Hình sự Buôn lậu là tội phạm rất đáng quan ngại, một hiện tượng tiêu cực của xã hội. Trong thời kỳ kinh tế đang mở cửa, buôn lậu ngày càng thể hiện sự đa dạng và phức tạp trong các thủ đoạn của tội phạm. Nó không chỉ gây ra hậu quả nghiêm trọng đối với đờ

Buôn lậu là tội phạm rất đáng quan ngại, một hiện tượng tiêu cực của xã hội. Trong thời kỳ kinh tế đang mở cửa, buôn lậu ngày càng thể hiện sự đa dạng và phức tạp trong các thủ đoạn của tội phạm. Nó không chỉ gây ra hậu quả nghiêm trọng đối với đời sống kinh tế xã hội

Mục lục:

Danh mục viết tắt:

1 BLHS: Bộ luật hình sự

2 UBND: Ủy ban nhân dân

3 TNHS: Trách nhiệm hình sự

Phần mở đầu

Buôn lậu là tội phạm rất đáng quan ngại, một hiện tượng tiêu cực của xã hội Trong thời kỳ kinh tế đang mở cửa, buôn lậu ngày càng thể hiện sự đa dạng và phức tạp trong các thủ đoạn của tội phạm Nó không chỉ gây ra hậu quả nghiêm trọng đối với đời sống kinh tế - xã hội mà còn ảnh hưởng lớn đến sự quản lý kinh tế của Nhà nước đồng thời là trở ngại lớn đối với sự nghiệp công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước Qua đó, nghiên cứu về tội buôn lậu luôn là vấn đề cấp bách trong bất kì thời gian nào Việc phân tích các dấu hiệu pháp lý cũng như tìm ra những dấu hiệu pháp lý đặc trưng để phân biệt giữa tội buôn lậu với những tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế khác cho phép nhận thức rõ hơn, đầy đủ hơn về các dấu hiệu định tội của tội buôn lậu với các tội khác, đặc biệt là tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới Qua đó, giúp cho quá trình thực thi pháp luật được chính xác hơn, công bằng hơn cũng như đảm bảo ổn định trật tự quản lý kinh

tế Vì vậy, “phân tích các dấu hiệu pháp lý của tội buôn lậu và phân biệt tội buôn

lậu với tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới” là vấn đề cần

nghiên cứu và làm rõ

A Phần nội dung

I Khái quát chung về tội buôn lậu:

1 Khái niệm, cơ sở pháp lý của tội buôn lậu

1.1 Khái niệm và cơ sở pháp lý

Tội buôn lậu được quy định tại Điều 188 BLHS 2015 sửa đổi bổ sung 2017

là hành vi buôn bán qua biên giới hoặc từ khu phi thuế quan vào nội địa hoặc ngược lại trái quy định của pháp luật hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý, đá quý trị giá từ 100.000.000 đồng trở ên hoặc dưới 100.000.000 đồng nhưng

đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi buôn lậu hoặc tại một trong các điều

189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196 và 200 BLHS hoặc đã bị kết án về một trong các tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm hoặc buôn bán qua biên giới hoặc từ khu phi thuế quan vào nội địa hoặc ngược lại trái quy định của pháp luật di vật, cổ vật hoặc vật có giá trị lịch sử, văn hóa 1 Trong đó:

Biên giới là đường phân định giới hạn lãnh thổ hay lãnh hải của một nước với một nước tiếp giáp khác hoặc với hải phận quốc tế

1 Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam ( phần các tội phạm) – Đại học Kiểm sát Hà Nội, Trang 217

Khu phu thuế quan bao gồm các khu được quy định tại Khoản 2 Điều 1 Nghị định số 87/2010 ngày 13/8/2010

Buôn bán trái phép qua biên giới là hành vi vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới hoặc không vận chuyển nhưng thuê người khác vận chuyển qua biên giới để trao đổi trái phép với các quy định của Nhà nước về xuất nhập khẩu hàng hóa qua biên giới, mua để bán lại kiếm lời Hành vi buôn bán trong nhiều trường hợp đồng nghĩa với hành vi mua bán, nhưng không hoàn toàn chỉ là hành vi mua bán Mua bán có thể mua để bán lại kiếm lời, nhưng có thể không nhằm mục đích kiếm lời, còn buôn bán thì nhất định phải có mục đích kiếm lời

2 Cấu thành tội phạm của tội buôn lậu:

Giống như các tội phạm khác, tội buôn lậu cũng bao gồm đầy đủ bốn yếu tố cấu thành tội phạm là chủ thể, khách thể, mặt khách quan, mặt chủ quan

2.1 Chủ thể

Chủ thể của tội buôn lậu là chủ thể thường, tức là người có năng lực trách nhiệm hình sự ( nhận thức được hành vi buôn lậu là nguy hiểm cho xã hội, bị pháp luật cấm và hoàn toàn có khả năng điều khiển hành vi để không thực hiện hành vi

đó nhưng vẫn thực hiện) và đến độ tuổi nhất định theo quy định mà cụ thể trong tội buôn lậu là 16 tuổi trở lên được quy định tại Điều 12 BLHS Ngoài chủ thể là người

ra thì pháp nhân thương mại cũng có thể là chủ thể của tội này

2.2 Khách thể

Theo Luật hình sự Việt Nam, buôn lậu là hành vi buôn bán qua biên giới hoặc

từ khu vực phi thuế quan vào nội địa hoặc ngược lại trái quy định của pháp luật…2

Từ đó có thể thấy, khách thể mà tội buôn lậu xâm hại là các quy định pháp luật của Nhà nước về buôn bán hàng hóa qua biên giới mà cụ thể là xâm phạm trật tự quản

lý Nhà nước về ngoại thương ( xuất – nhập khẩu hàng hóa) và an ninh biên giới

Đối tượng tác động của hành vi phạm tội buôn lậu rất đa dạng Cụ thể theo quy

định tại Khoản 1 Điều 188 BLHS bao gồm các loại hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại

tệ, kim khí quý, đá quý, di vật, cổ vật hoặc vật vó giá trị lịch sử, văn hóa và các loại hàng cấm Trong đó:

2 Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam (phần các tội phạm) – Đại học Kiểm sát Hà Nội, Trang 217

Hàng hóa: Là sản phẩn được sản xuất nhằm thỏa mãn một nhu cầu nào đó của

con người và dùng để trao đổi trên thị trường Hiểu theo một cách thông thường hàng hóa có thể là hàng tiêu dùng đáp ứng nhu cầu sinh hoạt hàng ngày của con người như tivi, tủ lạnh, thức ăn,… hoặc những tư liệu phục vụ cho quá trình sản xuất như các loại máy móc thiết bị Tuy nhiên, không phải mọi hàng hóa đều là đối tượng tác động của tội buôn lậu Xuất phát từ tầm quan trọng, do tính chất và công dụng đặc biệt của một số loại hàng hóa mà khi tác động đến đối tượng này, quan hệ

xã hội bị thiệt hại không phản ánh đầy đủ bản chất nguy hiểm của hành vi phạm tội thuộc mặt khách quan của tội buôn lậu mà thuộc các tội khác như các chất ma túy,

vũ khí quân và phương tiện kỹ thuật, vũ khí thô sơ và công cụ hỗ trợ, chất phóng xạ,…

Tiền Việt Nam: Đồng tiền ở đây không thực hiện chức năng trao đổi hay thanh

toán mà là hàng hóa, là đối tượng của hành vi mua, bán Tiền là đối tượng của “tội buôn lậu” phải là tiền Việt Nam hiện hành (do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam phát hành) Các đồng tiền Việt Nam đang lưu hành hiện nay là tiền giấy và tiền kim loại.3

Ngoại tệ (foreign currency) là đồng tiền của nước này đối với nước khác,

hiểu đơn giản là tiền nước ngoài, không phải là đồng tiền do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam phát hành Ngoại tệ bao gồm tiền giấy, tiền kim loại, tiền tín dụng

Kim khí quý: Là các loại kim khí thuộc loại quý hiếm dạng tự nhiên hoặc các

chế phẩm làm từ kim khí quý theo danh mục do Nhà nước Việt Nam ban hành như: vàng, bạc, bạch kim… Theo quy định tại khoản b Điều 3 Điều lệ quản lý ngoại hối của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1988 thì kim khí quý bao gồm: Vàng, bạc và các kim loại thuộc nhóm bạch kim.4

Đá quý: Là các loại đá tự nhiên và các loại thành phẩm từ đá quý theo danh

mục do Nhà nước Việt Nam ban hành Theo quy định tại Điều 1 Quy chế quản lý các hoạt động điều tra địa chất, khai thác mỏ, chế tác và buôn bán đá quý ngày

3 Ngân hàng nhà nước Việt Nam,“Các đồng tiền Việt Nam đang lưu hành”, http://www.sbv.gov.vn

4 “Điều lệ quản lý ngoại hối của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” (Ban hành kèm theo Nghị định số

161-HĐBT ngày 18/10/1988 của Hội đồng Bộ trưởng)

7/10/1993 của Chính phủ thì “đá quý là các loại ngọc tự nhiên như: rubi, kim

cương, saphia, eromot và các loại đá quý tự nhiên khác có giá trị tương đương”5

Di vật, cổ vật hoặc vật có giá trị lịch sử, văn hóa: BLHS 1999 quy định đối

tượng tác động của tội này là “vật phẩm thuộc di tích lịch sử, văn hóa” Tuy nhiên, theo khoản 3 Điều 4 Luật di sản văn hóa thì chỉ có khái niệm về di tích lịch sử, văn hóa mà không quy định thế nào là vật phẩm thuộc di tích lịch sử, văn hóa Vì vậy, BLHS 2015 sửa đổi bổ sung 2017 đã thay đổi thành “Di vật, cổ vật hoặc vật có giá

trị lịch sử, văn hóa” là hợp lý Theo đó: “Di vật là vật được lưu truyền lại có giá trị

lịch sử, văn hóa, khoa học Cổ vật là hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị tiêu biểu về lịch sử văn hóa, khoa học, có từ một trăm năm tuổi trở lên.6” Vật có giá trị lịch sử, văn hóa là vật được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền xác định đó là vật có giá trị lịch sử văn hoá Nói chung trong những trường hợp này, các cơ quan tiến hành tố tụng cần trưng cầu giám định

Hàng cấm: Là những loại hàng hóa mà Nhà nước cấm buôn bán trên lãnh thổ

Việt Nam và cấm xuất – nhập khẩu Các loại hàng cấm có thể có sự thay đổi ở mỗi giai đoạn phụ thuộc vào sự phát triển, chuyển đổi của nền kinh tế Hiện nay, danh mục các loại hàng cấm được quy định tại Phụ lục 1 – Danh mục hàng hóa, dịch vụ

cấm kinh doanh ( Ban hành kèm theo Nghị định 59/2006 ngày 12/06/2006) bao

gồm 18 loại hàng hóa cấm kinh doanh ( Vũ khí quân dụng, trang thiết bị kỹ thuật, khí tài ; các sản phẩm văn hóa phản động, đồi trụy, mê tín dị đoan hoặc có hại tới giáo dục thẩm mỹ, nhân cách; các chất ma túy; các loại pháo;…) Tuy nhiên một số hàng cấm đã là đối tượng của tội phạm khác thì sẽ không là đối tượng của tội buôn lậu như ma túy

Mặt khách tồn tại bên ngoài thế giới khách quan mà con người có thể nhận biết được Nhằm đánh giá tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi buôn lậu quan của tội buôn lậu là tập hợp những biểu hiện, dấu hiệu diễn ra hoặc, đồng thời cũng là căn cứ để xác định tội danh cũng như phân biệt với các tội phạm

5 “Quy chế quản lý các hoạt động điều tra địa chất, khai thác mỏ, chế tác và buôn bán đá quý” (Ban hành kèm theo

Nghị định số 67-CP ngày 7-10-1993 của Chính phủ)

6 Khoản 5,6,7 Điều 4 “Luật di sản văn hóa” được Quốc hội thông qua ngày 29/6/2001

khác Tội buôn lậu có cấu thành vật chất vì trong mặt khách quan yêu cầu hậu quả

Vì vậy, để phân tích đầy đủ mặt khách quan của tội phạm cần làm rõ hành vi khách quan, hậu quả và các yếu tố khác ( Địa điểm, thời gian,…) Cụ thể:

- Hành vi khách quan: Là xử sự của con người đã gây ra và đe dọa gây

ra cho xã hội, được biểu hiện qua hai hình thức là hành động và không hành động 7 Riêng đối với tội buôn lậu, hành vi khách quan chỉ có thể biểu hiện dưới dạng hành động mà theo quy định tại Điều 188 BLHS thì hành động đó là buôn bán trái phép qua biên giới hoặc từ khu phi thuế quan vào nội đia hoặc ngược lại trái với quy định của pháp luật Hành vi này có thể được thực hiện bằng đường bộ, đường thủy, đường hàng không hoặc đường bưu điện Chỉ có một hành vi khách quan tuy nhiên thủ đoạn của tội phạm buôn lậu rất đa dạng, phong phú Các thủ đoạn thường được thực hiện:

- Nếu căn cứ vào hợp đồng mua bán giữa các bên thì không có hành vi buôn

lậu, nhưng xem xét một cách khách quan toàn diện thì hành vi buôn bán đó là hành

vi buôn lậu

- Thông đồng với Hải quan cửa khẩu để nhập hàng không đúng với giấy phép

- Lợi dụng sự quản lý yếu kém của Nhà nước và sự kém hiểu biết của cán bộ

các ngành đã móc ngoặc ngay trong việc xin cấp giấy phép nhập hàng hóa, khi Hải quan phát hiện có hiện tượng không bình thường nhưng không có cách nào quy kết được đó là buôn lậu hay không

- Nhập hàng hóa núp dưới hình thức tạm nhập, tái xuất Nhưng khi hàng đã

nhập về rồi thì không xuất mà tiêu thụ ngay trong nước Điển hình là vụ án Mai Văn Huy ở tỉnh Đồng Tháp đã làm tờ trình với UBND tỉnh xin được tạm nhập, tái xuất hàng trăm tấn xăng dầu để xuất sang Campuchia, nhưng sau khi đã nhập được thì Mai Văn Huy đã tiêu thụ số xăng dầu này trong nước, gây thất thu thuế nhập khẩu cho Nhà nước hàng tỷ đồng

- Khi nhà nước có chủ trương không đánh thuế xuất nhập khẩu đối với một số

hàng hóa thì người phạm tội nghĩ ngay tới thủ đoạn trộn lẫn hàng hóa có thuế xuất bằng không với hàng khác để trốn thuế xuất nhập khẩu

- Không thực hiện nghĩa vụ khai báo với cơ quan có thẩm quyền về chủng

loại, số lượng hàng hóa, tiền tệ theo đúng quy định;

7 Trường Đại học Luật Hà Nội (2003), Giáo trình tội phạm học, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội

- Trốn tránh sự kiểm soát của hải quan hoặc các cơ quan quản lý cửa khẩu,

như đi qua đường tắt qua biên giới mà không qua trạm kiểm soát;

- Khai báo gian dối, không phù hợp với thực tế về số lượng, chủng loại hoàng

hóa nhằm đánh lừa các cơ quan có thẩm quyền; giả mạo giấy tờ; …

Ví dụ: Trong vụ án Nguyễn Ngọc Lâm, theo giấy phép nhập khẩu thì Lâm được nhập xe ôtô dạng khung gầm có gắn động cơ đã qua sử dụng; hợp đồng mua

xe với Công ty nước ngoài cũng ghi bán và mua xe như trong giấy phép nhập khẩu, nhưng thực tế Lâm mua xe nguyên chiếc, rồi tháo dời các linh kiện từ nước ngoài, chỉ để khung gầm và động cơ rồi vận chuyển từ nước ngoài về Việt Nam mở tờ khai hải quan đúng với giấy phép nhập khẩu và hợp đồng ngoại, còn các linh kiện khác của xe, Anh Lâm nhập về bằng con đường khác Sau khi khung xe, và các linh kiện của xe được nhập về, Anh Lâm thuê các lắp ráp thành một chiếc xe hoàn chỉnh đem bán cho người tiêu dùng

Ví dụ khác về việc hối hộ và lợi dụng sự quản lý yếu kém của Nhà nước và các cán bộ ngành: Trong vụ án Tân Trường Sanh, Trần Đàm và đồng bọn đã mua chuộc, hối lộ cả Phòng chống buôn lậu Hải quan thành phố Hồ Chí Minh và một số lãnh đạo Cục Hải quan các tỉnh Cần Thơ, Long An, Thừa Thiên Huế để nhập lậu hàng trăm Công tơ nơ hàng điện tử, nhưng lại mở tờ khai hải quan là máy nông cụ

- Hậu quả của hành vi buôn lậu là những thiệt hại đến tính mạng, tài sản

và những thiệt hại khác do hành vi buôn lậu gây ra Nếu hậu quả do hành vi buôn lậu gây ra là nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng thì người phạm tội sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo khung hình phạt có mức cao hơn Thiệt hại trực tiếp do hành vi buôn lậu gây ra là Nhà nước không kiểm soát được hàng hoá xuất nhập khẩu, gây thất thoát thuế nhập khẩu và thuế xuất khẩu hàng hoá Những biểu hiện cụ thể hậu quả của tội phạm rất đa dạng Nó có thể là số lượng hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, có giá trị từ 100.000.000 đồng trở lên…

- Các dấu hiệu khách quan khác: Dấu hiệu khách quan khác thường chỉ

là dấu hiệu định khung trong một số tội phạm tuy nhiên đối với tội buôn lậu, một dấu hiệu khách quan có tính chất bắt buộc dùng để định tội của cấu thành tội phạm này là địa điểm thực hiện hành vi phạm tội, nếu thiếu địa điểm trong mặt khách quan thì dù một người có hành vi buôn bán trái phép hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý, đá quý, di vật, cổ vật hoặc vật có giá trị lịch sử văn hóa thì

cũng không cấu thành tội buôn lậu Vậy địa điểm thực hiện hành vi quy định trong BLHS là biên giới và khu phi thuế quan Theo đó:

Biên giới là đường ráp danh giữa hai quốc gia và là hàng rào biên giới thuế

quan, vùng kiểm soát của Bộ đội biên phòng, an ninh cửa khẩu, vùng kiểm tra của Hải quan trên tất cả các tuyết đường

Khu phi thuế quan bao gồm: “khu chế xuất, doanh nghiệp chế xuất, kho bảo

thuế, khu bảo thuế, kho ngại quan, khu kinh tế thương mại đặc biệt, khu thương mại – công nghiệp và các khu vực kinh tế khác được thành lập theo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ, có quan hệ mua bán trao đổi hàng hóa giữa khu này với bên ngoài là quan hệ xuất khẩu, nhập khẩu”8

Ngoài dấu hiệu khách quan định tội là địa điểm thì còn có các dấu hiệu khách quan định khung khác như thời gian, công cụ, phương tiện,…

2.4 Mặt chủ quan

Người thực hiện hành vi buôn lậu là do cố ý (cố ý trực tiếp), tức là cấu trúc tâm lý của người phạm tội cho thấy người thực hiện hành vi buôn lậu nhận thức rõ hành vi của mình là hành vi buôn bán trái phép qua biên giới, thấy trước được hậu quả của của hành vi buôn bán trái phép qua biên giới và mong muốn cho hậu quả

đó xảy ra Không có hành vi buôn lậu nào được thực hiện do cố ý gián tiếp

Mục đích của người phạm tội là thụ lợi Biểu hiện của mục đích thu lợi là người phạm tội tìm cách trốn thuế xuất nhập khẩu

Việc nghiên cứu bốn yếu tố của cấu thành tội phạm của tội buôn lậu là cơ sở, tiền đề để định tội chính xác cũng như phân biệt với các tội phạm cụ thể khác Đặc biệt là tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới vì chúng chỉ khác nhau một số điểm nhỏ và cấu thành của hai tội này rất dễ nhầm lẫn với nhau

II Phân biệt tội buôn lậu với tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới

1 Tổng quan về tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới:

Tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới được quy định tại

Điều 189 BLHS 2015 sửa đổi bổ sung 2017 “là hành vi vận chuyển qua biên giới

8 Khoản 2 Điều 1 Nghị định số 87/2010/NĐ-CP ngày 13/8/2010

hoặc từ khu phi thuế quan vào nội địa hoặc ngược lại trái với quy định của pháp luật hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý, đá quý …” 9 Theo đó, tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới có cấu thành tội phạm như sau:

Khách thể: Tội phạm xâm phạm chế độ quản lý của Nhà nước vè ngoại

thương và an ninh biên giới

Mặt khách quan: Là hành vi vận chuyển qua biên giới hoặc từ khu phi thuế

quan vào nội địa hoặc ngược lại trái với quy định của pháp luật hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý, đá quý…

Mặt chủ quan: Tội phạm được thực hiện với lỗi cố ý ( cố ý trực tiếp)

Chủ thể: Là người từ đủ 16 tuổi trở lên và có năng lực TNHS hoặc pháp

nhân thương mại

Từ cấu thành tội phạm trên có thể thấy, tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới có rất nhiều điểm giống với tội buôn lậu như: Chủ thể, khách thể, mặt chủ quan Vậy, cần làm rõ sự khác nhau giữa hai tội này để có thể định tội phù hợp với pháp luật, công bằng, đúng người đúng tội

9Đại học Kiểm Sát Hà Nội – Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (phần các tội phạm), Nxb Đại học quốc gia Hà Nội