Tổ chức đánh giá nhận thức và hành vi tâm thần - PGS Nguyễn Trọng Hưng

TỔ CHỨC ĐÁNH GIÁ NHẬN THỨC - HÀNH VI TÂM THẦN TẠI PHÕNG KHÁM SA SÖT TRÍ TUỆGs TS Phạm ThắngPGS TS Nguyễn Trọng Hƣng Bệnh viện Lão khoa Trung ƣơng... Đánh giá SSTT tại Việt namđa khoa, cá

TỔ CHỨC ĐÁNH GIÁ NHẬN THỨC - HÀNH VI TÂM THẦN TẠI PHÕNG KHÁM SA SÖT TRÍ TUỆ

Gs TS Phạm ThắngPGS TS Nguyễn Trọng Hƣng

Bệnh viện Lão khoa Trung ƣơng

Tỷ lệ chung của SSTT

2010

36 triệu người

Châu Á Châu Âu Châu Mỹ Châu Phi

Các nước kém/chậm phát triển

70%

Alzheimer’s Disease International, World Alzheimer Report 2009

Tỉ lệ SSTT các nước

 Châu Âu(1) : 6,4% ( từ 65 tuổi trở lên)

 Hoa Kỳ(2) : 13,9% (từ 71 tuổi trở lên)

 Trung Quốc(3): ~ 5% (từ 60 tuổi trở lên), bệnh

Alzheimer 4,6%, SSTT mạch 0,8%

 Hàn Quốc(4) : 6,8% (từ 65 tuổi trở lên)

1 Lobo A, Launer LJ, et al Neurology 2000;54(11 Suppl 5):S4-9

2 Plassman BL, Langa KM, et al Neuroepidemiology 2007;29:125–132

3 Dong MJ, Peng B, et al Age and Ageing 2007 36(6):619-624

4 Suk GK; Kim JK; Cho MJ Australian & New Zealand Journal of Psychiatry 37(5):606-612, Oct 2003.

Dân số Việt Nam và SSTT

1 Bond et al (2005) International Journal of Clinical Practice; 59:s146

Khoảng trống trong điều trị SSTT

Đánh giá SSTT tại Việt nam

đa khoa, các Hội, các đoàn thể, người dân và gia đình …)

Lý do người bệnh đến khám

 Bệnh nhân thân phiền giảm trí nhớ

 Ghi nhận bởi người thân (60-70% bệnh SSTT mức độ nhẹ đến trung bình) (1)

• Quên, giảm dần nội dung ngôn ngữ

• Giảm các chức năng hoạt động hàng ngày

 Do bác sĩ đa khoa gửi:

• Không nhớ được 3 từ sau 5 phút

• Không vẽ được đồng hồ

(1) Larson 1998, JAGS Siu 1991, Ann Int Med

CHẨN ĐOÁN

Hỏi bệnh &

Khám lâm sàng

Cộng hưởng từ

sọ não

Biomarkers DNT:

 A1-42, P-tau… Gien APOε4

Xét nghiệm

thường qui

/C.Khoa

Điều trị

Quản lý, theo dõi

QUY TRÌNH QUẢN LÝ CHUNG SSTT

PET-PIB, PET- FDG

CHẨN ĐOÁN

Hỏi bệnh &

Khám lâm sàng

Hỏi bệnh: Đặc điểm giảm trí nhớ

Quên Nhận biết

bởi

Khi gợi ý Ảnh

hưởng sinh hoạt

Ít hoặc không

Lành tính, cần theo dõi thêm

Thường xuyên, quên ngược chiều

Bạn bè, người thân, hàng xóm

Nhớ lại chậm hoặc không thể

Ảnh hưởng nhiều

Giảm trí nhớ bệnh lý

Sàng lọc: So sánh các test

Cordell et al / Alzheimer’s & Dementia 9 (2013) 141–150

Nghiên cứu GP-Cog test tại Việt Nam

Lựa chọn các test sàng lọc

 Nên làm MMSE trước tiên

 Nếu MMSE ≥26: Nên làm MoCA (do độ nhậy cao hơn

Nasreddine ZS et al The Montreal Cognitive assessment, MoCA: A brief screening tool for mild cognitive

impairment J Am Geriatr Soc 2005;53:695–9

 Đánh giá 5 lĩnh vực nhận thức: Trí nhớ, thị giác

không gian, chức năng điều hành, ngôn ngữ, chú ý

 Ưu điểm: Không cần biên dịch nội dung, chỉ cần

dịch các hướng dẫn về hình ảnh

 Nghiên cứu ở ĐNA (n=206):

nhẹ → Tương đương với MoCA

Sàng lọc:

Test đánh giá nhận thức qua hình ảnh

(Visual Cognitive Assessment Test - VCAT)

Kandiah N.et al (2016) J Neurol Neurosurg Psychiatry, 0, 1-5

Đánh giá hoạt động hàng ngày

(IADL)

Nếu bất thường 1 trong 4 chức năng sau đây là

có giảm chức năng hoạt động hàng ngày :

1 Còn khả năng quản lý tài chính không?

2 Còn tự uống thuốc theo đơn của bác sĩ không?

3 Còn tự sử dụng các phương tiện cá nhân hay

công cộng để đi lại không?

4 Còn sử dụng điện thoại dễ dàng như trước đây

không?

PHỎNG VẤN

VỀ TRẠNG THÁI TÂM

THẦN (NPI)

Các trắc nghiệm đánh

năng nhận thức

Chỉ định ở giai đoạn sớm, khi nghi ngờ, đánh giá hiệu quả điều trị, nghiên cứu khoa học…

Có thể chẩn đoán nguyên nhân tại

phòng khám SSTT?

 Dựa vào cận lâm sàng

– Suy giáp, thiếu máu, ĐTĐ, xơ vữa ĐM, não úngthủy thông…

 Diễn biến các triệu chứng

– Từ từ tăng dần

– Kiểu bậc thang

– Biểu hiện rối loạn tâm thần-hành vi, vận độngkèm theo…

 Dựa vào cận lâm sàng

– Suy giáp, thiếu máu, ĐTĐ, xơ vữa ĐM, não úngthủy thông…

 Diễn biến các triệu chứng

Rối loạn cảm xúc, tâm thần, hành vi

trong bệnh Alzheimer

Lovestone & Gauthier 2000

AD = Alzheimer disease; CJD = Creutzfeldt-Jakob disease; CBD = Corticobasal Degeneration ; HD =

Huntington disease; PCA = posteriorcortical atrophy; PDD=Parkinson disease dementia; PIA = progressive ideomotor apraxia; PLA=progressive logopenic aphasia; PNFA=progressive nonfluent aphasia; PSP=

progressive supranuclear palsy; SCA=spinocerebellar ataxia; SD=semantic dementia

Rối loạn nhận thức, tâm thần-hành vi, vận động

CHẨN ĐOÁN

Hỏi bệnh &

Khám lâm sàng

Cộng hưởng từ

sọ não

Biomarkers DNT:

 A1-42, P-tau… Gien APOε4

CHẨN ĐOÁN

Hỏi bệnh &

Khám lâm sàng

Cộng hưởng từ

sọ não

Biomarkers DNT:

 A1-42, P-tau… Gien APOε4

Chỉ định điều trị tại phòng khám

Ritchie et al 2004

Phân tích gộp các thuốc kháng men cholinesterase

Điều trị các rối loạn tâm thần hành vi

 Chống loạn thần:

• Haloperidon (HALDOL) 0,5-2 mg uống khi ngủ hoặc mỗi 4-6 giờ

• Loxapine (LOXITANE) 50-250 mg/ngày

• Risperidone (RISPERDAL) 2-4 mg/ngày

• Thioridazine (MELLARIL) 25-300 mg/ngày

• Thiothixen (NAVANE) 2-20 mg/ngày

 Chống trầm cảm:

• Citalopram (CELEXA) 20-40 mg/ngày

• Fluoxetine (PROZAC) 5-20 mg/ngày sau ăn sáng

• Paroxetin (PAXIL) 5-20 mg/ngày, sau ăn sáng hoặc chia đôi liều

 An thần kinh:

• Carbamazepin (TEGRETOL) 400-1200 mg/ngày, chia 2-4 lần

Chỉ định điều trị tại phòng khám

Điều trị không đặc hiệu

• Cerebrolysin

• Ginkgo Biloba (EGB-761)

• Vitamin E (chống gốc tự do)

• Giảm sản xuất homocysteine (folate, B6, B12)

• Resveratrol (có trong rƣợu vang đỏ)

• L- carnitin (tăng chuyển hóa năng lƣợng tế bào TK)

• Sulbutiamine (điều hòa quá trình dẫn truyền các xung tác thần kinh, kích thích hoạt động của não )

Can thiệp không dùng thuốc và chiến lƣợc

dự phòng SSTT

KHẲNG ĐỊNH TẬP THỂ DỤC ĐỀU ĐẶN, RÈN LUYỆN CÁC CHỨC NĂNG NHẬN THỨC, THAM GIA CÁC HOẠT ĐỘNG XÃ HỘI VÀ CHẾ ĐỘ DINH DƢỠNG HỢP LÝ ĐÃ PHÒNG TRÁNH

ĐƢỢC HIỆU QUẢ BỆNH SSTT

Sự cải thiện trước và sau can thiệp

không dùng thuốc

Phạm Thắng et al, 2014

Điều trị trong tương lai

CHẨN ĐOÁN

Hỏi bệnh &

Khám lâm sàng

Cộng hưởng từ

sọ não

Biomarkers DNT:

A 1-42 , P-tau… Gien APOε4

Tại các cơ sở chuyên sâu về SSTT

Quản lý, theo dõi, tư vấn

Tại các cơ sở chuyên sâu

về SSTT

 Hỗ trợ chẩn đoán trường hợp khó

 Phát hiện sớm, tiên lượng diễn biến bệnh

 Đào tạo, nghiên cứu khoa học

 Đánh giá hiệu quả thuốc hay phương pháp điều trị

SSTT tại Việt nam

đa khoa, các Hội, các đoàn thể, người dân và gia đình …)

Đối với người dân và các Hội, Đoàn thể…

– Phổ cập nâng kiến thức cho mọi người dân

– Tổ chức nói chuyện trực tiếp, phát tờ rơi, cập nhật phổ biến kiến thức trên các phương tiện thông tin đại chúng

Đối với CB y tế cơ sở: Tập huấn, đào tạo nângcao năng lực, kiến thức, kỹ năng, thực hành về

– Cách phát hiện, phòng tránh, điều trị

– Theo dõi và quản lý bệnh SSTT tại cộng đồng

Tại cộng đồng

Đối với người dân và các Hội, Đoàn thể…

– Phổ cập nâng kiến thức cho mọi người dân

– Tổ chức nói chuyện trực tiếp, phát tờ rơi, cập nhật phổ biến kiến thức trên các phương tiện thông tin đại chúng

Đối với CB y tế cơ sở: Tập huấn, đào tạo nângcao năng lực, kiến thức, kỹ năng, thực hành về

– Cách phát hiện, phòng tránh, điều trị

– Theo dõi và quản lý bệnh SSTT tại cộng đồng

Tại cộng đồng

 Rất quan trọng đối với người bệnh SSTT – chủ

yếu là người thân, người nhà…

 Rối loạn hành vi tâm thần (kích động, hoang

tưởng, ảo giác…) có nguy cơ cao ảnh hưởng xấuđến tâm lý, sức khỏe người NCS

 Tập huấn cho NCS để tăng sự hiểu biết, chia sẻ, nâng cao kỹ năng chăm sóc…rất hữu ích để nângcao hiệu quả điều trị bệnh SSTT → chương trìnhREACH-VA…

Tại cộng đồng

REACH VA = Resources for Enhancing All Caregivers Health in the VA;

Resources for Enhancing Alzheimer’s Caregivers Health

(REACH-VA) : Support for Dementia Caregivers

Long Term Services and Supports, October 24, 2012

Linda Olivia Nichols, PhD

Jennifer Martindale-Adams, EdD

Caregiver Center

Caregiver Support Program and Memphis Veterans Affairs Medical Center

ỨNG DỤNG CAN THIỆP REACH-VA

ĐỐI VỚI NGƯỜI CHĂM SÓC

NGƯỜI BỆNH ALZHEIMER

TẠI SÓC SƠN HÀ NỘI

BỆNH VIỆN LÃO KHOA TRUNG ƯƠNG

ĐẠI HỌC CALIFORNIA - DAVIS ĐẠI HỌC SOUTH CAROLINA

KẾT LUẬN

 Cùng với già hóa dân số, tỷ lệ mắc SSTT ngày càng tăng

 thách thức cho chẩn đoán, điều trị và chăm sóc

 Xu hướng đơn giản hóa trong đánh giá nhận thức & rối loạn hành vi sẽ giúp phát hiện và điều trị sớm, rút ngắn khoảng trống điều trị tại phòng khám chuyên khoa SSTT

 Điều trị không dùng thuốc tại nhà, tại các cơ sở chăm sóc ban ngày hoặc tại nhà dưỡng lão rất có hiệu quả trong cải thiện chức năng nhận thức & các rối loạn hành vi

 Vai trò quan trọng của tuyên truyền giáo dục nâng cao

nhận thức về phòng tránh, phát hiện sớm, quản lý, theo dõi người bệnh SSTT cho cán bộ y tế và cho người dân tại cộng đồng

Xin cám ơn sự chú của quý

đồng nghiệp