ĐỘNG và TĨNH TRONG cấu TRÚC TRUYỆN NGẮN JAMES JOYCE

Trong truyện ngắn của James Joyce, mối quan hệ giữa các thành phần động và tĩnh, gắn liền với hai thuật ngữ do chính ông đặt ra khi nói về tập truyện Người Dublin, đấy cũng là hai chủ đề

ĐỘNG VÀ TĨNH TRONG CẤU TRÚC TRUYỆN NGẮN JAMES JOYCE

Thứ năm, 04 Tháng 8 2011 23:46 Quản trị viên

LÊ TỪ HIỂN - LÊ MINH KHA

1 Khi nghiên cứu về Ngữ pháp của truyện kể : Truyện Mười ngày, Tzvetan Todorov đã

hết sức lưu ý đến cấu trúc tình tiết trong một truyện kể Theo ông, "các đoạn trong một truyện kể sẽ có hai kiểu: những đoạn tả một trạng thái (cân bằng hay mất cân bằng) và những đoạn tả bước chuyển từ một trạng thái này sang một trạng thái khác Kiểu thứ nhất tương đối tĩnh và có thể nói là lặp đi lặp lại: cùng một loại hành động có thể lặp lại vô cùng vô tận Kiểu thứ hai, bù lại, sẽ có tính chất động và về nguyên tắc, chỉ diễn ra một lần mà thôi"(1)

Có thể nói, mối quan hệ tương liên - hoán chuyển giữa các thành phần động và tĩnh, lặp

lại và không lặp lại sẽ góp phần tạo nên nhịp điệu và cấu trúc trần thuật cho tác phẩm tự

sự Đó là sự hòa kết giữa trạng thái và bước chuyển để cùng dựng xây một chỉnh thể nghệ thuật sống động

Với James Joyce (1882 – 1941) – nhà văn người Ireland, bậc thầy của kỹ thuật dòng ý

thức, việc sử dụng, phối hợp các thành phần động và tĩnh trong cấu trúc tác phẩm, là điều

ngắn của James Joyce, tập hợp trong Người Dublin (Dubliners), giản dị như những bài thơ bằng văn xuôi Tuy không nặng yếu tố tự thuật như Chân dung một nghệ sĩ thời trẻ (A Portrait of the Artist as a Young Man), không miên man trôi chảy tâm tư như Ulysses, trò chơi ngôn ngữ cũng không đẩy đến cực đoan như Finnegans Wake nhưng các truyện ngắn của Joyce luôn hấp dẫn trong mối quan hệ động và tĩnh, trong kiểu cấu trúc nội tại

đặc trưng Qua đó, giúp ta cảm nhận tài năng nghệ thuật cũng như chiều sâu quan niệm,

tư tưởng của người nghệ sĩ

2 Đối với tác phẩm tự sự, các thành phần động thường được hiện lên qua các biến cố,

các sự kiện bước ngoặt có ý nghĩa đối với tâm tư, số phận của nhân vật và của cả thiên

truyện Các thành phần tĩnh náu mình trong những đoạn miêu tả, giới thiệu, phân tích tâm

trạng nhân vật, các đoạn độc thoại – đối thoại, trữ tình ngoại đề Cấu trúc tình tiết trong tác phẩm bao giờ cũng là sự đan xen giữa các thành phần, tạo mạch liên kết, biến chuyển của cốt truyện, tiến trình trần thuật

Trong truyện ngắn của James Joyce, mối quan hệ giữa các thành phần động và tĩnh, gắn liền với hai thuật ngữ do chính ông đặt ra (khi nói về tập truyện Người Dublin), đấy cũng

là hai chủ đề chính, hai tính chất văn chương tiêu biểu trong tác phẩm: paralysis (sự tê liệt) và epiphany (sự bừng ngộ) Đó là hai trạng thái tâm hồn của nhân vật trong các

truyện ngắn, nhưng đồng thời, cũng là điểm tựa cho việc cấu trúc, tạo dựng mô hình tác

phẩm Động và tĩnh, trạng thái tê liệt và sự bừng ngộ hòa điệu, góp phần hình thành kiểu

cấu trúc truyện ngắn của Joyce

2.1 Bức tranh thế giới được tái hiện trong các truyện ngắn của James Joyce thuộc về một

Dublin với đủ hạng người Đấy là một thế giới tràn ngập sắc màu với nhiều giai tầng, vị

trí, nghề nghiệp khác nhau Họ có thể là vị linh mục, nhân viên ngân hàng, người vận động bầu cử, giáo viên, nhạc công hay người chủ quán trọ Nhưng đúng như nhận xét

của Eric Bulson, điểm chung của hầu hết nhân vật trong Người Dublin là "dường như họ

bị mắc kẹt trong tấm lưới vô tận của nỗi tuyệt vọng Thậm chí, khi họ muốn thoát ra,

Trong một bức thư gửi cho Grant Richards - ông chủ nhà xuất bản người Anh, James Joyce giải thích việc ông lựa chọn Dublin làm bối cảnh cho các truyện ngắn của mình:

"Tôi chọn Dublin làm địa điểm, vì thành phố ấy, với tôi, dường như là trung tâm của sự tê

xuyên suốt qua các truyện ngắn, nó trở thành từ khóa để chiếm lĩnh, giải mã thế giới nghệ

thuật của Người Dublin Theo William York Tindall, "sự tê liệt của Người Dublin thuộc

thành phần tĩnh – những trang viết về thế giới nội tâm phức tạp, đầy uẩn khúc của nhân

vật

Có thể nhận thấy sự tê liệt đó ngay từ những truyện ngắn đầu tiên Chủ đề sự tê liệt đã

được đề cập qua cái chết của cha James Flynn (Chị em), qua trạng thái xúc cảm của cậu

bé giữa hội chợ từ thiện (Araby), của Eveline trên bến tàu (Eveline), và bàng bạc trong nhiều tác phẩm khác Thiên truyện Eveline đẹp và buồn như một hơi thở nhẹ Truyện

nghĩ về tuổi thơ, về ngôi nhà của mình, rồi việc sẽ cùng Frank – người cô yêu trốn sang Buenos Aires Eveline băn khoăn, không biết việc rời xa gia đình và quê hương có phải là lựa chọn đúng đắn Khoảnh khắc trên bến tàu, giữa đám đông đang chen lấn, xô đẩy, cô thay đổi quyết định, để Frank ra đi một mình Cô ở lại, giữ lời hứa chăm lo cho gia đình với người mẹ đã khuất Giữa bến tàu, "ánh mắt cô dành cho anh không có chút biểu hiện nào của tình yêu hay lời tiễn biệt, hay sự nhận ra"(7)

Những khoảnh khắc tâm trạng góp phần làm nên cái tĩnh tại của hành động truyện Vì lẽ tập trung vào thế giới nội tâm, đặc biệt là trạng thái tê liệt của nhân vật, nên truyện ngắn

Việc xem nhẹ biến cố bên ngoài khiến truyện ngắn của Joyce thường "không hề có điểm

Dublin: kiểu cốt truyện hướng về bản thể, xem cái "tiểu vũ trụ" mênh mông của hồn

người là đối tượng cho mọi suy tư, chiêm ngắm

Ngay cả phần kết các truyện cũng biểu hiện cho trạng thái tĩnh tại, với sự lặng im của hồn người Hàng loạt các truyện ngắn của Joyce được khép lại trong màn đêm hoặc sự im

lặng Truyện Araby khép lại khi "nhìn vào bóng tối, tôi thấy tôi như một tạo vật bị phù

trường hợp đau lòng, sau cái chết của bà Sinico, tâm hồn ông James Duffy sống lại

những cảm xúc ngày xưa và nỗi âu lo hiện tại Phần cuối truyện, khi màn đêm buông xuống: "Ông lắng nghe lần nữa: yên tĩnh tuyệt đối Ông cảm thấy mình thật cô đơn" (11)

Tuy nhiên, đấy là những cái kết mở, nên cái tĩnh lại khơi nguồn cho cái động, mở ra trong tâm trí người đọc biết bao nhiêu điều Nhìn kỹ, các truyện ngắn trong Người Dublin đều

kết thúc dở dang, lưng chừng, dành nhiều khoảng trống cho sự liên tưởng của người đọc

Truyện Chị em kể về những suy tư của một cậu bé trước cái chết của cha James Flynn.

Cùng với dì, cậu đi đến ngôi nhà tang, nhìn vào xác chết trong quan tài và nói chuyện với những người chị em của linh mục Những người phụ nữ ấy trao đổi về sự ra đi của cha James Flynn và thái độ khác thường của ông trong thời gian gần đây Truyện mở đầu bằng cái chết của cha James Flynn và kết thúc bằng một giả định: " Rồi sau đó, tất nhiên, khi họ nhìn thấy thế, điều này khiến họ nghĩ rằng có điều gì không ổn với ông

vui: Lần đầu đọc truyện Chị em, ông nghĩ rằng bản in Người Dublin mình đang cầm trên

giác mơ hồ Có điều gì không ổn với cha James Flynn? Tại sao ông lại ngồi một mình trong phòng xưng tội? Ông già Cotter muốn nói điều gì? Cậu bé trong truyện căng óc để tìm hiểu những câu nói dở dang đó Và người đọc, đến lượt mình, phải tìm cách giải mã tác phẩm từ những khoảng trống, những điều ngập ngừng, chưa nói hết

Thành phần tĩnh trong truyện ngắn James Joyce có thể được tìm thấy trong những mô tả

của ông về các con phố, đại lộ, hàng quán của một Dublin "'thân thương, bẩn thỉu", những đối thoại đơn điệu, nhàm chán giữa các nhân vật Nhưng không đâu tập trung bằng nhịp sống quẩn quanh, bế tắc và sự tê liệt của hồn người Dublin, qua những dòng phân tích nội tâm Giọng điệu của nhà văn khách quan, lạnh lùng khi dựng xây Dublin như

trung tâm của sự tê liệt Đó vừa là chủ đề, vừa là tiền đề cho thành phần tĩnh – những

trang miêu tả nội tâm xuất sắc của James Joyce trong các thiên truyện Một Doran sám

hối trong ý thức tội lỗi (Nhà trọ), một James Duffy trầm lắng khi đối diện với cái hư vô của kiếp người (Một trường hợp đau lòng), hay anh chàng Gabriel ở truyện Người chết,

sau những giọt nước mắt thức nhận về cuộc đời và chính bản thân anh, "hồn anh lắng dần khi anh nghe tuyết rơi nhẹ khắp vũ trụ và khẽ rơi mãi, như thể sự rơi xuống cho kết thúc cuối cùng của chúng, lên tất cả người sống lẫn người chết"(14)

2.2 Bên một thế giới tù túng, ngột ngạt của trạng thái tê liệt tinh thần, có một thế giới của

những bừng ngộ Bên những thành phần tĩnh diễn tả trạng thái có thành phần động gắn liền với bước chuyển nội tâm Có thể xem Người Dublin – tập truyện ngắn của James

Joyce là cuốn sách của sự bừng ngộ (epiphany) Hẳn vì thế, nên trong những công trình

nghiên cứu về Người Dublin, các nhà nghiên cứu rất quan tâm đến thuật ngữ "bừng ngộ".

Vì đây là thuật ngữ do chính Joyce sử dụng để nói về lối viết của mình trong những áng văn xuôi thời kỳ đầu Theo George O'Brien, bừng ngộ là trạng thái "bóc trần cái ẩn giấu,

biểu lộ tinh thần trong khoảnh khắc"(16)

Dù có thể diễn đạt theo nhiều cách, nhưng chung quy lại, sự bừng ngộ luôn gắn liền với nhận thức tự thân của nhân vật Đó là một nhận thức đạt đến chiều sâu và diễn ra trong khoảnh khắc Song, đó là cái khoảnh khắc quan trọng, quý giá, cái khoảnh khắc biến chuyển gợi lên biết bao nhiêu điều, góp phần dựng xây "kết cấu vẫy gọi" cho tác phẩm

Giữa một Dublin vô vị, nhạt nhẽo, xã hội đầy những định kiến giả dối, các nhân vật trong

tập truyện nhận thức rõ bản chất của nó Truyện Người chết dựng nên một bữa tiệc

thường niên với bao trò rởm đời Bữa tiệc ấy là hình bóng xã hội Ireland thu nhỏ Mang tâm hồn nhạy cảm, tinh tế, Gabriel cảm nhận được tất cả cái nhốn nháo, nhặng xị của nó Lòng anh khao khát vượt thoát khỏi nơi đây, để kiếm tìm một cuộc sống khác Cũng nhận

thức về đời, nhưng đối với Jimmy trong truyện Sau cuộc đua, đời là một canh bạc mà anh

luôn nhận phần thất bại Sau ván bài với những người ngoại quốc, "anh biết anh sẽ hối

hận vào sáng mai, nhưng hiện giờ, anh sung sướng nghỉ ngơi, sung sướng trong trạng thái

u mê, che khuất sự điên cuồng của anh Anh chống khuỷu tay lên bàn và lấy tay ôm đầu, đếm những nhịp đập trên thái dương Cửa cabin mở ra và anh thấy người bạn Hungary đang đứng trong tia sáng mờ :

- Trời sáng rồi, thưa các ngài !"(17)

Không chỉ Gabriel, Jimmy bừng ngộ, các truyện ngắn của Joyce còn tạo dựng bóng hình của bao nhân vật khác, trong khoảnh khắc tâm hồn được soi sáng, như cậu bé trong

truyện Araby, rồi Eveline, Little Chandler, Farrington Nếu nhân vật xưng tôi trong truyện Chị em bừng ngộ về bản chất của tôn giáo và nhà thờ, sau cái chết của cha Flynn, thì cậu bé trong Araby lại nhận chân được tính hư ảo, phù phiếm của cuộc đời, cô gái

Eveline ý thức về sự bất lực của bản thân và hiểu rằng: chẳng có nơi chốn nào để cô quên

đi nỗi đau và kiếm tìm hạnh phúc

Nhìn chung, sự bừng ngộ của nhân vật thường diễn ra trên hai phương diện: nhận thức về đời và ý thức về mình Trong đó, ý thức về mình là vấn đề cốt lõi Ý thức về mình gắn liền với sự bừng tỉnh của cái tôi – cái tôi như một cá thể tự do, hiện sinh, không nô lệ

Chúng ta thấy, nhân vật Little Chandler trong Đám mây nhỏ, sau cuộc gặp với Gallaher,

đã bừng ngộ về những khát vọng của mình, anh dự định sẽ rời nhà để thực hiện mơ ước Anh chàng Gabriel, sau khi nghe câu chuyện tình của Gretta, sống dậy ý thức về thân phận Anh biết nỗi thống khổ của mình, trái tim anh chưa khi nào có được tình yêu thật sự: "Anh nghĩ về cô, người nằm cạnh anh, làm thế nào khóa kín trong tim mình suốt bao năm hình ảnh đôi mắt của người tình, khi anh ta nói với cô rằng anh ra không muốn sống nữa Nước mắt đẫm tràn đôi mắt Gabriel Chính anh chưa từng cảm nhận như thế đối với

Bừng ngộ là một khoảnh khắc, nhưng đã được chuyển hóa thành vĩnh hằng trong truyện

ngắn của James Joyce Những thành phần động dựng xây mô hình, cấu trúc trần thuật của

truyện ngắn Sự bừng ngộ ấy không chỉ tồn tại trong nhận thức của nhân vật mà còn là sự

bừng ngộ của cái tôi tác giả Hơn thế nữa, đó cũng là sự bừng ngộ trong tâm hồn người đọc Trạng thái bừng ngộ, do đó, trở thành cây cầu nối kết giữa tác giả - tác phẩm – người đọc Có thể đồng ý với Garry Leonard khi ông cho rằng: " Sự bừng ngộ sâu sắc nhất

không diễn ra trong những truyện ngắn chúng ta đọc ở Người Dublin, mà ngay trong bản

thân ta – những người đọc tác phẩm"(19)

2.3 Như vậy, đâu là mối quan hệ, sự biến chuyển giữa các thành phần động và tĩnh trong

truyện ngắn James Joyce ?

Có thể nhìn thấy tương quan ấy khi khảo sát các truyện ngắn Trạng thái tê liệt của hồn người bàng bạc xuyên suốt các tác phẩm; Eveline, Farrington, Jimmy, Gabriel là những hiện thân cho kiếp sống mòn, mở và khép các thiên truyện trong tâm trạng bơ vơ, lạc lõng, cô liêu Sự bừng ngộ của nhân vật bao giờ cũng diễn ra ở phần cuối tác phẩm, nhưng sự bừng ngộ ấy không đưa đến giải thoát, không làm cho vơi niềm đau Trái lại, khoảnh khắc bừng ngộ khiến cho tâm hồn nhân vật thêm đau đáu, xót xa Nó như một que diêm, sáng bừng trong khoảnh khắc, trước khi màn đêm trở lại Đúng như nhận xét

của Kim Allen Gleed, "tất cả các nhân vật chính trong Người Dublin đều trải nghiệm sự

bừng ngộ, nhưng trái với điều ta có thể đợi chờ, những lóe sáng không đem đến cho họ sự mãn nguyện, ngược lại càng khiến họ thất vọng và lo âu"(20)

Cái động làm nổi bật cái tĩnh, khắc sâu thêm trạng thái quẩn quanh, bế tắc của kiếp người Cấu trúc luân phiên tĩnh – động – tĩnh tưởng chừng nương theo mô hình của một

truyện kể lý tưởng, "bắt đầu bằng một tình thế ổn định mà một sức mạnh nào đó sẽ làm biến loạn Điều này đưa tới một tình trạng mất cân bằng; nhờ tác động của một sức mạnh theo chiều hướng ngược lại, sự cân bằng được tái lập; sự cân bằng thứ hai giống như sự

truyện ngắn của James Joyce, cái tĩnh sau thời khắc động luôn bỏ ngỏ Nhân vật bừng

ngộ và tác phẩm dường như dừng ngay ở đó, nhà văn không nói gì thêm Cuộc sống của các nhân vật tiếp diễn ra sao, số phận của họ như thế nào, người đọc phải tự viết tiếp

Đấy là phẩm tính hiện đại của truyện ngắn James Joyce, trong tính lưỡng phân, ngập ngừng, trong cái "hiền minh của sự lưỡng lự" như Milan Kundera đã từng đề cập

3 Và như thế, tương liên giữa tĩnh và động, trạng thái tê liệt và sự bừng ngộ, không

những góp phần kiến tạo mạch truyện, cấu trúc tác phẩm mà còn khắc họa bức chân dung tinh thần của nhân vật, của tác giả, của con người đầu thế kỷ XX nói chung Đấy là kiểu nhân vật nước đôi giữa một thế giới vắng bóng hình Thượng đế, nơi "Chúa đã chết" và con người cô liêu giữa những phân thân, chọn lựa Song, dường như có một lực đẩy từ bên ngoài, lẫn lực hút tự bên trong khiến các nhân vật của Joyce luôn mãi ngập ngừng trước cảnh cửa của hai thế giới : thế giới động và thế giới tĩnh tại, thế giới tự do và thế giới tù hãm Khổ đau trước thế giới tù hãm nhưng không thể vượt thoát, mơ ước đến thế giới tự do nhưng không đủ sức sang Phải chăng, đó là thân phận chung của những kiếp

người Trước cửa pháp luật, như hình ảnh trong một truyện ngắn của Franz Kafka (1883 –

1924)

Các thành phần tĩnh và động trong truyện ngắn của James Joyce còn góp phần khắc họa

dòng chảy của thời gian, nhịp điệu của cuộc đời Chủ âm trong các truyện ngắn là giai điệu trầm, buồn; những biến âm xuất hiện và trôi đi rất nhanh, để lại bao khoảng lặng, lắng sâu trong trái tim người đọc Các truyện ngắn làm nổi rõ một Dublin tù đọng, cũng như cảm nhận của nhà nghệ sĩ trước xã hội đương thời, như chính lời James Joyce thú nhận "Không có cuộc sống ở đây – không có sự tự nhiên và tính chân thật Người sống với nhau trong cùng một mái nhà suốt cả cuộc đời, và cho đến phút cuối, họ vẫn cứ cách

lạnh trước cuộc đời Viết về những cái xấu, những cái tầm thường của Dublin và người Dublin chính là cách James Joyce thức tỉnh mọi người Thông qua các truyện ngắn, đặc biệt là phần kết, ông muốn trao cho họ "cái nhìn xác thực về bản thân họ" (good look at themselves) trong "chiếc gương soi sáng bóng" (nicely polished looking-glass) Cách ông kết thúc truyện trong nỗi buồn, trong sự tuyệt vọng phản chiếu cái nhìn của ông về cuộc sống Nhưng đó là một kết thúc mở, câu chuyện vẫn còn tiếp diễn, và người ta có quyền lựa chọn để sống tốt hơn khi ngắm mình trong các truyện ngắn của Joyce

Như vậy, mối quan hệ giữa các thành phần động và tĩnh trong cấu trúc truyện ngắn của

James Joyce cho ta thấy tài năng nghệ thuật và chiều sâu tư tưởng của người nghệ sĩ Không bất ngờ trong cái kết đảo như truyện ngắn O.Henry, không ẩn sâu để rồi lóe sáng huyền thoại như truyện của Kafka, không kiệm lời mà dồn nén trong lối viết "điện tín" kiểu Hemingway truyện ngắn của James Joyce bình dị như những khoảnh khắc thoáng qua của cuộc đời, mà mỗi lần nhìn, lại càng thấy mới