NGHỆ THUẬT TEAOF PHÚNG TRONG THƠ HỒ XUÂN HƯƠNG

Hồ Xuân Hương xuất thân trong một gia đình phong kiến suy tàn, song hoàn cảnh của cuộcsống đã giúp nữ sĩ có điều kiện sống gần gũi với quần chúng lao động nghèo, lăn lộn và tiếp xúc nhiề

nghe thuet trao phung trong tho ho xuan huong

A MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thơ trào phúng cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX đã trình làng một phòng tranh chân dung đông đảo, cụ thể của những con người có nguyên mẫu từ đời thực , những nhân vật là sản phẩm riêng của xã hội Việt Nam giai đoạn này Nghệ thuật thơ trào phúng ngày càng được các nhà thơ sử dụng một cách sáng tạo trong các sáng tác Nhà nghiên cứu Trần Đình Hựu đã nhận xét rất tinh

tế rằng thơ trào phúng đầu thế kỉ XX gặp gỡ vè dân gian Ông viết “ Về nghệ thuật, văn chương trào phúng chỉ kế thừa được một di sản mỏng manh : Cái cười của nông dân,cái cười của nhà nho và cái cười Tú Xương lúc đó còn là mới mẻ Mỗi nhà thơ , tùy hoàn cảnh sống, quan tâm đến những đề tài gần đời sống nông thôn hay thành thị , gần những vấn đề có tính xã hội, phong tục hay những vấn đề thời sự chính trị Một loại nhà thơ trào phúng đi theo con đường từ vè với cái cười nông dân, và một loại khác đi theo con đường mà Nguyễn Khuyến, Tú Xương đã đi, với cái cười ít nhiều có tính chất nhà nho hay thị dân Đúng vậy mỗi nhà thơ theo những mảng đề tài riêng mà khai thác nghệ thuật trào phúng một cách có hiệu quả nhất,nghệ thuật thơ trào phúng ngày càng phát triển và nó ngày càng được hoàn thiện và đưa đến đỉnh cao của nghệ thuật khi đến với thơ Hồ Xuân Hương Đó cũng là lý do mà em chọn đề tài “Nghệ thuật trào phúng trong thơ Hồ Xuân Hương”

2 Lịch sử vấn đề

Nghiên cứu về thơ trào phúng Hồ Xuân Hương có Bùi Quang Huy đã từng nghiên cứu trong “Thơ

ca trào phúng Việt Nam”, thơ Hồ Xuân Hương

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Nhiệm vụ nghiên cứu:

Làm rõ việc sử dụng tính chất trào phúng trong thơ Hồ Xuân Hương qua các bài thơ của

bà, những nét đặc sắc trong lối sử dụng ngôn ngữ cũng như thủ pháp nghệ thuật

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu:

Tiểu luận lấy đối tượng nghiên cứu là nghệ thuật trào phúng trong thơ của Hồ Xuân Hương

6 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài em sử dụng phương pháp thu thập tài liệu, sau đó phân tích, so sánh và chứng minh để làm rõ hơn

7 Bố cục của tiểu luận

Chương 1: Sơ lược về Hồ Xuân Hương

1.1 Sơ lược về cuộc đời và sự nghiệp của Hồ Xuân Hương

1.1.1 Cuộc đời Hồ Xuân Hương1.1.2 Sự nhiệp sáng tác của Hồ Xuân Hương1.2 Thơ nôm trào phúng Hồ Xuân Hương1.2.1 Khái niệm “Trào phúng”

1.2.2 Đối tượng trào phúng trong thơ Hồ Xuân Hương Chương 2: Nét đặc sắc về nghệ thuật trào phúng trong thơ Hồ Xuân Hương

2.1 Đề tài phong phú và đa dạng

2.2.1 Thơ nôm Hồ Xuân Hương – phong phú về từ vựng

2.2.2 Giọng điệu châm biếm đả kích

2.2.3 Kế thừa và sáng tạo thơ nôm thuần túy

B NỘI DUNG

Chương 1: Sơ lược về Hồ Xuân Hương

1.1 Sơ lược về cuộc đời và sự nghiệp của Hồ Xuân Hương

1.1.1 Cuộc đời Hồ Xuân HươngCho đến nay, có rất nhiều ý kiến lý giải, xác định những vấn đề thuộc cuộc đời và thơ văn của “Bà chúathơ nôm” (chữ dung của Xuân Diệu) Chưa ai có thể khẳng định chính xác bà sinh vào năm nào ,mất năm nào và sáng tác chủ yếu vào thời kì nào Dựa vào một số tài liệu lưu truyền, những bài thơ được khẳng định là của Hồ Xuân Hương, các nhà nghiên cứu tạm chấp nhận về tiểu sử của bà

Hồ Xuân Hương thuộc dòng dõi họ Hồ, quê gốc ở làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An Đây là một dòng họ lớn có nhiều người đỗ đạt nhưng đến thơi Hồ Phi Diễn – thân sinh của bà – thì dòng họ này đã suy tàn

Theo các nhà nho nghiên cứu đầu tiên về Hồ Xuân Hương như Nguyễn Hữu Tiến, Dương Quảng Hàm thì bà là con ông Hồ Phi Diễn ( sinh 1704) Ông thi đậu tú tài năm 24 tuổi dưới triều Lê Bảo Thái, nhà nghèo không thể tiếp tục học, ông ra dạy học ở Hải Hưng, Hà Bắc đểkiếm sống Tại đây ông đã lấy cô gái Bắc Ninh, họ Hà, làm vợ lẽ - Hồ Xuân Hương ra đời là kết quả của tình duyên đó

Bà sống vào thời kỳ cuối nhà Lê, đầu nhà Nguyễn, tức 1772-1822 Do đó bà có điều kiện tiếp thu ảnh hưởng của phong trào đấu tranh của quần chúng và chứng kiến tận mắt sự đổnát của nhà nước phong kiến

Hồ Xuân Hương xuất thân trong một gia đình phong kiến suy tàn, song hoàn cảnh của cuộcsống đã giúp nữ sĩ có điều kiện sống gần gũi với quần chúng lao động nghèo, lăn lộn và tiếp xúc nhiều với những người phụ nữ bị áp bức trong xã hội

Bà là một người phụ nữ thông minh, có học nhưng học hành không được nhiều lắm Bà giao du rộng rãi với bạn bè nhất là đối với những bạn bè ở làng thơ văn, các nhà nho Nữ sĩ còn là người từng đi ngao du nhiều danh lam thắng cảnh của đất nước

Là người phụ nữ tài hoa có cá tính mạnh mẽ nhưng đời tư lại có nhiều bất hạnh Hồ Xuân Hương lấy chồng muộn mà đến hai lần đi lấy chồng, hai lần đều làm lẽ,cả hai đều ngắn ngủi và không có hạnh phúc

Có thể thấy Hồ Xuân Hương không phải là một phụ nữ bình thường của thời phong kiến

mà bà đã có một cuộc sống đầy song gió

1.1.2 Sự nghiệp sáng tác của Hồ Xuân Hương

Do thân thế chưa được xác định rõ rang, nên tác phẩm của Hồ Xuân Hương cũng còn là vấn

đề các nhà nghiên cứu tranh luận rất nhiều

Hồ Xuân Hương nổi tiếng với những sáng tác thơ bằng chữ Nôm, tổng cộng chừng 50

bài.Ngoài ra, theo nhiều nhà nghiên cứu, bà còn là tác giả của hai tập thơ: Lưu Hương Kí ( gồm 24 bài chữ Hán và 26 bài thơ chữ Nôm), Xuân Hương Thi Tập gồm khoảng năm mươi bài đường luật

Lưu Hương Kí : Tác giả viết về tình cảm và tâm sự của mình đối với những người bạn trai như các ông Tốn Phong Thị, ông Hiệp Trấn Sơn Nam thượng họ Trần, ông Sơn Phủ, ông Trí Hiên … Tình cảm trong bài thơ này thắm thiết, táo bạo

Xuân Hương Thi Tập: Đó là lời nói của một người phụ nữ trực tiếp bênh vực cho phụ nữ, tố cáo những giả dối, bất công của xã hội phong kiến và bày tỏ nỗi lòng tha thiết của mình đối với cuộc sống

Đánh giá về thơ Hồ Xuân Hương, sách Tổng tập Văn Học Việt Nam nhận định “Thơ Hồ Xuân Hương thường bộ lộ tài năng và trí tuệ của một phụ nữ trước những cơn sóng gió của cuộc đời và thời cuộc, lớn tiếng đòi hỏi giải phóng phụ nữ thoát khỏi những ràng buộc khắt khe phi lý của giáo điều phong kiến lạc hậu, bảo thủ; nói lên khát vọng được sống, được bình đẳng, mang ý nghĩa phản kháng mạnh mẽ Tiếp nhận và phát huy những tinh hoa của dòng văn hóa dân gian, lời thơ củaHồ Xuân Hương nhiều khi như lưỡi dao sắt ngọt đã xé toạc bộ mặt giả đạo đức của nhiều kẻ tự mạo nhận là

“Quân tử”, “Anh hùng”, góp phần hạ bệ nhiều thần tượng chỉ có hư danh trong xã hội phong kiến” (Tập14; trang 835 – 836)

1.2 Thơ Nôm Trào Phúng Hồ Xuân Hương

1.2.1 Khái niệm “ Trào Phúng”

Từ điển Thuật Ngữ Văn Học định nghĩa trào phúng là “ Một loại đặc biệt của sáng tác văn học đồng thời là một nguyên tắc phản ánh nghệ thuật, trong đó các yếu tố của tiếng cười mỉa mai, châm biếm, phóng đại, khoa trương, hài hước … được sử dụng để chế nhạo, chỉ trích, tố cáo, phản kháng những cáitiêu cực, xấu xa, lỗi thời, độc ác trong xã hội ”

“ Trong lĩnh vực văn học trào phúng gắn liền với phạm trù mỹ học, cái hài với cái cung bậc hài hước,châm biếm đó là khái niệm bao trùm lĩnh vực văn học tiếng cười ” Những cung bậc những tiếng cười từ hài hước đến mỉa mai châm biếm, đả kích, bằng thủ pháp gây cười như phóng đại khoa trương

… được vận dụng một cách phổ biến trong tác phẩm trào phúng

Trào phúng là một khái niệm rất phức tạp về mặt lý thuyết, khái niệm này rất khó định nghĩa, đã có hàng trăm định nghĩa về cái hài (Arittôp, Cantơlipxơ ) tuy nhiên mỗi định nghĩa có hạn chế bởi tính phiến diện của nó Tóm lại hiểu một cách đơn giản nhất trào phúng là nghệ thuật gây ra tiếng cười mang ý nghĩa phản ánh xã hội để gây ra tiếng cười trào phúng, tiếng cười hài hước đây là tiếng cười mỉa mai, châm biếm sâu cay.Lấy tiếng cười làm phương tiện để biểu hiện một đối tượng nhất định.1.2.2 Đối tượng trào phúng trong thơ Hồ Xuân Hương

Có thể nói Hồ Xuân Hương là phần tử nữ giới đầu tiên đã làm thơ để giễu đời ở nước ta.Vốn đã manghồn tính vững vàng của dân tộc để đứng cao mà nhìn xuống, đứng ngoài mà ngó vào, lại được sống một thời loạn ly điên đảo, Hồ Xuân Hương có đủ phương tiện và điều kiện để làm một nhà thơ trào phúng bận rộn Thêm nữa, cái thân thế long đong, duyên phận lỡ làng trong một cá tính tự do, buất khuất càng làm cho cái cười của nữ sĩ sâu sắc, chân thành.Cái cười của Hồ Xuân Hương, bắt đầu bằng đối tượng của nó Đối tượng trào phúng của Hồ Xuân Hương rất rộng : Ðó là những hiền nhân, quân tử,anh hùng, vua chúa, nhà sư, quan thị, những gương mặt nam nhi không xứng mặt nam nhi

Đối với thân mình: đôi khi tác giả chế giễu mình song vẫn không quên bào chữa hay nói vớt lại, bà ưa

kể lể và tự giải thích

Có khi bà phân phua:

Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặng,

Mà em vẫn giữ tấm lòng son

(Bánh trôi nước)

Đối với xã hội: Hồ Xuân Hương châm biếm rất chung, rất mờ Bà không vạch mặt chỉ tên ai và đánh đích danh vào một thói xấu, tật hư nào Thơ bà chỉ là một vài nét chấm phá về cái xã hội ngẩn ngơ, trân tráo, xuống dốc của thời bà, cũng như của một thời loạn ly nào khác

Đây lũ thư sinh tồi tàn:

Khéo léo đi đâu lũ ngẩn ngơ,

Lại đây cho chị dạy làm thơ…

Dắt díu nhau lên tới cửa chiền,

Cũng đòi học nói, nói không nên…

Bọn tăng ni đạo đức giả:

Khi cảnh, khi tiêu, khi chũm chọe,

Giọng hì, giọng hỉ, giọng hi ha…

Chày kình tiểu để suông không đấm,

Tràng hạt vãi lần đếm lại đeo

Đây cảnh ngộ muôn đời của gái chửa hoang:

Cái tội trăm năm chàng chịu cả,

Mảnh tình một mối kiếp xin mang

Một xã hội phác họa như trên thì không có cái gì cá biệt của thời Hồ Xuân Hương cả Trái với Hồ Xuân Hương, Trần Tế Xương thì không bao giờ chịu ở trong bức họa tổng quát, đại thể Với ông, xã hội còn vàcốt yếu diễn ra bằng những nhân vật đích danh, những thói hư tật xấu rõ ràng

Nào ông Tri phủ hạt Xuân Trường

Tri phủ Xuân Trường được bốn niên,

Nhờ trời hạt ấy được bình yên

Chữ “Y”, chữ “Chiểu” không phê đến,Ông chỉ phê ngay một chữ “ Tiền”

Nào ông sư bị ở tù:

Quảng đại từ bi cũng phải tù

Hay là sư cụ vụng đường tu?

Đối với tạo vật: đến với xã hội thì đối tượng trào phúng của Trần Tế Xương dừng lại,nhưng Hồ Xuân Hương thì không thế Ta đã nói rằng bà cười hết thảy và cũng là để gián tiếp giễu đời giễu mình

Làm tuyền tuyến cả phồn hoa lại,

Rõ khéo trời giè đến dở dom!

Lắt lẻo cành thông cơn gió thốc,

Đầm đìa lá liễu giọt sương gieo

Hiền nhân quân tử ai là chẳng,

Mỏi gối chồn chân vẫn muốn trèo!

Tóm lại, đối tượng trào phúng của Hồ Xuân Hương rộng mà hóa hẹp vì mơ hồ và đồng nhất, đối tượng trào phúng của Trần Tế Xương hẹp mà hóa rộng vì rõ ràng và phức biệt

CHƯƠNG 2: NÉT ĐẶC SẮC VỀ NGHỆ THUẬT TRÀO PHÚNG TRONG THƠ HỒ XUÂN HƯƠNG

2.1 Đề tài phong phú đa dạng

Hồ Xuân Hương sáng tác ở các mảng đề tài rất phong phú và đa dạng như: về tình yêu đôi lứa, về cảnh thiên nhiên, về những thói hư tật xấu trong xã hội

2.1.1 Niềm đồng cảm với phụ nữ

Trong văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII – nửa đầu thế kỷ XIX, Hồ Xuân Hương là một nhà thơ nhân đạo chủ nghĩa, bởi vì thơ bà trước hết là tiếng nói tâm tình của người phụ nữ, niềm đồng cảm sâusắc đối với phụ nữ Trong xã hội phong kiến, phụ nữ là người chịu nhiều thiệt thòi nhất Họ không chỉ chịu áp bức về mặt giai cấp cũng như làm lụng đầu tắt mặt tối, mà còn chịu áp bức về mặt giới tính, đau đớn về mặt tinh thần còn đau khổ nhiều lần hơn đau khổ về mặt vật chất Đã có rất nhiều nhà nhân đạo thể hiện niềm cảm thông xót xa với thân phận người phụ nữ như Người cung nữ (Cung oán ngâm khúc),Người Chinh Phụ (Chinh Phụ Ngâm Khúc)…đến Hồ Xuân Hương, người phụ nữ trong thơ bà không phải người phụ nữ lầu son, gác tía chinh phụ hay cung tần mà là những người phụ nữ hết sức bình thường, những người phụ nữ lao động chịu nhiều bất hạnh trong đời sống

Trong thơ của mình, Hồ Xuân Hương không nói đến toàn bộ nỗi khổ của người phụ nữ, Xuân Hương hình như chỉ muốn nói đến nỗi khổ đau riêng có tính chất giới tính của mình Xuân Hương viết về nỗi khổ của người phụ nữ “Lấy chồng chung”, hay nỗi khỗ của người phụ nữ “ không chồng mà

chửa”, Xuân Hương nêu lên được một nét diển hình nổi bật của chế độ hôn nhân phong kiến:

Kẻ đắp chăn bong, kẻ lạnh lùng,

Chém cha cái kiếp lấy chồng chung!

Năm thì mười họa chăng hay chớ,

Một tháng đôi lần có cũng không…

Cố đấm ăn xôi, xôi lại hẩm,

Cầm bằng làm mướn, mướn không công

Thân này ví biết dường này nhỉ,

Thà trước thôi đành ở vậy xong

(Cảnh chồng chung)

Nhà thơ vạch ra làm lẽ chẳng chỉ là một thứ làm mướn, thậm chí còn tệ hơn cả làm mướn nữa : đó là thứ làm mướn không công Xã hội phong kiến bắt người phụ nữ phải chính chuyên một chồng trong khicho phép đàn ông có năm thê bảy thiếp Thông thường trong xã hội phong kiến lấy lẽ để thỏa mãn cuộc sống dâm dật của bọn địa chủ, đồng thời để có thêm sức lao động Ý nghĩa phê phán sâu sắc trong bài thơ của Hồ Xuân Hương là ở đó Và nó được nhân lên rất nhiều khi người phụ nữ luôn cố hết sức chịu đựng khi không chịu đựng nổi, bà đã thét lên:

Chém cha cái kiếp lấy chồng chung!

Hồ Xuân Hương nhận thức được cảnh bất công,ngang trái của việc lấy chồng chung, nhà thơ lên tiếng chửi quyết liệt, nhưng vẫn không tìm được lối thoát Bài thơ kết thúc không mở ra một bước ngoặt nào

cả, mà đóng lại bằng tiếng thở dài bất lực:

Thân này ví biết dường này nhỉ,

Thà trước thôi đành ở vậy xong!

Nhà thơ không thể vượt lên hoàn cảnh xã hội Bất mãn với thực tại, Xuân Hương nghĩ giá ngày trước đừng lấy chồng!

Hồ Xuân Hương luôn cảm nhận bằng một trái tim cháy bỏng với tất cả sự xúc động chân thành của mình Khi giận giữ thì thét lên mắng chửi ; khi yêu thương thì đằm thắm, ngọt ngào Bà nhìn sự việc vớithái độ khoan dung, độ lượng đối với cảnh ngộ không may của họ qua bài “ không chồng mà chửa”.Trong xã hội phong kiến người phụ nữ chửa hoang là một tai họa tầy đình Họ cho rằng những người phụ nữ thông dâm là những ngườ mất hết “liêm sỉ”,nhưng đối với Xuân Hương thì đó không phải là việclàm tội lỗi mà đó chỉ là chuyện “cả nể” đối với người tình, và vì cả nể nên mới hóa dở dang như vậy:

Cả nể cho nên hóa dở dang,

Nỗi niềm chàng có biết chăng chàng.

Người phụ nữ trong thơ Hồ Xuân Hương còn là những người giàu đức hy sinh, sẵn sàng chấp nhận đương đầu với lễ giáo phong kiến khắc nghiệt:

Quản bao miệng thế lời chênh lệch,

Không có, nhưng mà có, mới ngoan!

Xuân Hương là một nhà thơ yêu con người, yêu cuộc sống Trong những vần thơ của mình Xuân Hương luôn đem đến cho họ một nụ cười, giúp họ có nghị lực để sống và chống chọi với cuộc sống Nhàthơ sẽ bảo một bà lang khóc chồng:

Văng vẳng tai nghe tiếng khóc gì,

Thương chồng nên nỡi khóc tỉ ti

(Dỗ người đàn bà chồng chết)

Sẽ bảo cô gái chồng chết:

Nín đi em kẻo thẹn với non song,

Ai về nhắn nhủ đàn em bé!

Đối với phụ nữ Xuân Hương không chỉ có thông cảm và bênh vực, Đặc biệt nhà thơ hết sức đề cao và

ca ngợi họ.Qua một loạt hình tượng nói về số phận bấp bênh, hẩm hiu của người phụ nữ như chiếc bánh trôi “ Bảy nổi ba chìm với nước non” ; con ốc nhồi “ Đêm ngày lăn lóc đám cỏ hôi”, hay quả mít “

da nó xù xì” Nhà thơ chú trọng nêu bật cái đẹp bên trong, cái đẹp tâm hồn của họ

Xuân Hương sống vào một thời kỳ chế độ phong kiến đã mục rỗi, thối nát và bà là nạn nhân của cái chế độ ấy Là người phụ nữ xuất thân trong một gia đình phong kiến suy tàn, cuộc sống đã đẩy bà xuống tầng lớp tận cùng của xã hội và cùng lăn lộn tiếp xúc với người phụ nữ cũng bị áp bức nên những vần thơ của Xuân Hương luôn có một niềm đồng cảm với người phụ nữ, nói lên bằng cả tấm lòng con tim của mình

2.1.2 Phê phán, đả kích giai cấp thống trị

Hồ Xuân Hương là nhà thơ trào phúng, trước kia thường bị các giai cấp thống trị coi là người đàn bà lăng loài, đĩ thõa vì Hồ Xuân Hương dám nói lên những điều mà mọi người không dám nói, bà thẳng taytát vào mặt cả bọn phong kiến từ trên xuống dưới, vạch trần bộ mặt giả dối trong xã hội

Trước hết Hồ Xuân Hương đánh vào giai cấp thống trị mà đại diện là vua chúa, quan lại, hiên nhân quân tử với vũ khí tiếng cười của bà bà đả đánh vào bọn thống trị một cách đau đớn, có thể thấy đối tượng đả kích trong thơ bà rất rộng Qua bài “ Vịnh cái quạt” phần nào cho ta hiểu rõ hơn:

Mười bảy hay mười tám đây?

Cho ta yêu dấu chẳng rời tay

Mỏng dày chừng ấy, chành ba góc,

Rộng hẹp dường nào, cắm một cay

Càng nóng bao nhiêu thời càng mát,

Yêu đêm chưa phỉ lại yêu ngày

Hồng hồng má phấn duyên vì cậy,

Chúa dấu vua yêu một cái này

Mượn cớ tả cái quạt mà thật ra là để chỉ cái khác, nói đến thói mê hoa, hám sắc của bọn quan lại, vua chúa Vua chỉ yêu “cái này” thôi và không yêu cái khác! Nói cái quạt để ám chỉ người con gái “ mười bảy hay mười tám” số nan quạt giấy cũng đồng thời nói lên tuổi của thiếu nữ Đương thời chỉ có

ca dao với Trạng Quỳnh mới dám đả kích như vậy.Còn đối với bọn “ hiền nhân quân tử” :

Mùa hè hây hẩy gió nồm đông,

Thiếu nữ nằm chơi qua giấc nồng

Lược trúc chải cài trên mái tóc,

Yếm đào trễ xuống dưới nương long

Đôi gò Bồng Đảo sương còn ngậm,

Một lạch Đào nguyên suối chửa thông

Quân tử dùng dằng đi chẳng dứt,

Đi thì củng dở, ở không xong

“ Hiền nhân quân tử” là mẫu hình lý tưởng của xã hội nhưng thực ra họ cũng lắm khát khao phàm tục Thấy cô gái ngủ hớ hênh thì quân tử cũng “ dùng dằng đi chẳng dứt” Nhà thơ vạch ra tính chất khôi hài của nội dung rất phàm tục lại được che đậy bằng một lớp vỏ đạo đức giả hoặc qua bài “ Đèo ba dội” cũng vậy:

Một đèo, một đèo,lại một đèo

Khen ai khéo tạc cảnh cheo leo

Cửa son đỏ loét tumg hum nóc,

Hòn đá xanh rì lún phún rêu

Lắt lẻo cành thông cơn gió thốc,

Đầm đìa lá liễu giọt sương gieo

Hiền nhân, quân tử ai là chẳng…

Mỏi gối, chồn chân vẫn muốn trèo

Trong những bài thơ quả mít, ốc nhồi, bà cũng đã vạch ra những việc xấu xa ấy của bọn quân tử

Đó còn là đám sĩ nho quân tử con nhà quan dốt nát mà hênh hoang Không tự lượng tài sức non nớt,

hễ đến thăm chùa chiền nào là làm thơ đề vịnh ngay lên vách đó là chuyện lố lăng, bà chừi thẳng mặt : Khéo léo đi đâu lũ ngẩn ngơ?

Lại đây cho chị dạy làm thơ

Ong non ngứa nọc châm hoa rữa,

Dê cỏn buồn sừng húc giậu thưa

(Mắng học trò dốt I)

Hay:

Dắt díu nhau lên đến cửa chiền,

Cũng đòi học nói, nói không nên

Ai về hắn bảo phường lòi tói,

Muốn sống đem vôi quét trả đền

(Mắng học trò dốt II)

Trong xã hội rối ren, nhà chùa không còn là nơi tu hành tôn nghiêm nữa Nhiều kẻ lợi dụng chùa chiền để làm điều bậy bạ.Hồ Xuân Hương chỉ trích thậm tệ sự sa đọa của các nhà sư, bà mỉa mai hạng

tu hành không giữ vững được đạo vì bị vật dụng ám ảnh nên phải hoàn tục :

Cái kiếp tu hành nặng đá đeo,

Vị gì một chút tẻo tèo teo

Thuyền từ cũng muốn về Tây Trúc,

Trái gió cho nên phải lộn lèo

( Kiếp tu hành)

Nào nón tu lờ, nào mũ thâm,

Đi đâu chẳng đội để ong châm

Đầu sư há phải gì…bà cốt,

Bá ngọ con ong bé cái nhầm

Hồ Xuân Hương còn vạch ra cho chúng ta thấy cảnh chướng tai gai mắt của hạng nhà sư chỉ có đạo đức ở bộ áo cà sa, còn lòng dạ thì vấn vương trần tục “ miệng nam mô, bụng một bồ dao găm” Chẳng phải là Ngô, chẳng phải ta,

Đầu thì trọc lốc, áo không tà

Oảng dâng trước mặt, dăm ba phẩm,

Vải núp sau lưng, bảy tám bà

Khi cảnh, khi tiu, khi chũm chọe,

Giọng hì, giọng hỉ, giọng hi ha

Tu lâu có lẽ nên sư cụ,

Ngất nghểu tòa sen nọ đó mà!

( Sư hổ mang)

Qua những hình ảnh sinh động với lối thơ châm biếm, Hồ Xuân Hương vẽ lên không phải là cảnh tôn nghiêm của nhà chùa mà là nơi một bọn đội lốt tu hành ngày đêm đú đởn, chè chén, hát hổng

Người quen cõi Phật chen chân xọc,

Kẻ lạ bầu tiên mỏi mắt dòm

Với bài “ Chùa sư quán”

Quán sứ sao mà cảnh vắng teo,

Hỏi thăm sư cụ đáo nơi neo?

Chày kinh, tiểu để suông không đấm,

Tràng hạt, vãi lần đếm lại đeo

Sáng banh không kẻ khua tang mít,

Trưa trật nào ai móc kẽ rêu

Cảnh buồn thêm ngán nợ tình đeo

Cho ta thấy cảnh sinh hoạt ở chùa Quán sứ lười biếng và vô nghĩa

Hồ Xuân Hương bằng lối thơ châm biếm của mình đã vạch trần bộ mặt xấu xa của xã hội một cách thẳng thắn và mạnh mẽ không hề câu nệ ai,bà phê phán một cách gay gắt đến tính chất giả dối, dốt nát của giai cấp thống trị

Bên cạnh đó còn là những thủ đoạn bóc lột nông dân của chúng.Hồ Xuân Hương đứng trên lập trường người phụ nữ để nói đến cái xấu xa của chúng Có thể do ảnh hưởng của cuộc đời riêng của mình nên Xuân Hương thường chú ý nhiều đến mặt xã hội phong kiến

2.1.3 Bộc lộ tiếng lòng của mình

Thơ trào phúng Hồ Xuân Hương ngoài mục đích chĩa mũi nhọn vào chế độ và lễ giáo phong kiến còn đềcập đến nỗi niềm riêng tư của nhà thơ Đó là sự thể hiện ước mơ, khát khao hạnh phúc lứa đôi Hồ Xuân Hương có ba bài thơ trữ tình bộc lộ về mình của tác giả, đó là những bài thơ viết về duyên phận chìm nổi, lênh đênh của nhà thơ.Ba chùm thơ Tự Tình I, Tự Tình II, Tự Tình III, thể hiện trong sâu thẳm tâm hồn Hồ Xuân Hương, bà là người phụ nữ tài hoa nhưng lại gặp phải cuộc đời nhân duyên dở dang,

số phận long đong Qua bài Tự Tình III

Cảnh khuya văng vẳng trống canh dồn,

Trơ cái hồng nhan với nước non

Chén rượu hương đưa say lại tỉnh,

Vầng trăng bóng xế khuyết chưa tròn!

Xiên ngang mặt đất rêu từng đám,

Đâm toạc chân mây đá mấy hòn

Ngán nỗi xuân đi, xuân lại lại,

Mảnh tình san sẻ tí con con

Cho ta thấy nỗi đau của chính tác giả, nỗi buồn giận trong cảnh cô đơn , “hồng nhan” chỉ dung nhan người phụ nữ mà lại đi kèm với từ “cái” gợi gì đó một sự rẻ rúng, mỉa mai thể hiện sự cay đắng Có khi nỗi buồn của bà lại rộng rãi, không biết buồn vì cô đơn hay góa bụa:

Tiếng gà văng vẳng gáy trên bom,

Oán hận trông ra khắp mọi chòm

Mõ thảm không thua mà cũng cốc,

Trước nghe những tiếng thêm rầu rĩ,

Sau giận vì duyên để mõm mòm

Tài tử, văn nhân ai đó tá?

Thân này đâu đã chịu già tom

(Tự Tình II)

Qua ba bài thơ Tự Tình, nhà thơ thể hiện tấm lòng chân thật của người phụ nữ về thân phận ê chề, đaukhổ của mình, đồng thời nói lên niềm khát khao cháy bỏng, ước mơ được yêu, được trao duyên gửi tìnhcủa nhà thơ Nỗi niềm riêng tư của Hồ Xuân Hương không chỉ được thể hiện ở ba bài thơ này mà còn thể hiện ở nhiều bài thơ khác khi thì trực tiếp, khi thì gián tiếp Trong xã hội bây giờ, sự chìm nổi của sốphận người phụ nữ là không thể tranh khỏi, Hồ Xuân Hương đã cảm thông sâu sắc với các bạn gái với

số phận long đong, buồn thảm ấy:

Nó biểu lộ ý thức về đạo đức và ý chí của người phụ nữ cố gắng bảo vệ danh dự của mình

Hồ Xuân Hương có hai nỗi đau lớn trong đời : hai lần chồng chết chính vì thế mà những câu thơ của

bà bộc bạch được hết nỗi lòng của mình cũng như của người phụ nữ trong xã hội, những mất mát đau thương nhưng cũng nói rất nhiều đến hạnh phúc lứa đôi và tuổi xuân của người phụ nữ :

Hỏi bao nhiêu tuổi hỡi cô mình,

Chị cũng xinh, mà em cũng xinh

Đôi lứa như in tờ giấy trắng,

Nghìn năm còn mãi cái xuân xanh

( Tranh tố nữ)

Cảnh đáng thương của người đi làm lẽ, vừa mỉa mai vừa chua chát:

Chém cha cái kiếp lấy chồng chung!

Năm thì mười họa nên chăng chớ,

Hồ Xuân Hương làm thơ trào phúng để phơi bày những nỗi bực tức ghét giận của bà đối với những cái xấu xa mà bà không ít thì nhiều cũng là nạn nhân Nỗi đau đớn khổ sở mà bà đã gặp, lời than thân trách phận của những người phụ nữ mà hơn hết là cái khát khao tìm được hạnh phúc trọn vẹn

2.1.4 Thiên nhiên trong thơ Hồ Xuân Hương

Hồ Xuân Hương là một nhà thơ trào phúng xuất sắc, điều này không ai có thể phủ nhận nhưng yếu tố trào phúng và trữ tình không hề đối lập mà trái lại thống nhất chặt chẽ với nhau Chính yếu tố trữ tình đã khiến cho yếu tố trào phúng thêm thâm thúy, chua xót Bức tranh thiên nhiên trong thơ Hồ Xuân Hương góp phần không nhỏ vào việc thể hiện nghệ thuật của mình Thể hiện tình yêu thiên nhiêncủa bà, cảnh thiên nhiên nhà thơ yêu mến là những cảnh bình thường, hết sức quen thuộc : có cây, có

lá, có gió, có âm thanh, có sắc màu…

Tấm lòng yêu đời của Hồ Xuân Hương mang đến cho thiên nhiên chất sống tràn trề, căng đầy như nhựa mùa xuân, có lúc thiên nhiên hiện lên thật bình dị mà không kém phần sinh động :

Lắt lẻo cành thông cơn gió thốc,

Đầm đìa lá liễu giọt sương gieo

Nhưng có khi nó thật hùng vĩ, tươi vui:

Gió giật sườn non kêu lắc cắc,

Sóng dồn mặt nước vỗ long bong

Hoặc:

Một đèo, một đèo, lại một đèo,

Khen ai khéo tạc cảnh cheo leo

Hai câu thơ như cho ta cảm giác đứng trước một cảnh đèo có ba đợt dốc, giữa là một cảnh núi non hiểm trở Với màu sắc rất đậm và nét bút táo bạo Hố Xuân Hương tả:

Cửa son đỏ loét tùm hum tóc,

Hòn đá xanh rì lún phún rêu

Hay tả một cái giếng nước trong như một bức tranh lụa mịn màng :

Cầu trắng phau phau đôi ván ghép,

Nước trong leo lẻo một dòng thông

Đứng tréo trông theo cảnh hắt heo,

Đường đi thiên thẹo, quán cheo leo

Lợp lều mái cỏ tranh xơ xác,

Xỏ kẽ kèo tre đốt chẳng kheo

Ba gạc cây xanh hình uốn éo,

Một dòng nước biết chảy tăn teo

Thú vui quên cả niềm lo cũ,

Kìa cái diều ai nó lộn lèo

Để tả người đi viếng cảnh Chùa Hương, bà dùng:

Người quen cõi phật chen chân xọc,

Kẻ lạ bầu tiên mỏi mắt dòm

Hay tả cái cảnh trí đột ngột của Hang Cắt Cớ:

Trời đất sinh ra đá một chòm,

Nứt làm hai mảnh hỏm hòm hom

Kẽ hầm rêu mốc trơ hoen hoẻn,

Luồng gió thông rêu vỗ phập phòm

Bằng những lời thơ của mình Hồ Xuân Hương đã tả lại rất chính xác cảnh đẹp của Hang Cắc Cớ : Xiêng ngang mặt đất rêu từng đám,

Đâm toạc chân mây đa mấy hòn…

Thiên nhiên trong thơ Hồ Xuân Hương không bao giờ yên ắng mà nó luôn cựa quậy như chính con người của tác giả luôn muốn thoát khỏi cuộc sống bị đè nén như vậy Tả cảnh đánh đu trong ngày xuân:

Bốn cọc khen ai khéo khéo trồng,

Người thì lên đánh kẻ ngồi trông

Trai đu gối hạc khom khom cật,

Gái uốn lưng ong ngửa ngửa lòng

Bốn mảnh quần hồng bay phấp phới,

Hai hàng chân ngọc duỗi song song

Chơi xuân đã biết xuân chăng tá,

Cọc nhổ đi rồi lỗ bỏ không

Bức tranh rất hiện thực, rất sống Mỗi câu thơ toát lên sức sống Thơ của Xuân Hương khiến nhiều người đọc cho rằng thơ khêu gợi cái “ dâm tục”, Xuân Hương thường làm thơ theo hai nghĩa, một nghĩaphô ra và một nghĩa ẩn nên những ai đọc thơ bà mà hiểu theo nghĩa đen thì cho rằng thơ bà dâm tục nhưng thơ của bà toát lên vẻ chân thật mà gần gũi, qua đó thể hiện khát vọng nhu cầu của con người nên không thể coi đó là thơ “ dâm tục” được

Xuân Hương có một nghệ thuật tả cảnh rất độc đáo và thiên nhiên trong thơ bà gần gũi mà giản dị với cuộc sống của người dân, đó là cảnh Chùa Hương, Đèo Ngang, Hang Thanh Hóa, có khi là những gì rất bình dị nơi thôn quê: Cái giếng, ngôi chùa, đám hội xuân, những cảnh đẹp hết sức êm đềm Bằng ngôn ngữ của nhân dân, nôm na, giản dị, có giá trị gợi tả về hình ảnh cũng như về âm thanh, có một bút pháp tả thực sắc xảo, tài tình.Bức tranh thiên nhiên được bà vẽ lên thật sinh động lạ thường và thắm tươi đầy chất sống Không chỉ là tả cảnh thiên nhiên mà qua đó còn là sự đả kích châm biếm vẽ đẹp

mà xã hội thối nát lúc bấy giờ giăng ra

2.2 Ngôn ngữ và giọng điệu

2.2.1 Thơ nôm Hồ Xuân Hương – Phong phú về từ vựng

Trong kho tàng thơ nôm trào phúng của Hồ Xuân Hương chúng ta thấy từ vựng trong sáng táccủa bà đủ muôn màu muôn sắc Nó luôn luôn vận động Đầu tiên là phải kể đến hệ thống những động từ mạnh thể hiện sức sống mãnh liệt không gì có thể ngăn cản được :

Xiên ngangmặt đất rêu từng đám,

Đâm toạcchân mây đá mấy hòn…

Dườmg như sự vật trong thơ của Hồ Xuân Hương cũng muốn bức phá không chịu thuận theo quy luật của tự nhiên như một sự thách thức để tìm sự sống cũng như chính nỗi lòng của tác giả cũng vậy muốn bức phá Ngoài ra còn hàng loạt động từ trong xuất hiện trong các bài thơ khác như : nảy ( nảy vừng quế đỏ, nảy nét ngang), nổi chìm ( bảy nổi ba chìm với nước non)… các cách liên kết đó tạo nên một nhịp thơ mạnh mẽ, tạo nên thế giới của sự sống, của thiên nhiên năng động đầy sức sống Những động từ này còn góp phần vạch mặt, chửi thẳng vào bọn sư mô đạo đức giả, bọn học trò dốt nát với những động từ như : “ đấm, khua, móc” hay “châm húc”.Bên cạnh động từ,

hệ thống từ vựng tính từ chiếm vị trí không nhỏ trong thơ Hồ Xuân Hương và tạo được những rung cảm đẹp Như đã nói ở trên Xuân Hương bao giờ cũng muốn bức phá không muốn an phận như những người phụ nữ bị chèn ép khác Những tính từ đã diễn tả màu sắc trong thơ Hồ Xuân Hương

Đó là những màu đậm và nóng Đỏ thì “ đỏ loét”, đỏ “lòm lom”, đỏ “như son”, xanh thì “xanh rì”, trắng thì “trắng phau”, trong thì phải “trong leo lẻo”, tối thì “tối om mom”, sáng thì “sáng banh”, trua thì”trưa trật” Hoặc nếu không “xiên ngang mặt đất” thì cũng phải “ mõ thãm không khua mà cũng cốc – chuông sầu chẳng đánh cớ sao om”, với Xuân Hương không có gì là đứng yên là chết lặng cả mà nó phải bức ra, xé ra

Hồ Xuân Hương vận dụng hết giác quan của mình để trông:

Lợp lều mái cỏ tranh xơ xác,

Xỏ kẽ kèo tre đốt khẳng kheo…

Cầu trắng phau phau đôi ván ghép,

Nước trong leo lẻo một dòng thông…

Hay để nghe ngóng:

Giọt nước hữu tình roi lõm bõm…

Sóng dồn mặt nước vỗ long bong…

Ba hồi triêu mộ chuông gầm song…

Và cả để đụng chạm nữa :

Lườn đá cỏ leo, sờ rậm rạp,

Vách khe nước rỉ, mó lam nham

Chính vì thế khi đọc thơ Xuân Hương không chỉ có mắt nhìn, tai nghe mà nói chung các giác quan của

ta đều dùng để cảm nhận Bên cạnh đó kho tang ngôn ngữ còn được Xuân Hương vận dụng rất thành công, những chữ thường dùng trong thơ bà có một giá trị tạo hình đặc biệt và bạo dạn như :

Hòn đá xanh rì mốc thếch rêu Lắt lẻo cành thông cơn gió giật, đầm đìa lá liễu hạt sương gieo…

Cỏ gàlún phún leo quanh mép… Giai đu gối hạc khom khom cật…Xin đừng ngó ngoáy Đến với thơ

của Hồ Xuân Hương không còn là những từ ngữ bình thường nữa mà được tác giả vận dụng như một nhà điêu khắc, khắc họa lên những gì rõ nét nhất Bà còn hay dùng những chữ tục, nạc, người bình dân

Hồ Xuân Hương nhà thơ nôm, thơ bà rất bình dân vì dùng toàn những tiếng việt thông thường nhưng

nó chứa chan vị sống tươi ngọt, hệ thống từ vựng, ngôn ngữ trong thơ bà vô cùng phong phú, dùng tục ngữ dân gian, tạo nên những hình ảnh giàu tính hình tượng , gợi liên tưởng…

2.2.3 Giọng điệu châm biếm đả kích

Giọng điệu chủ đạo trong những sáng tác trào phúng thơ nôm của Hồ Xuân Hương thể hiện rất rõ ở giọng điệu châm biếm đả kích Với giọng điệu này Hồ Xuân Hương hướng tới mọi đối tượng, không bỏ sót một ai, từ bọn vua chúa, quan lại đến những kẻ “ hiền nhân quân tử”, bọn sư mô núp bóng của chùa để làm việc xấu Đó là những lời đả phá, chế giễu một cách gay gắt Thông qua giọng điệu đó bà

đã không ngần ngại vạch trần những thói hư tật xấu, những bộ mặt đạo đức giả, với mỗi đối tượng thì giọng điệu ấy lại biến hóa linh hoạt

Như với bọn sư mô, nhà thơ phác họa vài nét nhưng qua đó người đọc phần nào nhận ra được giọng điệu châm biếm, thâm thúy, sâu cay của tác giả về những cảnh “ chướng tai gai mắt” ở nơi tôn nghiêm: sư cụ đang mãi “đáo nơi neo”, chú tiểu thì bỏ kinh kệ, bỏ cả “ chày kinh” Giọng thơ châm biếm khá chua cay:

Cái kiếp tu hành nặng đá đeo

Vẻ gì một chút tẻo tèo teo

Thuyền từ cũng muốn sang Tây Trúc

Trái gió nên cho phải lộn lèo

Với bọn đạo đức giả những kẻ dốt nát mà hay khoe tài Hồ Xuân Hương ngoài việc bóc trần thói dốt nátcủa bọn chúng còn thể hiện giọng châm biếm của bậc bề trên đối với đàn em:

Khéo léo đi đâu lũ ngẩn ngơ,

Lại đây cho chị dạy làm thơ

Ong non ngứa nọc châm hoa rữa

Dê cỏn buồn sừng húc giậu thưa

Hay giọng khing bỉ:

Này này chị bảo cho mà biết

Muốn sống đem vôi quét trả tiền

Giọng điệu châm biếm ấy trở nên chua xót khi bà thể hiện hoàn cảnh của người đàn bà không chồng

mà chửa, hay khi nghĩ về chính hoàn cảnh bất hạnh của mình thì giọng điệu ấy trở nên mỉa mai, gay gắt:

Kẻ đắp chân bông kẻ lạnh lùng,

Chém cha cái kiếp lấy chồng chung!

Năm thì mười họa chăng hay chớ,

Một tháng đôi lần có cũng không

Không chỉ xót xa, chế giễu, giọng điệu châm biếm, đả kích còn hướng tới khẳng định một bản lĩnh đó làbản lĩnh của chính tác giả:

Ví đây đổi phận làm trai được

Thì sự anh hung há bấy nhiêu

Với bọn quân tử,Xuân hương cười vào cái dục vọng thấp hèn của bọn chúng khi bắt gặp cô gái ngủ trưa:

Quân tử dùng dằng đi chẳng dứt,

Đi thì cũng dở, ở không xong

Hay ngợi ca người phụ nữ:

Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn

Nhưng em vẫn giữ tấm lòng son

Thơ bà còn lên tiếng bênh vực người phụ nữ chửa hoang:

Quản bao miệng thế lời chênh lệch

Không co, nhưng mà, có mới ngoan

Từ những điều trên cho chúng ta thấy, tiếng cười của Hồ Xuân Hương bao giờ cũng bao hàm hai mặt: mặt phê phán đả kích và mặt ngợi ca khẳng định Nó không chỉ phê phán mà còn ngợi ca, khẳng định bênh vực con người Tiếng cười của Hồ Xuân Hương cũng vậy là tiếng cười có giá trị nhân đạo Bên cạnh việc tố cáo cả một bè lũ phong kiến thống trị trụy lạc, xa hoa thì tiếng cười của Hồ Xuân Hương

còn hướng tới bênh vực những người phụ nữ bất hạnh, chân trọng ngợi ca những phẩm chất của họ và đặc biệt là bản lĩnh của chính bản thân mình.

2.2.4 Kế thừa và sáng tạo thơ Nôm thuần túy

Thơ Hồ Xuân Hương chính là sự vươn lên của văn nghệ bình dân Tiếp xúc với thơ của bà người đọc được tiếp xúc với tiếng nói thuần túy của dân tộc, lời văn nôm na Câu thơ thường chỉ một lời nói cửa miệng:

Mười bảy hay mười tám đây?

Khéo léo đi đâu lũ ngẩn ngơ!

Quán sứ sao mà cảnh vắng teo?

Không điển tích cao xa, không chữ sách thông thái Những lời nói ấy được bà đưa vào luật lệ thất ngôn rất tự nhiên :

Người quen cõi Phật chen chân xọc,

Kẻ lẹ bầu tiên mỏi mắt dòm

Rúc rích thây ma con chuột nhắt,

Vo ve mặc mẹ cái ong bầu

Những hình ảnh hết sức bình dân, quen thuộc với đời sống hàng ngày cũng được bà đưa vào trong thơ như những thi liệu hết sức đắc lực phục vụ cho ngòi bút trào phúng của mình Nào là hình ảnh chiếc bánh trôi nước, cái quạt, cây đu, con ốc, quả mít… nhằm đả phá mạnh mẽ bộ mặt đạo đức giả của xã hội phong kiến Với tài năng của mình bà đã làm cho hai thể thơ thất ngôn tứ tuyệt và bát cú không còn bị gò bó mà thánh thoát, thoải mái Không phải vì lối ngôn ngữ đời thường mà mất đi giá trị của HồXuân Hương, bà vẫn tạo được những thành công đặc sắc dựng lên những bức tranh lạ thường và tràn đầy sức sống:

Bốn cọc khen ai khéo khéo trồng

Người thì lên đánh kẻ ngồi không

Trai đu gối hạc khom khom cật

Gái uốn lưng ong ngửa ngửa lòng

Hồ Xuân Hương còn sử dụng lối nói lái của dân gian trong các truyện tiếu lâm, truyện cười và bà cũng không ngần ngại khi văng tục:

Quán sư sao mà cảnh vắng teo

Hỏi thăm sư cụ đáo nơi neo

( Chùa quán sứ)

Đầu sư há phải gì… bà cốt

Be ngọ con ong bé cái nhầm

( Sư bị ong châm)

Ngôn ngữ sinh hoạt hàng ngày cũng như thành ngữ, tục ngữ, lối ca dao cũng được bà vận dụng hết sứcthành công

Những kẻ không, mà có, mới ngoan,

Đầu sư há phải gì… bà cốt,

Đi thì cũng dở ở không xong,

Một tháng đôi lần có cũng không,

Hồ Xuân Hương tự tạo cho thơ mình một phong cách, một bản sắc riêng, thể hiện rõ bản lĩnh sáng tạo của người nghệ sĩ Bản lĩnh sáng tạo đó trước hết bộc lộ ở sự khẳng địnhcon người cá nhân, nhấn mạnhvai trò chủ thể, nhấn mạnh yếu tố cái “ tôi” trữ tình tác giả trên hai phương diện: biến dịch hiện thực đời sống theo lối riêng và sự tự biểu hiện, khám phá về chính bản thân mình

Trong ý thức tự biểu hiện mình, Hồ Xuân Hương hướng tới cụ thể hóa cái “tôi” trữ tình bằng hình ảnh “con người này”, có thiên hường đặt mình ở ngôi chỉ định thứ nhất, bộc lộ cảnh ngộ riêng và thái

độ ứng xử của chính bản thân mình

Quả cau nho nhỏ miếng trầu hôi

Này của Xuân Hương đã quệt rồi ( Mời trầu) Tài tử văn nhân ai đó tá?

Thân này đâu đã chịu già tom!

( Tự tình I) Thân này ví biết dường này nhỉ,

Thà trước thôi đành ở vậy xong

( Làm lẽ)

Có khi cái “tôi” tác giả hóa thân trong ngôi thứ nhất của nhân vật trữ tình, thuộc về cảnh ngộ riêng tư

cụ thể

Cái nghĩa trăm năm chàng nhớ chửa?

Mảnh tình một khối thiếp xin mang

( Không chồng mà chửa)Trong trường hợp khác, nhà thơ nhập thân vào đối tượng, nhất thể hóa mình với đối tượng, nương theo mỗi nội dung hiện thực mà “ tự biểu hiện” và lựa chọn một giọng điệu thích hợp Khi đó rõ ràng nữ sĩ

đã chuyển từ miêu tả, đề vịnh khách thể tới sự hòa đồng giữa chủ thể sáng tạo với “ cái được miêu tả” xóa mờ khoảng gián cách giữa chủ thể với đối tượng vốn là đặc trưng của thể tài đề vịnh truyền thống trước đó

Thân em vừa trắng lại vừa tròn

Chính việc vận dụng ngôn ngữ dân gian và nâng lên một tầm cao, Hồ Xuân Hương đã khẳng định được tài năng vượt trội của mình vừa thể hiện thành công ngòi bút trào phúng vừa thể hiện bản lĩnh thơ nômcủa mình Xuân Diệu mệnh danh Hồ Xuân Hương là “ Bà chúa thơ nôm” quả là đúng đắn

C.KẾT LUẬN

Thơ trào phúng của Hồ Xuân Hương là loại thơ trào phúng yêu đời, chủ quan, tinh nghịch, mang cốt cách hài hước Thơ Hồ Xuân Hương có tính chiến đấu mạnh không phải chỉ có tiếng cười, lời chế giễu mà trên những cái ấy là tiếng kêu than uất ức, thậm chí có cả nước mắt mà bà cố nuốt đi Đối với Xuân Hương thơ không chỉ là để giải trí, để thổ lộ tâm tình mà chủ yếu là một thứ vữ khí để đả kích những cái xấu xa, lố bịch của xã hội phong kiến và để bênh vực những con người bị áp bức, cùng khổ,

vũ khí sắc bén đặc biệt của Xuân Hương dùng để chiến đấu là châm biếm, khôi hài Ngoài ra thơ bà còn mang lại giá trị tư tưởng cao mà giá trị đó nằm ở tinh thần trào phúng, cảm hứng phê phán chứ không phải sự việc, nhân vật cụ thể Đây chính là điểm mấu chốt khiến cho thơ bà mang tính khái quátcao, tồn tại bất chấp thời gian Xuân Hương còn thành công trên lĩnh vực nghệ thuật, bà đã kế thừa và phát huy được vốn văn nghệ dân gian phong phú, những cái gì thành công, những cái gì tinh túy, là tuyệt diệu của nghệ thuật thơ Xuân Hương đều có liên quan đến những tinh hoa của nền văn nghệ dân