thức ăn mà còn biết sử dụng chúng để chữa bệnh, hay dùng những cây có vị độc để làm thuốc độc giúp ích cho việc săn bắn, bảo vệ tổ quốc khi

có giặc xâm lăng

Trong nguồn tài nguyên LSNG phong phú của nước ta, các cây Hương – Dược liệu trong tự nhiên chiếm một vị trí khá quan trọng về số lượng loài giá trị sử dụng

và giá trị kinh tế Theo kết quả điều tra của ngành Y tế, ở Việt Nam có tới gần 4.000 loài thực vật và nấm có công dụng làm thuốc Trong đó có hơn 90% là cây mọc tự nhiên và tập trung trong các quần xã rừng Từ nguồn cây thuốc mọc tự nhiên, hằng năm đã khai thác được một lượng lớn các loại cây dùng làm hương - dược liệu, sử dụng cho nhu cầu làm thuốc ở trong nước và xuất khẩu

Theo kết quả điều tra của viện Dược liệu – Bộ Y tế ( kết quả điều tra từ năm

1961 đến năm 2004) đã ghi nhận ở nước ta có 3.948 loài cây thuốc thuộc 307 họ của

9 ngành thực vật bậc cao cũng như bậc thấp (kể cả nấm), cũng theo kết quả điều tra

này, trong số 3.948 loài cây thuốc đã biết ở trên, phần lớn các loài là được ghi nhận

từ kinh nghiệm sử dụng của cộng đồng các dân tộc ở khắp các địa phương

2.2 Các nghiên cứu liên quan

“ Trồng cây thuốc và thu hái dược liệu hoang dã theo tiêu chuẩn GACP” bài viết này nói nên cách thực hành trồng giống cây thuốc bao gồm: chọn một số giống cây thuốc, trồng trọt cây thuốc (điều kiện tự nhiên, địa điểm gây trồng, cách thức bón phân, tưới tiêu và cách chăm sóc bảo vệ cây thuốc), thu hoạch, bảo quản và đóng gói Và cách thực hành thu hái dược liệu hoang dã bao gồm: loại cây được thu hái, địa điểm thu hái, giấy phép thu hái và người thu hái Qua bài viết này cho ta biết được cách thức gây trồng, chăm sóc, thu hái, bảo quản một số cây thuốc hoang dã trong tự nhiên

“Trồng và sơ chế cây làm thuốc” NXB văn hóa dân tộc Cuốn sách được tổng hợp từ nhiều nguồn tài liệu phong phú, cuốn sách này giới thiệu kỹ thuật trồng, chăm sóc và sơ chế những cây thuốc nam thường gặp Ngoài ra, cuốn sách còn đưa đến cho người đọc rất nhiều bài thuốc có công hiệu tốt trong việc điều trị các căn bênh thường gặp phải như: bệnh cảm cúm, bệnh táo bón, chứng khó ngủ, trị ho, tiêu chảy và nhiều bài thuốc được dùng cho phụ nữ trước và sau khi sinh, và trẻ em

“Đa dạng nguồn gen cây thuốc ở rừng đặc dụng Yên Tử, Quảng Ninh” TG: Phùng Văn Phê, Nguyễn Trung Thành Trong bài nghiên cứu tổng số loài cây thuốc điều tra trong khu vực được nghiên cứu là 143 loài thuộc 131 chi, 69 họ của ba ngành thực vật Thực vật làm thuốc ở rừng đặc dụng Yên Tử được đánh giá là đa dang về dạng sống, với sự có mặt của 6 dạng sống khác nhau trong 143 loài, gồm: dạng thân bụi, dạng thân thảo, dạng thân gỗ, dây leo thân gỗ, dây leo thân thảo, thân tre Qua bài nghiên cứu cho ta thấy được sự đa dạng về số lượng, chủng loài của các cây làm thuốc ở mỗi địa phương nói riêng và trên khắp đất nước nói chung

“Sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên cây thuốc” Bài nghiên cứu nói nên tình trạng khai thác bừa bãi, không hợp lý không quan tâm đến thế hệ sau này của người dân

Các bài thuốc bị mất dần, không còn do công tác điều tra và lưu trữ thông tin về các bài thuốc Một số cách thức giúp bảo tồn, sử dụng và khai thác hợp lý tài nguyên cây thuốc Ngoài ra, còn nói nên tên khoa học và cấp độ bảo tồn của một số cây thuốc quý

“ Cây dược liệu bản địa: Thách thức và khả năng phát triển trên đất canh tác

của người Bana tại Xã Konpne, Huyện KBang, Tỉnh Gia Lai ” TG: Nguyễn Cao

Cường Bài viết nói nên các loài thực vật được sử dụng làm dược liệu là rất phong phú và đa dạng Việc phụ thuộc khá nhiều của người dân tộc Bana và cộng đồng người đồng bào dân tộc nơi đây vào rừng Trong bài còn nêu lên được một số hay trong việc chữa bệnh của người Các loài được ưu tiên gây trồng, cũng như cách thức gây trồng các loài cây dược liệu trên đất canh tác của người dân tộc Bana

2.3 Đặc điểm địa điểm nghiên cứu

2.3.1 Điều kiện tự nhiên

Xã tà Hine có diện tích: 4.345,12 ha Là một vùng sâu, vùng đồng bào dân tộc,

có điều kiện xã hội đặc biệt khó khăn của Huyện Đức Trọng, Tỉnh Lâm Đồng

- Vị trí địa lý: Là một xã vùng cao của huyện Đức Trọng, với chiều cao trung bình là trên 900m so với mực nước biển

- Phạm vi ranh giới:

+ Phía Đông giáp xã Đà Loan

+ Phía Tây giáp xã Ninh Gia

+ Phía Bắc giáp xã Phú Hội

+ Phía Nam giáp xã Ninh Loan

- Địa hình: Địa hình ở đây khá phức tạp, bao gồm nhiều loại địa hình như: đồi núi, đồng bằng và thung lũng

- Khí hậu: Nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, nhưng do có độ cao trên 900m nên có nhưng nét đặc trưng sau:

+ Nhiệt độ trung bình là 21,20C, ôn hòa, biên độ giao động nhiệt giữa ngày và đêm lớn, nắng nhiều, ẩm độ không khí thấp thích hợp với tập đoàn cây á nhiệt đới

và nhiều loại cây trồng vùng ôn đới, tiềm năng năng suất cao, chất lượng sản phẩm tốt

+ Mưa khá điều hòa giữa các tháng trong mùa mưa, lượng mưa trung bình cả năm là 1.492mm, riêng tháng 8 lượng mưa giảm và có các đợt hạn ngắn nên khá thuận lợi cho thu hoạch vụ hè thu Mùa khô kéo dài từ tháng 11 đến tháng 3

- Tài nguyên nước: Nguồi nước ở đây khá dồn dào, bao gồm khá nhiều hồ chứa và các dòng suối nhỏ bao quanh Chính vì vậy khi vào mùa khô phải kết hợp hài hòa nhiều biện pháp công trình như hồ chứa, đập dâng, trạm bơm, đào giếng mới

có thể mở rộng diện tích tưới, đặc biệt là tưới cho cà phê, rau, lúa nước

Hình 2.1: Bản đồ xã Tà Hine

Nguồn[15]

2.3.2 Kinh tế, xã hội

- Tình hình chung: Xã Tà Hine là xã nghèo của huyện Đức Trọng, trên địa bàn

xã có 5 thôn với tổng số 706 hộ/ 3.082 người (tháng 5/ 2011), người dân ở đây đa số

là người dân tộc thiểu số trong đó, người dân tộc ChuRu chiếm 62%, người dân tộc K’Ho chiếm 20%, còn lại là dân tộc khác và người Kinh, đời sống của họ còn gặp nhiều khó khăn

- Cơ sở hạ tầng: Mạng lưới điện hầu như đã được phủ khắc nơi của xã, có hệ thống đường nhựa chạy dài nối liền với các xã khác trong huyện điều này thuận tiện cho việc đi lại và việc giao lưu buôn bán của người dân

- Giáo dục, y tế: Ở địa phương đã có trường mẫu, trường tiểu học, trường trung học cơ sở Ngoài ra, ở đây cũng đã có trạm y tế để giúp thuận tiện cho việc khám chữa bệnh của người dân

- Mô tả được các loài thực vật được sử dụng làm hương – dược liệu, công dụng và cách chế biến của người ChuRu

- Phân tích được những thuận lợi và khó khăn của người ChuRu trong việc sử dụng các loài thực vật để làm dược liệu

- Xác định được khả năng gây trồng các loài thực vật làm dược liệu trên đất canh tác

3.1.2 Đối tương

Đối tượng nghiên cứu đề tài là người dân tộc ChuRu đang sinh sống và cư trú tại

xã Tà Hine, huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng

3.2 Nội dung nghiên cứu

 Các loài thực vật được sử dụng làm hương – dược liệu

- Tên loài, sinh vật hậu, hình thái của các loài cây được người ChuRu dùng làm hương liệu

- Tên loài, sinh vật hậu, hình thái của các loài cây được người ChuRu dùng làm dược liệu

- Công dụng, cách chế biến và cách sử dụng của người ChuRu

- Cách thức khai thác các loài thực vật được sử dụng làm hương – dược liệu theo nhóm công dụng và nhóm loài của người ChuRu

 Những thuận lợi và khó khăn của người ChuRu trong việc sử dụng, chế biến các loài thực vật làm hương – dược liệu:

- Những thuận lợi và khó khăn trong việc khai thác và bảo quản các loài cây được sử dụng làm hương – dược liệu

- Những thuận lợi và khó khăn trước áp lực của các loại hương - dược liệu hóa học (Tây Y)

 Khả năng trong việc gây trồng một số loài thực vật làm hương – dược lieu trên đất canh tác:

- Kiến thức bản địa của người dân trong canh tác và gây trồng các loài cây hương – dược liệu

- Xác định các loài, nhóm cây cần ưu tiên gây trồng trên các loại đất canh tác khác nhau

- Cách thức gây trồng trên các loại đất canh tác khác nhau

3.3.2 Phương pháp thu thập thông tin

Trong quá trình thực hiện nghiên cứu đã thu thập các thông tin sau:

* Thông tin thứ cấp: Thu thập các thông tin về điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội khu vực nghiên cứu, các thông tin liên quan đến những loài cây Hương – Dược liệu tại địa phương, địa điểm thu hái, loài và các đặc điểm của chúng, bộ phận được sử dụng, mùa vụ, cách chế biến và sử dụng của người dân ở địa phương

* Thông tin sơ cấp: Tiến hành phỏng vấn trực tiếp cán bộ ở trong xã gồm có:

Chủ tịch: Ya Hanh

Cán bộ địa chính: Ya Duyên

Cán bộ Lâm nghiệp: chú Minh

- Phỏng vấn cá nhân: Phỏng vấn trực tiếp thầy lang là Ya Đồng để thu thập những thông tin then chốt về các loại cây được sử dụng làm hương - dược liệu của người dân nơi đây Ngoài ra, còn phỏng vấn những người có liên quan đến việc sử dụng hương – dược liệu: người dân và một số cán bộ địa phương khác

- Phỏng vấn hộ gia đình: Đã phỏng vấn 32 hộ gia đình thuộc Thôn Phú Cao,

Xã Tà Hine, Huyện Đức Trọng, Tỉnh Lâm Đồng

- Điều tra thực địa khu vực sinh sống, các LSNG cho mục đích là hương – dược liệu có sự hướng dẫn của người địa phương

3.3.3 Phương pháp xử lý và phân tích thông tin

* Thông tin từ tài liệu thứ cấp: Từ các thông tin thu thập được tiến hành chọn lọc các thông tin có liên quan đến một số đặc điểm của địa phương, các thông tin liên quan đến các loại LSNG nói chung và các thông tin về các loài cây hương – dược liệu nói riêng

* Thông tin từ phỏng vấn cá nhân: Từ các nguồn thông tin thu thập được khi phỏng vấn các cá nhân đã được phân loại, đánh giá các thông tin Chia ra thành các nội dung giống nhau hay khác nhau sau đó tổng hợp lại các nội dung cần thiết cho việc viết đề tài

* Thông tin từ phỏng vấn hộ: Thực hiện đánh giá ý kiến theo hộ hoặc theo % ý kiến Tổng hợp ý kiến theo bảng

* Tổng hợp các thông tin đã thu được, so sánh, đánh giá, đối chiếu các thông tin để viết đề tài

* Đã tiến hành phỏng vấn trực tiếp, quan sát và thảo luận nhóm các thông tin thu được sau đó tổng hợp các thông tin cần thiết để đánh giá những thuận lợi và khó khăn của các loài thực vật được sử dụng làm hương – dược liệu trước những áp lực của các loại hương – dược liệu hóa học (Tây y)

Chương 4

KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

4 1 Các loài thực vật được sử dụng làm hương – dược liệu, công dụng và cách

chế biến của người ChuRu

Qua thời gian điều tra và thu thập các thông tin về các loài thực vật được sử

dụng làm hương – dược liệu của người dân tộc ChuRu tại xã Tà Hine, huyện Đức

Phần trăm hộ

sử dụng (%)

1 Cây Lam pạt Kalanchoe pinnata (Lam.) Pers 14 58.33

2 Cây Hà thủ ô Streptocaulon juventas Merr 11 45.83

3 Cây Cà dược Datura metel L 10 41.67

4 Cây Nhĩ

Curcuma zedoaria (Berg.)

Roscoe (Amomum zedoaria Berg.) 10 41.67

5 Cây Pap Gleditsia pachycarpa Balex Gagn 10 41.67

6 Cây Lac sớt Crinum asiaticum L 7 29.17

7 Cây Krơm Callisia fragrans Lindl 7 29.17

(1) (2) (3) (4)

8 Cây Phút ế Ocimum gratissmum Linn 6 25.00

9 Cây Võ sữa Schefflera octophylla (Lour.) Harms 6 25.00

10 Cây Mã tiền Strychnos nux-vomica L 6 25.00

12 Cây Mật nhân

Eurycoma longifolia Jack subsp

Longifolia (Crassula pinnata Lour) 6 25.00

13 Cây Kquh Wedelia chinensis (Osbeck) Merr 5 20.83

14 Cây Yêm kruc Eclipta alba Hassk 5 20.83

15 Cây Pac kê Acanthopanax aculeatus Seem 5 20.83

16 Cây Ngải cứu Artemisia vulgaris L 5 20.83

17 Cây Phút dac Rhodomyrtus tomentosa (Ait) Hassk 5 20.83

18 Cây Trầm Lõi,

trầm đặc

Aquilaria Crassna Pierre ex Lecomte

5 20.83

19 Cây Ra bay Cassia tora L 4 16.67

20 Cây Húng chanh Plectranthus amboinicus (Lour.) 4 16.67

21 Cây Tàu bay Crassocephalum

crepidioides (Benth.) S.Moore 4 16.67

Nguồn: Điều tra và tổng hợp

Qua bảng số liệu, số cây được sử dụng và lựa chọn của người dân nơi đây là

tương đối ít Tuy là ít những các cây hương – dược liệu trên khá quen thuộc với

người dân Họ sử dụng các loài cây này rất nhiều trong cuộc sống hằng ngày của

mình Các cây giúp cho người dân rất nhiều trong việc chữa bệnh, làm đẹp, tạo hương, và rất nhiều mục đích khác

4.1.1 Các loài thực vật được sử dụng làm hương liệu, công dụng và cách chế

biến

Từ bảng các cây được sử dụng làm hương – dược liệu của người dân sau khi phân tích và tổng hợp để biết được các loài nào được dùng làm hương liệu và các loài nào được dùng làm dược liệu Qua đó cũng giúp chúng ta biết được các đặc tính

cơ bản của từng cây được sử dụng của người dân Các đặc tính và công dụng của các loài cây được sử dụng làm hương liệu của người ChuRu

Bảng 4.2: Các cây được lựa chọn sử dụng làm hương liệu của người dân

Cây Lam pạt 5 21 Làm đẹp, khác Lá

Cây Po hara 4 17 Làm đẹp, khác Lá, cả cây

Cây Trầm lõi,

Nguồn: Điều tra và tổng hợp

Các cây được lựa chọn sử dụng làm hương liệu không những ít về số lượng các loài cây mà còn ít cả về số hộ gia đình sử dụng Điều này cho thấy là các cây hương

liệu dường như còn xa lạ với người dân Các loài cây được lựa chọn chủ yếu là những loài cây dùng để làm đẹp cho người phụ nữ Chỉ có ít các loài cây được sử dụng cho các mục đích khác như: tạo hương, làm cảnh… cần có các biện pháp giúp người dân hiểu biết thêm về các loài cây được dùng làm hương liệu

Dưới đây là một số hình ảnh, công dụng cũng như cách thức sử dụng các loài cây hương liệu của người dân nơi đây:

 Cây Pap ( tên địa phương )

- Tên thông dụng: cây Bồ kết

- Tên khoa học: Gleditsia

pachycarpa Balex Gagn

- Công dụng: Giúp làm mượt, trị

gàu và làm đen tóc

- Cách dùng: Lấy quả khô mang

đem nướng sau đó vo vào nước, dùng

phần thân củ, sau khi thu hái về rửa

sạch phơi khô đun nước uống hằng

ngày

 Cây Lam pạt ( tên địa phương )

- Tên thông dụng: cây Sống đời

Hình 4.1: Cây Pap

Hình 4.2: Cây Hà thủ ô

- Cách chế biến: Lá tươi giã nát

đắp hoặc vắt lấy nước bôi lên da mặt

hàng ngày giúp làm đẹp da Cây có hoa

đẹp thường được trồng vào trông các

bồn nhỏ để trong nhà làm cảnh

 Cây Phút ế ( tên địa phương )

- Tên thông dụng: cây Hương nhu

- Tên khoa học: Ocimum

gratissmum Linn

- Công dụng: trị mụn, làm đẹp da

- Cách chế biến: Dùng lá hay cả

cây tươi cho vào nước sôi, đậy kín, hãm

10 phút, lấy hơi để xông, lấy nước uống

nóng, sau đó đắp chăn kín cho ra mồ hôi rồi

lau sạch Lá tươi giã nhỏ, vắt lấy nước thấm

bông cho lên các nốt mụn

 Cây Yêm kruc ( tên địa phương )

- Tên thông dụng: cây nhọ nồi

- Tên khoa học: Eclipta alba Hassk

- Công dụng: Trị sốt phát ban, chống

rụng chân mày

Hình 4.4: Cây Phút ế

- Cách dùng: Dùng lá giã nát vắt lấy nước, rồi bôi lên chân mày Chữa sốt phát ban: Lấy cả cây sắc uống ngày một thang, chia 2 - 4 lần uống trong ngày.

 Cây Po hara ( tên địa phương )

- Tên thông dụng: cây Sung

- Tên khoa học: Ficus racemosa L

- Công dụng: Giúp trị mụn, làm

cảnh, khác

- Cách dùng: Dùng lá đun sôi, xông

hơi vào mặt để trị mụn Lá non cũng

thường được sử dụng trong ẩm thực khi

ăn kèm với thịt chua, thịt lợn ba chỉ luộc,

gỏi cá … Cây nhỏ do phân nhánh nhiều được sử dụng làm cảnh rất nhiều

 Cây Trầm lõi, trầm đặc ( tên địa phương )

- Tên thông dụng: cây Trầm

- Cách dùng: Lõi của cây có tinh

dầu thơm, mang về để trong phòng sẽ

giúp căn phòng có hương thơm, giúp

con người thoải mái tinh thần

 Cây Phút dac ( tên địa phương )

- Tên Thông dụng: cây Sim

- Tên khoa học: Rhodomyrtus tomentosa (Ait) Hassk

Hình 4.7: Cây Trầm lõi, trầm đặc

Nguồn: [8]

Hình 4.6: Cây Po hara

- Cách dùng: Lá chế biến thành dạng

cao chữa bỏng làm mát da và có thể tẩy tế

bào chết

 Cây Võ sữa ( tên địa phương )

- Tên thông dụng: cây Chân chim

- Tên khoa học: Schefflera

octophylla (Lour.) Harms

- Công dụng: Làm cảnh

- Cách dùng: Cây nhỏ khi được trồng

trong các bồn nhỏ thường phân nhánh và

phát triển rất đẹp nên được dùng để làm

cảnh

 Cây Ngải cứu

- Tên khoa học: Artemisia vulgaris L.

- Công dụng: Giúp làm đẹp da

- Cách dùng: Lấy lá giã nhuyễn đập

lên da, dùng thân và lá dun nước tắm Thân

và lá rửa sạch dun lên thành dạng cao giúp

Hình 4.8: Cây Phút dac

Nguồn: [10]

Hình 4.9: Cây Ngải cứu

Bảng 4.3: Các cây được lựa chon sử dụng làm dược liệu của người dân

Cây Lac sớt 7 29 Làm thuốc Lá

Cây Krơm 7 29 Làm thuốc Lá, rễ củ

Cây Mật nhân 6 25 Làm thuốc Thân, lá, rễ củ

Cây Mã tiền 6 25 Làm thuốc Hoa quả hạt

Cây Phút dac 5 21 Làm thuốc Lá

Cây Pac kê 5 21 Làm thuốc Thân

Cây Kquh 5 21 Làm thuốc Thân, lá

Cây rau Tàu bay 4 17 Làm thuốc Thân, lá

Cây Ra bay 4 17 Làm thuốc Lá, rễ củ, hoa quả hạt Cây Ngải cứu 4 17 Làm thuốc Thân, lá, rễ củ

Cây Húng chanh 4 17 Làm thuốc Lá

Cây Yêm Kruc 3 13 Làm thuốc Lá

Cây Trái cắp 3 13 Làm thuốc Hoa quả hạt

Cây Po hara 3 13 Làm thuốc Lá

Cây Phút ế 3 13 Làm thuốc Thân, lá

Trầm Lõi, trầm đặc 2 8 Làm thuốc Thân

Cây Hau 2 8 Làm thuốc Thân, lá

Nguồn: Điều tra và tổng hợp

 Cây Lam pạt ( tên địa phương )

- Công dụng: Trị đau bụng, các vết bầm tím

- Cách chế biến: Dùng lá hơ vào lửa, đắp vào vết bầm tím Có thể dùng 3 - 4 lá tươi rửa sạch, giã nát, vắt lấy nước hoặc hòa với nước chín rồi lọc lấy nước cốt để uống trị đau bụng

 Cây Cà dược ( tên địa phương )

- Tên thông dụng: cây Cà độc dược

- Tên khoa học: Datura metel L

- Công dụng: Trị viêm xoang

- Cách chế biến: Lấy lá vo nhỏ cho

vào mũi Lấy lá phơi khô cùng với hạt

cuốn vào giấy như điếu thuốc lá để dành

Khi sắp bị lên cơn suyễn, hút một vài hơi

cho hạ cơn suyễn

 Cây Nhĩ ( tên địa phương )

- Tên thông dụng: cây Nghệ đen

- Tên khoa học: Curcuma zedoaria (Berg.) Roscoe (Amomum zedoaria Berg.)

- Công dụng: Trị tiêu chảy và dùng

cho phụ nữ trước và sau khi sinh giúp có

nhiều sữa và tăng sức khỏe

- Cách chế biến: Lấy củ nhai sống

trị tiêu chảy Dùng củ rửa sạch rồi hấp

cơm, cho phụ nữ trước và sau khi sinh

ăn, tăng sức khỏe và giúp có nhiều sữa

Hình 4.10: Cây Cà dược

Hình 4.11: Cây Nhĩ

 Cây Hà thủ ô

- Công dụng: Bổ máu, lợi sữa

- Cách dùng: Cây chỉ sử dụng phần thân củ, sau khi thu hái về rửa sạch, thái mỏng và phơi khô, sử dụng để ngâm chung với rượu, uống giúp bổ máu Ngoài ra, còn lấy củ sắc chung với nước, uống cho phụ nữ sau khi sinh, để lợi sữa

 Cây Lac sớt ( tên địa phương )

- Tên thông dụng: cây Đại tướng

với muối hột đắp vào chỗ khớp bị sưng

Hoặc lấy lá hơ lửa và đặp trước tiếp vào

vết thương

 Cây Krơm ( tên địa phương )

- Tên thông dụng: cây Lược vàng

- Tên khoa học: Callisia fragrans

Lindl

- Công dụng: Trị ho hen, viêm

khớp, ngứa

- Cách dùng: Lá rửa sạch để cho

khô nước rồi ăn sống nuốt nước và nuốt

cả bã Toàn bộ thân rễ thì ngâm rượu

uống, làm thuốc xoa bóp

Hình 4.12: Cây Lác sớt

Hình 4.13: Cây Krơm

rất cứng, nhiều lông tơ, trong thân là

‘nhân’ gồm 2 phôi nhũ, cuống phôi nở

ra có hai tử diệp rất bé gọi là ‘mầm’

Dùng thứ hạt chắc khô, nhân vàng ngà,

không mốc, mọt, đen nát và lép, ngâm

với rượu để xoa bóp vết thương

 Cây Mật nhân

- Tên khoa học: Eurycoma

longifolia Jack subsp Longifolia

(Crassula pinnata Lour)

- Công dụng: Trị ghẻ, giả độc, kích

thích tiêu hóa

- Cách dùng: Cây được sử dụng

toàn bộ các bộ phần gồm: lá, vỏ cây, thân

cây và rễ cây Lá cây thường được dùng

để nấu nước trị ghẻ Ngoài ra, rễ cây mật

nhân thường được thu hái về, chặt nhỏ,

phơi khô và ngâm rượu uống thường ngày

 Cây Pac kê ( tên địa phương )

- Tên thông dụng: cây Ngũ gia bì

- Tên khoa học: Acanthopanax aculeatus Seem.

Hình 4.14: Cây Mã tiền

Nguồn: [12]

Hình 4.15: Cây Mận nhân

Nguồn: [13]