GIỌNG điệu NGHỆ THUẬT của NHÀ văn BALZAC TRONG BA TIỂU THUYẾT TIÊU

Điều đó chứng minh rằng để nắm được cốt lõi vấn đề của một tác phẩm thì người đọc cần nắm bắt chính xác giọng điệu của tác phẩm đó, bởi điều quan trọng của một nhà văn là phải tạo ra tiế

GIỌNG ĐIỆU NGHỆ THUẬT CỦA NHÀ VĂN BALZAC TRONG BA TIỂU THUYẾT

TIÊU BIỂU

THÁNG 9 15

Posted by giangnamlangtu

SV Trần Thị Thu Linh Lớp ĐH3C1 LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Sư PHẠM NGÀNH NGỮ VĂN

“ GIỌNG ĐIỆU NGHỆ THUẬT CỦA NHÀ VĂN BALZAC TRONG BA TIỂU THUYẾT TIÊU BIỂU”

Giảng viên hướng dẫn Thạc sĩ Phùng Hoài Ngọc

BỐ CỤC LUẬN VĂN PHẦN MỞ ĐẦU PHẦN NỘI DUNG Chương I: GIỚI THIỆU VỀ GIỌNG ĐIỆU Chương II: CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP CỦA NHÀ VĂN BALZAC.

Chương III: GIỌNG LẠNH LÙNG KHÁCH QUAN CỦA NHÀ VĂN TỰ NHẬN LÀ “THƯ KÍ CỦA THỜI

ĐẠI”.

Chương IV: GIỌNG TRÀO PHÚNG CHẾ GIỄU CỦA NGƯỜI Ở ĐỊA VỊ CAO HƠN XÃ HỘI.

Chương V: GIỌNG TRỮ TÌNH LÃNG MẠN, THẮM THIẾT TÌNH

NGƯỜI CỦA NGHỆ SĨ BALZAC.

Chương VI: ẢNH HƯỞNG CỦA CHỦ NGHĨA HIỆN THỰC PHÁP ĐẾN CHỦ NGHĨA HIỆN THỰC PHÊ PHÁN TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM.

PHẦN KẾT LUẬN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHẦN PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Balzac là một trong những tác gia có phần đóng góp đáng kể cho nền văn học hiện thực Pháp thế

kỉ XIX Các tác phẩm của ông là sự phản ánh toàn diện, chân thực cuộc sống của xã hội tư sản với những thói xấu không gì che đậy của giai cấp thống trị đương thời Đọc những công trình nghệ

thụât đồ sộ mà nhà văn đã để lại cho đời, Engels trân trọng gọi Balzac là “bậc thầy của chủ nghĩa

xã hội mà đồng tiền là vạn năng, có đôi khi ta lại bắt gặp trong văn Balzac những câu nói thắm thiết tình người.

Cảm hứng trong sáng tác luôn gắn liền với giọng điệu nhà văn Mà giọng điệu thì có tác dụng thể hiện thái độ, lập trường, cách nhìn của chủ thể phát ngôn về đối tượng được nói đến Điều đó chứng minh rằng để nắm được cốt lõi vấn đề của một tác phẩm thì người đọc cần nắm bắt chính xác giọng điệu của tác phẩm đó, bởi điều quan trọng của một nhà văn là phải tạo ra tiếng nói của mình, phải có được nốt riêng độc đáo và người đọc nghe được nốt riêng ấy

Giọng điệu không chỉ mang nội dung tình cảm mà còn thể hiện thái độ của tác giả về đời sống Giọng điệu văn chương là một nhân tố cốt yếu tạo nên phong cách nghệ thuật, nó cho phép ta hiểu sâu hơn sự phong phú của chủ thể sáng tạo Giọng điệu vừa là một hiện tượng nghệ thuật độc đáo của nhà văn vừa là một hiện tượng ảnh hưởng không nhỏ đến các thời đại văn học Do

đó, chúng tôi thấy cần cảm nhận về giọng điệu nghệ thuật của nhà văn Balzac để qua đó chúng ta thấy rõ hơn và cảm được sâu hơn về con người và tác phẩm của ông

Dù biết kiến thức và vốn sống bản thân còn nhiều hạn chế, nhưng vì khá hứng thú với tác giả Balzac nói riêng- văn học phương Tây nói chung, tôi xin mạnh dạng đưa ra một vài sự cảm nhận của mình về giọng điệu nghệ thuật của nhà văn Balzac Rất mong nhận được sự đóng góp và chỉ bảo của quí độc giả để luận văn ngày càng phong phú và hoàn thiện hơn

2 LỊCH SỬ CỦA VẤN ĐỀ

Trong vòng 15 năm trở lại đây hoạt động nghiên cứu, phê bình văn học nước ta được phong phú thêm bởi những cách tiếp cận mới Nào con người, không gian, thời gian, cấu trúc, phương tiện biểu đạt ….Những tác phẩm văn chương vốn quen thuộc nhưng khi được nhìn với góc độ mới bỗngphô bày thêm những phẩm chất, chiều sâu mà trước đó ít khi được nhìn kĩ

Từ xưa, các nhà lý luận phương Đông đã từng nhắc đến giọng điệu và phong cách nhà văn qua cáckhái niệm gần gũi như hơi văn, khí văn, tình điệu… Nhưng nhìn chung các nhà lí luận văn học và

mĩ học trước thế kỉ XIX chưa đề cập trực tiếp và chuyên sâu vấn đề giọng điệu trong văn chương.Những bài nghiên cứu phê bình văn học ở nước ta trong vài thập niên qua cho thấy giọng điệu cũng được nghiên cứu từ nhiều phía Nhưng nhìn chung chưa có một công trình dày dặn và độc lập về giọng điệu, mà nó thường được bàn đến khi tìm hiểu một tác giả hoặc một giai đoạn văn học Điều này cho thấy rằng việc nghiên cứu giọng điệu trong văn chương ở nước ta mới chỉ lát được những viên gạch đầu

Trong giới nghiên cứu văn học nước ta, Trần Đình Sử là người đầu tiên phân biệt hiện tượng giọng điệu trong đời sống và giọng điệu trong nghệ thuật, coi giọng điệu văn chương là một

phương diện cấu thành hình thức của văn học Theo Trần Đình Sử giọng điệu “là sự biểu thị lập

trường tư tưởng, cảm xúc chủ thể, là nguyên tắc lí giải và chiếm lĩnh hiện thực” Nhà nghiên cứu

Hoàng Ngọc Hiến thì nhận định “cảm hứng nào giọng điệu ấy, nhưng cũng có thể ngược lại giọng

điệu định hướng hình thành cảm hứng” Còn theo Nguyễn Đăng Mạnh thì giọng điệu là “một yếu

tố quan trọng tạo nên phong cách nghệ sĩ” Do chưa có tài liệu nào tập trung nghiên cứu giọng

điệu như một đối tượng độc lập nên ý kiến về giọng điệu còn tản mạn và chưa thành hệ thống.Cho đến nay thì đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về giá trị nội dung và nghệ thuật các tác phẩm của tác gia Balzac Điển hình như Đặng Anh Đào với Ônôrê đờ Banzắc- một thế giới bước đi (NXB Trẻ-2002), Đỗ Đức Dục với chủ nghĩa phê phán trong văn học phương Tây (NXB KHXH 1981),

Đặng thị Hạnh- Lê Hồng Sâm- Văn học lãng mạn và văn học phương Tây thế kỉ XIX, gần nhất là tác phẩm Honore de Balzac Lão Goriot (NXB ĐHQG HN 2001) do Lê Huy Bắc biên soạn Nhìn chung các công trình này đã nghiên cứu khá sâu về nội dung và về nghệ thuật cấu thành tác phẩm của Balzac Nhưng đi vào việc tìm hiểu giọng điệu nghệ thuật của tác giả Balzac thì hầu như chưa có một công trình nghiên cứu cụ thể.

Luận văn này tập trung nghiên cứu một vấn đề khá mới mẻ và có phần phức tạp nên chắc hẳn sẽ gặp không ít khó khăn trong quá trình thực hiện Để hoàn thành luận văn tôi có dựa vào một số tàiliệu của các tác gia kể trên và những tài liệu liên quan đến tác gia Balzac được liệt kê cụ thể ở danh mục tài liệu tham khảo

3 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Trong thực tế, nhận diện chính xác giọng điệu của nhà văn trong tác phẩm không phải là việc đơn giản Nó cần tới trực cảm nhưng đồng thời cần cái nhìn lí tính để kiểm định và phân tích sự cảm nhận ấy một cách cụ thể

Luận văn này cố gắng nhận ra những giọng điệu nghệ thuật mà tác giả Balzac thừơng xử dụng trong các tác phẩm của mình, từ đó tìm hiểu tác dụng của giọng văn trong việc cấu thành tác phẩm, thái độ của tác giả đối với xã hội đương thời, giá trị của tác phẩm trong nền văn học hiện thực Pháp nói riêng, nền văn học thế giới nói chung

4 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Đối tượng chính là tiểu thuyết của nhà văn Balzac

Để tiến hành khảo sát giọng điệu nghệ thuật của nhà văn Balzac, tôi đi sâu vào 3 tác phẩm: Eugenie Grandet, Lão Goriot, Vỡ mộng

5 ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN

Việc nghiên cứu giọng điệu văn chương không chỉ giúp ta hiểu rõ hơn sự độc đáo của các phong cách nghệ thuật mà hơn thế còn lí giải được tiến trình vận động của văn học Thông qua việc cảmnhận về giọng điệu nghệ thuật, luận văn này khai thác thêm một nghệ thuật đặc sắc trong việc cấu thành tác phẩm của Balzac nói riêng, của văn học hiện thực phê phán nói chung

Qua giọng văn của tác giả ta thấy được thái độ của nhà văn đối với thời đại, thấy rõ nét chân dung của cuộc sống qua những lời văn miêu tả khách quan, thấy được sự thốt nát và sa đoạ về đạo đức của loài người qua những lời chế giễu sâu cay, nhưng đôi khi ta cũng phải lắng lòng để nghe và hiểu những lời văn thắm thiết tình người mà tác giả nhắn gửi

Việc nghiên cứu giọng điệu văn chương ở nước ta vẫn đang ở những bước đầu Những nổ lực của chúng tôi trong việc cảm nhận giọng điệu của tác giả Balzac chỉ là những nổ lực nhỏ bé trong quá trình tìm hiểu sâu hơn về giá trị tác phẩm của ông

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chủ yếu là phương pháp khảo sát và phân tích tư liệu

Mục đích là chỉ ra những giọng điệu nghệ thuật thường được nhà văn sử dụng trong tiểu thuyết

Từ đó đưa ra những cảm nhận về cách thức sử dụng giọng điệu nghệ thuật của nhà văn

Chương II: CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP CỦA NHÀ VĂN BALZAC.

KÍ CỦA THỜI ĐẠI”.

HỘI.

Chương V: GIỌNG TRỮ TÌNH LÃNG MẠN, THẮM THIẾT TÌNH NGƯỜI CỦA NGHỆ

SĨ BALZAC.

HIỆN THỰC PHÊ PHÁN TRONG NỀN VĂN HỌC VIỆT NAM.

KẾT LUẬN

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHẦN PHỤ LỤC

NỘI DUNG

CHƯƠNG MỘT : GIỚI THIỆU VỀ GIỌNG ĐIỆU

Giọng điệu là một phương tiện cơ bản cấu thành hình thức nghệ thuật của văn học Đây là thứ hình thức nghệ thuật mang tính quan niệm, nó là thước đo không thể thiếu để xác định tài năng

và phong cách độc đáo của một nhà văn, nhà thơ

Giọng điệu vừa liên kết các yếu tố hình thức khác nhau, làm cho chúng cùng mang một âm hưởng nào đó, vừa là chỗ dựa chính để các yếu tố của tác phẩm quy tụ lại và định hình thống nhất với nhau theo một kiểu nào đó, trong chỉnh thể giọng ấy mỗi yếu tố hiện ra rõ hơn, đầy đủ hơn, thậm chí mới mẻ hơn

Trong các tác phẩm nghệ thuật ưu tú, giọng điệu bao giờ cũng mang tính chất lượng, nó là sản phẩm sáng tạo đích thực của nhà văn Giọng điệu văn chương là một hiện tượng nghệ thuật mangtính cá nhân cao độ Nhưng thực tế là bên cạnh giọng điệu cá nhân còn có giọng điệu thời đại Giọng điệu cá nhân chịu sự quy định, ảnh hưởng của giọng điệu thời đại mặt khác giọng điệu cá nhân góp phần làm phong phú thậm chí làm thay đổi cấu trúc giọng điệu thời đại

Giọng điệu là một yếu tố cơ bản của phong cách nghệ thuật Một nhà văn tài năng bao giờ cũng phải tạo được một giọng điệu độc đáo Giọng điệu gắn với cảm hứng chủ đạo, giọng điệu góp phần tăng giảm hiệu suất cảm xúc của tác phẩm văn chương

I KHÁI NIỆM

Thế nào là giọng? Theo Từ điển Tiếng Việt thì: Giọng là:1/ Độ cao thấp, mạnh yếu của lời nói, tiếng hát 2/ Cách phát âm của một địa phương 3/ Cách diễn đạt bằng ngôn ngữ, biểu thì một thái độ, tình cảm nhất định 4/ Gam đã xác định âm chủ

Như vậy trong cuộc sống hằng ngày giọng được hình dung trước hết như một tín hiệu âm thanh có

âm sắc, trường độ, cao độ Khái niệm giọng chủ yếu nói về người, gắn với người, là giọng nói củangười dùng trong ngôn ngữ giao tiếp của mỗi người Không chỉ tồn tại như một âm thanh, giọng nói của người còn hàm chứa thái độ của người nói, chính ở đây người ta thường nói đến giọng điệu

Từ điển tiếng Việt do Viện ngôn ngữ biên soạn cho rằng giọng điệu là “giọng nói, lối nói biểu thị một thái độ nhất định” Như vậy “giọng” là yếu tố mang đậm tính vật lý trong khi “giọng điệu” lạiđược nhìn từ góc độ tâm lý Nhìn vào 2 định nghĩa về giọng và giọng điệu, ta thấy định nghĩa giọng

điệu trùng với nét thứ ba của định nghĩa về giọng Vậy nên trong thực tế giao tiếp, tùy vào hoàn cảnh, người ta thường đồng nhất hai khái niệm này Như vậy có thể nói có bao nhiêu hoàn cảnh giao tiếp, bao nhiêu nhân vật tham gia giao tiếp thì có bấy nhiêu giọng điệu, ví dụ như: giọng khinh nhờn, bỡn cợt, chế giễu, trịnh thượng, cung kính, vui sướng, thỏa mãn, chanh chua, hiền hậu… Rõ ràng giọng điệu thường thể hiện tâm tính con người, phản ánh tâm trạng của họ Âm thanh giọng điệu cũng phù hợp với nội dung cảm xúc, khi vui giọng vang rõ, khi buồn giọng lắng lại, thấp xuống…

Trong cuộc sống giọng điệu thường mang tính nhất thời, khác với giọng điệu trong tác phẩm văn học Trong nghệ thuật, giọng điệu bao giờ cũng được tổ chức công phu, là kết quả của một quá trình sáng tạo thực thụ Giọng điệu trở thành một yếu tố cấu thành, phụ thuộc vào hệ thống không phải là ngẫu hứng

Không chỉ hàm chứa cảm xúc, thái độ của người nói, giọng điệu còn thể hiện nghề nghiệp, tuổi tác, giới tính của chủ thể phát ngôn Giọng trẻ con khác giọng người lớn, giọng người từng trải khác giọng người non nớt, giọng người ít học khác với giọng người trí thức…

Giọng điệu như một hiện tượng nghệ thuật nhưng không nên tạo ra sự ngăn cách giả tạo giữa giọng điệu trong đời sống với giọng điệu trong văn chương Trong tác phẩm văn học, giọng điệu cũng mang đặc tính âm thanh Ngay cả khi đọc thầm một câu thơ, câu văn, trong tâm trí người đọc vẫn vọng lên cái âm hưởng, thậm chí đường nét của âm thanh Chỉ có điều khi trở thành một hiện tượng thẩm mĩ, cấu trúc và cơ chế vận hành của giọng điệu văn chương phức tạp hơn nhiều

so với giọng điệu thường ngày

“Giọng điệu” trong tiếng Việt là một từ ghép gồm 2 thành tố: giọng và điệu, nếu giọng chủ yếu

biểu thị âm thanh, khí lực của người nói thì điệu chủ yếu biểu thị đường nét, màu sắc của giọng

Sự kết hợp giữa chúng không mang tính cộng sinh mà là sự kết hợp để mang một nội dung khác, hoàn chỉnh Giọng điệu biểu thị thái độ, cảm xúc, tư thế của chủ thể phát ngôn qua lời văn nghệ thuật Không thể có giọng điệu nếu như không có những rung động sâu sắc, những nỗi đau, những xót xa trước thân phận con người, không chia sẻ với họ niềm vui và tình yêu trong cuộc sống.Màu sắc cảm xúc trong văn học giúp ta nhận diện thế giới rõ hơn, đồng thời hình dung cụ thể thái

độ của nhà văn về đời sống Trong nghệ thuật ngôn từ, giọng điệu không chỉ bộc lộ qua âm thanh, nhịp điệu mà còn bộc lộ qua màu sắc, đường nét, hình ảnh

Không phải lúc nào trong tác phẩm cũng chỉ có một giọng điệu thuần nhất Việc phân chia loại hình giọng điệu cũng khác nhau, xuất phát từ những tiêu chí khác nhau Theo cấu trúc thì có thể chia thành giọng chính và giọng phụ Căn cứ vào sắc thái tình cảm thì có thể nói đến giọng gay gắthay tình cảm, trang trọng hay suồng sã, mạnh hay yếu, kính cẩn hay châm biếm….Căn cứ vào dạngthức cảm hứng chủ đạo thì có giọng bi, giọng hài, giọng anh hùng ca….Nếu chú ý khuynh hướng tưtưởng thì có các giọng: thông cảm hay lên án, yêu thương hay tố cáo, khẳng định hay phủ

định….Có khi từ cái nhìn ngôn ngữ học chia thành giọng trần thuật, giọng nghi vấn, giọng cảm thán Về cơ bản giọng điệu bộc lộ các sắc điệu tình cảm của chủ thể phát ngôn

II PHÂN BIỆT GIỌNG ĐIỆU VỚI NGỮ ĐIỆU, NHẠC ĐIỆU, NHỊP ĐIỆU

Để làm nổi bật những nét riêng của giọng điệu cần phân biệt nó với các khái niệm như ngữ điệu, nhạc điệu, nhịp điệu

Giọng điệu khác với ngữ điệu Ngữ điệu là một phạm trù của ngôn ngữ học còn giọng điệu là một

phạm trù của thi pháp học Trong một phát ngôn, ngữ điệu thường thực hiện các chức năng: phânbiệt các kiểu thông báo, phân biệt các bộ phận của phát ngôn Ngữ điệu thường được chia thành:ngữ điệu cảm thán, ngữ điệu hỏi, ngữ điệu cầu khiến, ngữ điệu liệt kê… Nhiều khi ngữ điệu trực tiếp bộc lộ cảm xúc của người nói Quan hệ giữa giọng điệu và ngữ điệu là mối quan hệ chi phối

và phụ thuộc Mặc dù ngữ điệu có chức năng biểu cảm: thân mật, trang trọng, mỉa mai, hài hước… nhưng rõ ràng đó là những chức năng biểu đạt gắn với chuẩn ngôn ngữ chứ không nằm ở phạm vi bao quát như giọng điệu

Giọng điệu cũng khác với nhịp điệu Nhịp điệu là sự lặp lại có tính chất chu kì, cách khoảng hoặc

luân phiên theo thời gian của các hiện tượng ngôn ngữ nhằm thể hiện sự cảm nhận thẩm mỹ về thế giới trong sự vận động của nó Trong văn xuôi nhịp điệu thể hiện qua cách phân chia chương hồi, sự lặp lại các đơn vị câu và ngắt nhịp trong bộ phận câu Trong chỉnh thể văn học, nhịp điệu

là một phương diện bộc lộ giọng điệu Quan hệ giữa giọng điệu và nhịp độ ở chỗ: nhịp điệu chịu sựchi phối của giọng điệu, giọng điệu được bộc lộ qua nhịp điệu và ngữ điệu của câu văn

Chúng ta cũng không nên đồng nhất giọng điệu với nhạc điệu Chức năng cơ bản của nhạc điệu

(trong âm nhạc)là làm cho câu văn (ca từ) thêm hay, thêm réo rắt, trầm bổng Nhạc điệu được tổchức nhờ yếu tố: ngắt nhịp, gieo vần, phối thanh….Nhạc điệu chịu sự chi phối của giọng điệu.Tóm lại, tất cả các yếu tố: nhạc điệu, ngữ điệu, nhịp điệu có liên quan chặt chẽ với giọng điệu và nhìn chung, chúng là những thành tố góp phần tạo nên âm hưởng và giọng điệu văn chương

III NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý KHI TÌM HIỂU GIỌNG ĐIỆU VĂN CHƯƠNG

1 Giọng điệu là một phương diện biểu hiện quan trọng của chủ thể tác giả

Trong tác phẩm có thể có những nhân vật giả tạo, dối trá, giọng tác giả có bổn phận vạch trần sự dối trá đó

Là sản phẩm mang tính cá biệt, độc đáo, kết tinh sự sáng tạo độc đáo của nhà văn, giọng điệu là một phương tiện bộc lộ hình tượng tác giả Nói cách khác, hình tượng tác giả, cái nhìn của nhà văn thể hiện hết sức rõ nét qua giọng điệu

GS Trần Đình Sử, trong Dẫn luận thi pháp học cho rằng, hình tượng tác giả bộc lộ ở 3 điểm chính sau:

1- Cái nhìn nghệ thuật

2- Giọng điệu

3- Sự tự thể hiện của tác giả thành hình tượng

Cả 3 phương diện này không hiện lên tách rời mà luôn hòa vào nhau như một sinh thể toàn vẹn là tác phẩm

Mỗi nhà văn đều có cái nhìn riêng và độc đáo Khi đúng trước một đề tài, nếu cái nhìn, thái độ củachủ thể khác nhau thì giọng điệu cũng khác nhau Cái nhìn và giọng điệu có những mặt giao thoa vìchúng là sự thể hiện chủ thể sáng tạo, giữa chúng có sự liên quan mật thiết Giọng điệu mang nội dung tình cảm, thể hiện thái độ của tác giả về đời sống

2 Phương thức biểu hiện chung của giọng điệu nghệ thuật

Tìm hiểu giọng điệu văn chương, vấn đề đầu tiên cần phải quan tâm là chú ý mối quan hệ giữa chủ thể sáng tạo và khách thể được phản ánh Vì giọng điệu gắn với đặc điểm tâm hồn nghệ sĩ và đối tượng được miêu tả

Giọng điệu còn chịu áp lực của thể loại Mỗi một thể loại, do bản chất của nó, mang sẵn trong mình những tiền đề để tạo ra giọng điệu phù hợp với nó Như giọng điệu sử thi là giọng điệu trầm hùng của lịch sử Tiểu thuyết trái lại mang tính suồng sã, không chấp nhận kiểu tôn ti cứng nhắc

và bất biến của sử thi

Đọc, tri giác một văn bản, người đọc tất sẽ cảm nhận được giọng điệu của nhà văn

Tóm lại việc phân tích và nhận diện giọng điệu qua tác phẩm là yếu tố khá quan trọng khi tìm hiểugiọng điệu nhà văn Phân tích giọng điệu tác phẩm trải qua các thao tác cơ bản như:

1- Xác định tư thế của người nói và điểm nhìn nghệ thuật trong tác phẩm

2- Khảo sát nghệ thuật xây dựng lời văn để biểu hiện giọng điệu

3- Vai trò của hình tượng trong việc thể hiện giọng điệu

4- Lý giải chức năng và vai trò giọng điệu trong chỉnh thể tác phẩm

Tìm hiểu giọng điệu nhà văn cần xem xét mối quan hệ giữa nhà văn- bạn đọc, nhà văn và thời đại,

có như vậy mới nắm bắt được vẻ đẹp và tiếng nói đích thực của chủ thể sáng tạo ẩn chứa sau cáclớp ngôn từ và hình tượng nghệ thuật

IV NHỮNG GIỌNG ĐIỆU THƯỜNG THẤY TRONG TÁC PHẨM CỦA BALZAC

Qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy có ba giọng điệu chính được Balzac sử dụng trong sáng tác của mình là:

- Giọng lạnh lùng khách quan (đây là giọng chủ đạo)

- Giọng trào phúng chế giễu

- Giọng trữ tình lãng mạn

CHƯƠNG II: CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP SÁNG TÁC CỦA NHÀ VĂN BALZAC

I CUỘC ĐỜI

Honore de Balzac là một tác gia quan trọng của nền văn học Pháp thế kỷ XIX

Balzac sinh ngày 20 tháng 5 năm 1799 ở Tua, vào thời kì mà chính quyền cách mạng tư sản đã lập nên chế độ Đốc chính- một nhãn hiệu mới nhưng cũng là thời kì thoái trào của Cách mạng

Cha của Balzac, một nhà tư sản phất lên sau những phi vụ buôn bán thời cách mạng, cũng đã hai lần chỉnh lại họ của mình: nguyên là Banxa- một dòng họ nông dân- sau đổi thành Balzac, cuối cùng gắn thêm một tiểu từ Đờ (có nghĩa là thuộc dòng quý tộc) Mẹ ông xuất thân trong một gia đình tư sản giàu có tại Pari

Balzac có chỗ xung khắc với gia đình ngay từ nhỏ, có lúc ông tự nói mình như một “đứa con khôngmẹ”, vì mẹ ông chỉ yêu thương người em trai của ông- con riêng của bà

Từ năm lên 8 đến năm 14 tuổi Balzac được theo học tại một trường giáo hội, ít được về thăm nhà

và chỉ được gặp mẹ hai lần Cậu bé Balzac sớm phải chịu kỷ luật nội trú khắc nghiệt, sớm làm quen với cuộc sống khép kín, nghiêm túc

Năm 1814 Balzac theo gia đình dọn về Pari, ông vẫn tiếp tục học nội trú

Tháng 9-1816 ông tốt nghiệp trung học Cuộc sống xa người thân tạo cho ông thói quen suy tư độclập, dù khó khăn đến mấy ông vẫn kiên cường giữ vững niềm tin, chính điều này giúp ông có đượcnghị lực phi thường để có thể làm việc không mệt mỏi trong sự nghiệp sáng tác sau này

Balzac còn va chạm với gia đình về vấn đề công danh sự nghiệp Ngày 4/11/1816, Balzac ghi tên vào học giai đoạn đầu của trường Luật và sau 3 năm học tập ông đã có bằng cử nhân luật học hai phần Gia đình đề ra cho Balzac một kỉ luật chặt chẽ Cha ông yêu cầu sau khi tốt nghiệp phần

luật lí thuyết tại đại học Sarbone cần phải tốt nghiệp phần luật thực hành Gia đình ông hi vọng đứa con trai của mình sẽ làm nghề công chứng Thế là ông được đưa đi tập sự tại một văn phòng đại lý tố tụng và công chứng Trong thời kì này ông tiếp tục học khoa luật Những ngày tập sự tại văn phòng ông đã chứng kiến khá nhiều những bi kịch gia đình và “những hành động tội phạm không gì trừng phạt”- tất cả điều đó về sau sẽ là những tư liệu quý giá trong sự nghiệp sáng tác của ông.

Ngay thời bấy giờ Balzac đã ôm mộng triết học và văn chương Ông vừa học luật vừa theo các giờ giảng triết học, văn học, sử học ở trường đại học Sorbone Ông từng viết mấy bài luận văn về triết học Sự hứng thú đối với triết học có thể nói đã quán xuyến cả cuộc đời ông

Tháng 4-1814, ông rời khỏi nơi tập sự, buông bỏ nghề pháp luật, bắt đầu cuộc đời lao động nghệ thuật cần cù và đạm bạc trong gian gác xép nghèo ở phố Lu-di-ghi-e (Pari) với hoài bão “được nổitiếng và được yêu”

Khi 30 tuổi, trải qua 10 năm thử bút, Balzac vẫn chưa thành công Song với nghị lực phi thường ông vẫn xông vào sự nghiệp sáng tác Mười năm không tên tuổi không hẳn là mười năm uổng phí của Balzac Bước đường không may mắn đó đã là “trường học thực tế” của nhà văn, nhờ đó mà ông nắm được cái bản chất nhất của xã hội tư sản để đưa nó vào văn học một cách sinh động và sắc nét

Không thành công về văn học lại phải sống trong cảnh nghèo túng, chẳng bao lâu sau Balzac đành tạm gác bỏ nghề văn để lao vào việc kinh doanh làm giàu Thế là hết đi làm nghề xuất bản lại làm chủ nhà in, rồi cả kinh doanh đúc chữ Nhưng Balzac sinh ra chẳng phải để kinh doanh buôn bán, tính toán tiền nong cho nên ông chỉ toàn lỗ vốn, nợ nần chồng chất

Năm 1828 ông từ bỏ thương trường với số nợ trên mười vạn quan để quay về với giấc mộng văn chương Vốn kinh doanh không còn nhưng vốn sống thật giàu có, chặng đường thất bại trong kinh doanh lại cung cấp cho Bazac một kho tư liệu kinh nghiệm và phong phú về xã hội tư bản Suốt cuộc đời mình, lúc nào Balzac cũng chuyên cần sáng tác Hằng ngày ông phải làm việc 18 tiếng đồng hồ “Làm việc! Bao giờ cũng làm việc! Chong đèn thâu đêm nối tiếp từ đêm này qua đêm khác, từ ngày này qua ngày khác”

Balzac đã mắc phải bệnh tim, ông uống càfe rất nhiều, ông rất cần nghỉ ngơi nhưng thật sự ông dành rất ít thời gian cho công việc này

Năm 1847 ông đã cảm thấy được sự suy nhược của cơ thể và cố gắng thực hiện nguyện vọng cuối cùng của mình là kết hôn với bà Hanska (họ đã giao du với nhau từ năm 1832)

Đầu năm 1850, dù bệnh khá nặng nhưng ông vẫn cố gắng đến Ukraine để cử hành hôn lễ Sau khi trở về Pari tứ chi của ông bị sưng phù, đùi bị hoại tử và ngày 18-8-1850 ông từ trần khi mới 51 tuổi, ông ra đi trong một đêm cô đơn giống như khá nhiều nhân vật của ông

Ông được chôn ở nghĩa địa Petơ Lasedo, ông được chôn giữa những ngày mưa gió và người ta kể lại rằng những người đào huyệt phải lấy chân dậm lên quan tài để nó khỏi nổi lên giữa hố nước Đám tang không đông đảo, bề thế, không tương xứng với con người đã tạo nên cả một thế giới trong “Tấn trò đời” Tuy nhiên đã có bài điếu văn của Hugo tiếc thương thiên tài mà hậu thế sẽ thừa nhận

II SỰ NGHIỆP SÁNG TÁC

1 1 Khái quát

Balzac không thuộc loại tài năng văn chương phát lộ từ tuổi thiếu niên như Hugo hoặc Musset,

mà với ông “thiên tài là một sự cố gắng liên tục”- như ông từng định nghĩa Bởi lẽ cho tới năm xấp xỉ tuổi 30, trải qua 10 năm thử bút Balzac vẫn chưa thành công Năm 1820, chành trai trẻ trình làng vở kịch mang tên “Cromwell”, mọi người đều nhận định tác phẩm đó thật khô khan và

vô vị, một vị viện sĩ được mời tới cho rằng: “… tác giả làm việc gì cũng được, trừ đeo đuổi văn chương”

Từ năm 1818 đến 1828 là giai đoạn mò mẫn của Balzac, ông viết gần 10 quyển tiểu thuyết nhưng chưa tạo nên một tên tuổi

Tác phẩm Những người của Đảng Chouans (Les Chouens) được ông hoàn thành vào năm 1829 mới thật sự là tác phẩm mở màn cho cả bộ “Tấn trò đời” (La Comèdie, còn được dịch là “Kịch vui nhân gian”) vĩ đại

Năm 1829 đến năm 1835 là giai đoạn đầu trong việc sáng tác bộ “Tấn trò đời” Bộ “Tấn trò đời” gồm hơn 90 tác phẩm “cung cấp một bộ lịch sử hiện thực tuyệt vời của xã hội Pháp, đặc biệt là

xã hội thượng lưu tại Pari” (Engels) Balzac đã đề xuất một cách rõ ràng là ông muốn làm “thư kí”cho xã hội Pháp, để hoàn thành một nhóm tác phẩm miêu tả nước Pháp vào thế kỉ XIX”

Năm 1845 Balzac đã phác thảo đề cương của bộ “Tấn trò đời” “Tấn trò đời” dự định là 143 tác phẩm, đã hoàn thành 97 tác phẩm trong thời gian từ 1829-1848 Sau đây là thống kê một số tác phẩm tiêu biểu trong bộ “Tấn trò đời”

PHẦN I: KHẢO LUẬN PHONG TỤC

1/ Những cảnh đời tư.

Gôpxêch nhà con mèo chơi bóng (1830); Người đàn bà ở tuổi ba mươi (1831); Đại tá Sabe (1832); Lão Goriot I (1834); Lão Goriot II (1835); Lễ cầu hôn của kẻ vô thần (1836); Bêatrix (1839); Nàng nhân tình hờ (1841); Kí sự của đôi vợ chồng trẻ (1842); Onôrin (1843); Môđextow Minhông (1844)

2/ Những mảnh đời tỉnh lẻ.

Cha xứ ở Tua (1832); Ơgiêni Grangđê (1833); Bông huệ nơi thung lũng (1835); Căn phòng chứa đồ

cổ I (1836); Ảo mộng tiêu tan I (1837); Cô gái già (1838); Căn phòng chứa đồ cổ II (1839); Ảo mộngtiêu tan II (1840); Uyêcxuyn Miruôt (1841); Cô gái khua cá (1842); Ảo mộng tiêu tan III (1843)

4/ Những cảnh đời chính trị.

Một giai đoạn của thời kì khủng bố (1830); Macca (1841); Đại biểu ở Acxi (1847)

5/ Những cảnh đời nhà binh

Những người Suăng (Les Chouens)(1829); Mối đam mê nơi sa mạc (1830);

6/ Những cảnh đời nông thôn.

Người thầy thuốc ở nông thôn (1833); Người cha xứ nông thôn I (1838); Người cha xứ nông thôn II(1839); Những người nông dân I (1844); Những người nông dân II (hoặc Nông dân)

PHẦN II: KHẢO LUẬN TRIẾT HỌC

Thuốc trường sinh (1830); Kiệt tác chưa ai biết tới (1831); Miếng da lừa (1831); Quán đỏ (1831); Gia đình Marana (1832); Lui Lambe

(1833); Đi tìm cái tuyệt đối (1834); Menmôt quy thiện (1835); Đứa con bị nguyền rủa (1836); Maximilia Đôni (1839); Về Catơirin đơ Mêđixix (1841)

PHẦN III: KHẢO LUẬN PHÂN TÍCH

Sinh lí học hôn nhân (1829); Những nỗi phiền hà của cuộc sống vợ chồng (1845)

“Tấn trò đời” đã có một công lao lớn trong việc phản ánh việc giai cấp tư sản đã thay thế cho giaicấp quý tộc để phát triển lịch sử; phản ánh lịch sử suy vong của giai cấp quý tộc; miêu tả từng màn thảm kịch xoay quanh việc tiền bạc “Tất cả đều bị tiền bạc quyết định” phản ánh chân thật tình trạng kinh tế thời bấy giờ

Hơn thế nữa với bộ “Tấn trò đời” Balzac đã đặt nền tảng cho chủ nghĩa hiện thực, đề ra những

nguyên tắc mỹ học cho chủ nghĩa hiện thực; xây dựng nhân vật theo nguyên tắc “nhân vật điển

hình trong hoàn cảnh điển hình”, cá thể hóa ngôn ngữ….

Balzac viết khoẻ vô cùng: bản thảo đầu của “Lão Goriot” được ông hoàn thành trong 3 ngày đêm, hay tiểu thuyết “Chị họ Bett” được viết trong 6 tuần lễ; thời kì 1831-1835, mỗi năm ông hoàn thành 6-7 tác phẩm Balzac viết nhanh mà không viết ẩu, ngay đến những người không ưa ông cũng phải công nhận Balzac đã nêu gương sáng về nhà văn có trách nhiệm, có lương tâm Không tác phẩm nào mà ông không sửa chửa lại nhiều lần, bởi ông rất chú ý gọt giũa lời văn, và ông

khuyến khích người viết văn luôn làm một thứ “tổng vệ sinh văn học”.

Đó là tất cả những gì còn lại của người có khi tự nhận là “một tên khổ sai bằng bút mực, một gã

đi bán tư tưởng thật sự”, có khi tự cho mình có thể vượt qua Napoléon “hoàn thành những thứ gì

mà người không thể hoàn thành bằng lưỡi kiếm” Và sự thật thì cái “đế chế” mà Balzac trị vì- thế

giới của Tấn trò đời- còn tồn tại mãi đến ngày nay, trong khi đế chế của Napoléon chỉ tồn tại trong 20 năm

2 GIỚI THIỆU 3 TIỂU THUYẾT TIÊU BIỂU

EUGENIE GRANDET

Lão Grandet là thợ đóng thùng ở thị trấn Saumur nhờ “đục nước béo cò” mà phất lên sau cách mạng 1789 Lão mua với “giá rẻ như cho” những cánh đồng nho- tài sản bán đấu giá, lão buôn vàng, đầu cơ tích trữ rượu vang và trở thành một tay tư sản giàu xụ nhưng lại hết sức keo kiệt Chính bản thân lão cùng vợ lão, cô con gái độc nhất- Eugenie, mụ quản gia Nanon phải chịu thiếu thốn mọi bề Lão nắm giữ tất cả chìa khóa hòm tủ trong nhà, hằng ngày lão đích thân phát từng mẩu bánh, từng viên đường cho vợ con

Cruchot và Des Grasims là hai gia đình có thế lực ở Saumur thường tới lui bợ đỡ lão, hòng giành nhau cô gái thừa kế triệu phú Eugenie Nhưng lão thì chẳng bao giờ lo nghĩ đến hạnh phúc của con

Em trai lão Grandet ở Pari bị phá sản, trước khi tự tử gửi con là Charles về Saumur nhờ lão cưu mang, nhưng lão lại vội tống khứ thằng cháu đi Ấn Độ để giữ nợ cho y sau này tự trả Thời gian ngắn ngủi ở Saumur, giữa Charles và Eugenie nảy nở một mối tình Eugenie giấu cha đem số vàng

của mình tặng người yêu làm vốn kinh doanh Khi lão biết chuyện liền giam con gái vào buồng kín chỉ cho nước lã và bánh mì lạt Bà Grandet vì đau buồn mà mất Sợ vợ chết con đòi chia gia tài lão buộc phải giảng hòa với con Sau khi lão mất thì chỉ còn Eugenie sống bơ vơ với một hi vọng làchờ người yêu trở về.

Sau bảy năm sống ở Ấn Độ, Charles kiếm được số tiền lớn và biến chất Trên đường về Pari hắn đính hôn với một cô gái quý tộc xấu xí nhằm chen chân vào xã hội thượng lưu và quên hẳn mối tình thơ mộng với Eugenie Mặc dù bị phụ bạc nhưng Eugenie vẫn đứng ra trả nợ giùm Charles, sau đó kết hôn với một người nàng không yêu Năm 33 tuổi Eugenie phải sống cuộc đời góa bụa.Tác phẩm “Eugenic Grandet” là một trong những tác phẩm được Balzac “viết hoàn mỹ nhất” Thành tựu quan trọng nhất của tiểu thuyết này là đã tạo dựng được một điển hình keo kiệt bủn xỉn- lão Grandet Balzac đã phơi bày tính chất tham lam, xem tiền như mạng sống của giai cấp tư sản Hình tượng Grandet là hình tượng sinh động của giai cấp tư sản sùng bái tiền bạc như một thứ tôn giáo Tác phẩm phơi bày sức mạnh nghiệt ngã của đồng tiền, chính nó đã hủy hoại tâm hồn con người, giết chết những tình cảm thiêng liêng nhất và có thể biến con người thành ác thú.Tiểu thuyết còn miêu tả quá trình phất lên của giai cấp tư sản sau cuộc đại cách mạng Pháp, nói lên đặc điểm về việc vơ vét tiền để phát tài của giai cấp tư sản trong những điều kiện lịch sử mới

LÃO GORIOT( LE PÈRE GORIOT)

Lão Goriot là một tư sản sa sút phải đến sống trong nhà trọ của mụ Vauqueur ở ngoại ô Pari Sớm góa vợ, lão dồn tình thương vào hai cô con gái là Anastasie và Delphine Lão hết sức chiều chuộngcon và tìm mọi cách để cho con được hạnh phúc, bao nhiêu tiền của lão đều bỏ ra nhằm lo cho con có được tấm chồng giàu sang Nhưng các cô con gái và các chàng rể chẳng hề yêu thương lão

mà chỉ xem lão như một con bò để vắt sữa Khi lão hết tiền thì các con không dòm ngó tới lão.Cùng ở nhà trọ của mụ Vauqueur còn có Rastignac- dòng dõi quý tộc tỉnh lẻ sa sút, lên Pari học trường luật mong tìm đường tiến thân Vautrin- tên tù khổ sai vượt ngục thay đổi họ tên trốn tránh tại quán trọ bày cách làm giàu độc ác bẩn thỉu cho Rastignac Nhưng Rastignac lại muốn tiến thân theo lời khuyên của người chị họ là làm quen và trở thành tình nhân của Delphine, monglợi dụng người này để bay nhảy trong giới thượng lưu xã hội

Chẳng lâu sau, lão Goriot vì đau buồn chuyện vợ chồng con cái lục đục đâm ra ốm nặng, chủ yếu

vì thất vọng: bao nhiêu công sức đổ vào hai đứa con gái mà vô hiệu Lúc này lão đã hết tiền để giúp con Các con lão chẳng thèm quan tâm Lúc hấp hối lão kêu gào thảm thiết với một ước vọng

là gặp con lần cuối những họ vẫn thờ ơ Lão mất, Rastignac và anh bạn sinh viên y khoa Bianchongóp tiền chôn cất lão Hai cô con gái, hai chàng rể đều không đến đưa cha vào nghĩa địa Khi đắp xong nắm đất cuối cùng lên mộ lão Goriot, Rastignac quay về phía thủ đô Pari lúc ấy đã lên đèn vàném lời thách thức: “Bây giờ chỉ còn ta với mày” Và đến ăn tối tại nhà Delphin- những kẻ mà anh khinh bỉ! Điều đó cho thấy anh sẵn sàng hoà nhập với những kẻ ấy

Lão Goriot rõ ràng là nạn nhân của đồng tiền tư bản Tiền là mục tiêu cao nhất, quan hệ bố con

có nghĩa lý gì khi mà quan hệ ấy không giúp cho lũ con bất hiếu có thêm một đồng tiền nào nữa.Tác phẩm miêu tả quá trình trưởng thành của những nhà tư sản quý tộc có tham vọng, đồng thời phê bình, đả kích quan điểm đạo đức của giai cấp tư sản, vạch trần dục vọng của con người tràn ngập khắp xã hội hiện thực Tác phẩm cũng phản ánh sự hiểu biết sâu sắc của Balzac đối với

những mối quan hệ trong hiện thực Tiểu thuyết thông qua sự thất bại trên tình trường của phu nhân tử tước nói lên sự thay đổi lịch sử trong giai đoạn thế lực phong kiến ngóc đầu dậy, sau khi

đã bị giai cấp tư sản thay thế

VỠ MỘNG (LES ILLUSEONS PERDUES)

Lão Nicolas Séchard từ công nhân trở thành chủ nhà in, khi về già lão bán lại doanh nghiệp cho con trai là David Séchard Nhưng David lại ham mê sáng chế bột giấy hơn việc quản lý nhà in, để mặc cho bọn tư sản Cointet trong vùng cạnh tranh ráo riết

David có người bạn là Lucien Chardon, nhà nghèo, sống với mẹ và chị David lấy chị của Lucien và giao nhà in cho nàng

Bà quý tộc De Bargeton sính văn chương tỏ ra đam mê chàng thi sĩ Lucien Để được tự do yêu đương, bà bỏ chồng và rủ Lucien trốn lên Pari.Đến Pari, bà lại bỏ rơi Lucien

Thế là Lucien bơ vơ, chàng đem văn thơ đi dạm các nhà xuất bản thì bị từ chối Bấy giờ phía cộnghòa phía tả có nhóm Darthez gồm nhiều loại trí thức (triết gia, nghệ sĩ, nhà văn, khoa học, chính trị gia) sống có lí tưởng, miệt mài sáng tạo, phát minh với những điều gay go Nhóm có Michel

Chrestien, một người mang chí lớn “mong thay đổi bộ mặt thế giới” đánh đổ nhà nước tư bản,

xóa chiến tranh, đã từng có mặt ở chiến lũy cách mạng những năm 1830 và hi sinh 1832 ở

Xanhmer Đó là một nhà chính trị sắc sảo và đầy dũng khí Những người này rủ Lucien gia nhập, nhưng vì không quen với đời sống của đám thanh niên nghèo nên Lucien đã bỏ đi theo tay nhà

báo Lousteau gian xảo, tham gia vào làng báo tư sản với triết lí “ca ngợi hoặc chửi bới bất kì ai

miễn là được cấp nhiều tiền” Rồi sau quen được cô đào trẻ Coralie.

Lucien mượn lời trên báo để trả thù bà Bacgiơtông Bà phản công bằng cách vờ lôi kéo Lucien về phía bảo hoàng, Lucien tráo trở bỏ ngay báo chí cộng hòa và công kích bạn bè cũ Chẳng bao lâu bọn quý tộc lại bỏ rơi Lucien

Lucien xuống dốc rất thảm hại, phải giả tên anh rể David làm hối phiếu để xoay tiền, tình hình không khá hơn Sau khi cô tình nhân Coralie mất thì anh cũng chẳng còn gì đành thất thiểu lội bộ

về quê

Ở quê nhà, sau khi Lucien đi thì David tiếp tục nghiên cứu bột giấy, khi gần thành công thì bị bọn Cointet dựa vào những tờ hối phiếu giả do Lucien làm mà nhẫn tâm cướp không phát minh của David David không có tiền thanh toán hối phiếu phải trốn chạy Lucien lại vô tình tiết lộ chỗ ấn nấu của David nên David đã bắt buộc phải bán phát minh cho họ

Lucien buồn bã định tự vẫn thì gặp ngay tên Vautrin, vừa vượt ngục đội lốt cố đạo rủ đi với hắn lên Pari Lucien mượn tiền của Vautrin trả nợ cho David Ra khỏi tù vợ chồng David đành chọn cuộc sống âm thầm nơi thôn quê

*******

Cếu nói : cả pho “Tấn trò đời” đều thấm mùi hôi tanh của đồng tiền thì ở tiểu thuyết “Vỡ mộng”,hơn đâu hết mùi hôi tanh đó nồng nặc đến kinh người Balzac đã nhìn thấu cơ cấu kinh tế củathời đại mà điểm nổi bật là sự cạnh tranh tư bản chủ nghĩa tàn bạo và David là một nạn nhân biđát Balzac còn vạch trần bộ mặt xấu xa của các đảng phái chính trị, luôn kèn cự lẫn nhau vì tiềntài và địa vị Bên cạnh đó ông còn phơi ra ngoài ánh sáng cái hậu trường đen tối của hoạt động

văn học nghệ thuật như xuất bản, sân khấu, văn chương và nhất là báo chí- điểm vinh quang mà

cũng là “mối điên cuồng” của thời đại

NHẬN LÀ “THƯ KÍ CỦA THỜI ĐẠI”

I TIỂU THUYẾT EUGENIE GRANDET

1 Lão Grandet- một điển hình của giai cấp tư sản

Tiểu thuyết “Eugenie Grandet” xoay quanh cuộc đời và số phận 3 nhân vật: lão Grandet giàu có keo kiệt, cô gái thánh thiện Eugenie và tên bạc tình đáng nguyền rủa- Charles Là một nhà văn hiện thực, Balzac đã đứng ra kể cho chúng ta nghe những gì tồn tại trong xã hội tư bản, thế nào

là tình thương, thế nào là tiền bạc Từng trải trong xã hội đó, Balzac hiểu rõ bản chất thối nát của nó Balzac có thái độ lạnh lùng khách quan khi miêu tả quá trình làm giàu của lão Grandet bởi

lẽ một con người chỉ sống vì tiền và chết cũng vì tiền như lão Grandet không phải là xa lạ với Balzac Trong thế giới nhem nhuốc và hôi tanh mùi tiền ấy, lão Grandet chỉ là một thành viên, và còn nhiều nhiều lão Grandet nữa nếu xã hội ấy còn tồn tại

Lão chọn được một người vợ vừa mang lại cho lão những khoảng tiền thừa kế đáng kể (nhờ đó lão có của để tham gia đấu giá những cánh đồng nho sau cách mạng 1789 và trúng thầu rất rẻ), lạivừa là một nội trợ chí tình, hết mực ngoan đạo và tế nhị để cho chồng vét hết tiền tiết kiệm của mình đồng thời biết tránh hỏi chồng những xu nhỏ Balzac chẳng lấy làm lạ mà thẳng thắn nhận

xét “già cả như thế mà còn rụt rè e sợ mặt chồng” Điều đó chứng tỏ bà Grandet hoàn toàn toàn

phụ thuộc vào chồng và khổ sở vì cảnh sống phụ thuộc ấy Nói thế chẳng phải Balzac lạnh lùng đâu

mà bởi ông chẳng thể làm gì thay đổi được số phận của những con người đáng thương ấy nên

đành khách quan mà nhận xét, trong sự lạnh lùng dường như ẩn chứa sự cảm thông, chia sẻ Tính

tự trọng âm thầm dại dột ấy, cốt cách ứng xử cao thượng ấy là điểm nổi bật trong thái độ xử thế

của bà, nhưng “Grandet không hề biết đến và luôn luôn xúc phạm”

Cả gian nhà ấy chỉ có mỗi một ngọn nến, mà khi cần thì “Grandet cầm nến đi ra, để mặc vợ con

và mụ ở ngồi lại với ánh lửa lập lòa của lò sưởi” Bằng sự khách quan, Balzac cho ta thấy rõ bản

chất keo kiệt của lão Grandet, đáng sợ ở chỗ lão là đại diện cho một xã hội kim tiền, có bao nhiêungười như lão thì sẽ có bấy nhiêu con người đáng thương như vợ lão, con gái lão và mụ NanonBalzac dường như hiểu quá rõ tính cách của nhân vật này bởi thế trước những hành động ích kỷ, nghĩ cho riêng mình của lão, Balzac không lấy làm ngạc nhiên Chứng kiến để rồi miêu tả sinh động nhân vật Grandet, Balzac sử dụng một giọng điệu khá là khách quan, không nói thêm nói bớtcho nhân vật tí nào, mà đó là bản chất của lão, tự thân lão thể hiện thói keo kiệt của mình Với giọng điệu lạnh lùng ta dễ nhận ra thái độ phủ nhận xã hội tư sản của Balzac, đó là một xã hội mà đồng tiền là thứ quyền lực cao nhất Bởi càng giàu có thì trái tim Grandet càng khô quắt lại,

lão “dè xẻn đến cả cử động” của mình, lão đếm từng miếng đường, cái bánh trong bữa ăn Ngôi

nhà không ánh sáng, không lửa ấm như chìm ngập trong tập quán keo bẩn của lão gia trưởng Grandet

Lão Grandet không thích tốt bụng với ai, người nhà, bà con, hay khách khứa cũng chẳng là gì Lão

chẳng bao giờ nghĩ đến người xung quanh dù chỉ một lần, đối với lão “đời là một công việc

làm ăn” thế nên lão chỉ để cho trái tim xúc động khi mà có đủ lí lẽ để tin rằng sự xúc động

ấy“không tốn kém”

Grandet không là một tên keo kiệt bình thường mà là tên keo kiệt đặc biệt, với những nét riêng không giống bất kỳ tên keo kiệt nào trong văn học Mỗi chi tiết Balzac sử dụng đều giàu sức biểu

hiện, vừa có tính khái quát cao vừa có nét riêng biệt, độc đáo như chi tiết “ông đã mang cây đèn

duy nhất trên bàn đi để đọc thư mà không cần chú ý đến khách và cuộc vui của họ” Chi tiết này

vừa nêu rõ tính keo kiệt vừa thể hiện thói thô lỗ không cần điếm xỉa tới ai Chi tiết được thể hiệnvới một giọng điệu bình thản, hiển nhiên có phần lạnh lùng của Balzac càng làm ta hiểu hơn về lão phó thùng bạc triệu này

Grandet là một con người rất thực tế, từ việc thuê “một Nanon hộ pháp”, đến những thủ đoạn

trong kinh doanh, Grandet cao tay đến mức lão thường tự làm như người dốt, nói năng lúng ta lúng túng, nhức đầu rối trí, để đối thủ của lão mất cảnh giác mà để lộ mưu cơ Lão nói với

con “quả thật những đồng êquy sống và bò trườn lúc nhúc như con người, chúng đi chúng lại

chúng vã mồ hôi, chúng sinh sản” Lão đã khởi đầu với 200 đồng và kết thúc ở 17 triệu Grandet

là hiện thân của vị thần hiện đại duy nhất mà người ta tín ngưỡng, vị thần tiền với tất cả quyền

uy của thần

Balzac cũng phơi bày sự thoái hóa đạo đức của Grander, hậu quả của việc kinh doanh tư bản chủ nghĩa Grandet làm chủ một tài sản khổng lồ, nhưng lão cũng bị chính tài sản đó làm chủ Lòng tham vô hạn đã khiến lão mất đi những tình cảm thông thường của loài người, những tình cảm thiêng liêng nhất- tình vợ chồng, tình cha con, tình anh em, tình chú cháu

Tác giả nhiều lần cố ý so sánh Grandet với loài vật “Ông Grandet vừa giống một con hổ, vừa

giống một con trăn: ông biết cách nằm, cách thu hình lại, rình miếng mồi rất lâu và nhảy ra vồ đúng lúc, rồi há mõm túi tiền ra nuốt chửng một đống vàng, xong, lại nằm im lìm như một con trăn đang tiêu hóa, thản nhiên, lạnh lùng, có cách thức”, hay lão vồ cái hộp vàng trong tay con

gái như “con cọp vồ một em bé ngủ”, mắt lão thao tháo như “mắt rắn thiêng trong thần thoại”, dân Saumur không ai không bị “những vuốt thép trơn bóng” của lão cấu xé một lần.

Sự tàn nhẫn, vô tâm của Grandet làm cho người khác phải sợ hãi Tuy đã quen nết trơ như đá của

một người trưởng khế, nhưng ông Cruchot cũng thấy lạnh sau xương sống, khi nghĩ rằng“ông em

ở Pari đã kêu cứu vô hiệu quả với ông anh triệu phú này” Grandet còn là một tên tư sản keo kiệt

độc ác “Ông ta viết con tính lên tờ báo đăng tin người em chết, bên tai, tiếng than vãn của

người cháu nghe rất rõ ràng, tuy ông không chú ý”

Những người thân thiết nhất của lão cũng không là gì nếu làm tổn thương tiền vàng của lão Trong việc Eugenie tặng vàng cho Charles, số vàng ấy lão đã tặng cho con thì con có quyền sử dụng thế nhưng với lão thì chẳng qua là đem tiền ở hòm này bỏ sang hòm khác Khi phát hiện ra mất số vàng thì lão lồng lộn, tưởng như có thể giết cả vợ và con mình Mẹ con Eugenie thật tội nghiệp nhưng Balzac buộc phải dùng lời nói khách quan để miêu tả thái độ hoảng sợ của họ, như

vậy mới làm rõ được bản chất khát vàng của lão già keo kiệt “Hai mẹ con Eugenie nghe thấy thế

vội chuồn về phòng riêng và tót lên giường nhanh nhẹn như những con chuột hoảng sợ vội rút vào hang”.

Vợ của người giàu nhất thị trấn này phải có trạng thái như sau khi trót bao che việc làm của

con “Người đàn bà tội nghiệp ấy nằm trằn trọc như em học sinh không học bài lo sáng hôm sau

sẽ nhìn thấy vẻ mặt dữ tợn của thầy giáo Bà sợ quá quấn chăn kín mít để đừng nghe thấy gì”

Cô con gái bé bỏng cũng không thoát khỏi móng vuốt của cha mình “Một ngày đã trôi qua, một

ngày trọng đại, nó sẽ tác động sâu sắc đến cuộc đời của cô tiểu thư thừa tự giàu sụ mà nghèo xơ

ấy Giấc ngủ của cô từ nay sẽ không say mê cũng không trong sáng như xưa nữa”.

Sinh ra và lớn lên trong lòng xã hội tư sản, Balzac thừa hiểu biết về cái xã hội tráng lệ mà cũng thối tha này, xã hội mà tiền bạc là chuẩn mực để đánh giá mọi thứ tình cảm trên đời, thì tránh

sao khỏi việc ông phủ nhận xã hội ấy Khi mà “những kẻ đức hạnh và am hiểu sự đời cũng đắn đo

tính toán như kẻ gian tà” thì buộc lòng Balzac phải lột bỏ bộ mặt xấu xa, giả dối của xã hội ấy,

chỉ cho chúng ta bản chất của chúng, đó là tinh thần trong văn Balzac và cũng là đích hướng tới của chủ nghĩa hiện thực phê phán

Trên tinh thần phê phán ấy, giọng văn của Balzac không thể ủy mị Bởi không chủ trương cải tạo

xã hội bằng tình thương như Hugo nên Balzac phải chọn cho mình một giọng điệu khá lạnh lùng, lạnh lùng như bản chất xã hội ấy và có như vậy mới thể hiện một cách chân thực sự xấu xa đầy rẫy trong xã hội Phải khách quan mà nhận xét, phải bóc trần sự thật, những sự thật mà từ lâu bị cái phù hoa tráng lệ, cái văn minh giả tạo che lấp Phải nhìn thẳng và nói thẳng sự thật, sự yếu đuối sẽ không cho ta sức mạnh bóc trần sự thật Và Balzac đã làm được như vậy, ông nhận định

một cách chính xác về khái niệm “người biển lận”- một loại người đầy rẫy trong xã hội tư

sản- “quyền lực của con người ta làm bằng thời gian và sự kiên trì Người biển lận luôn luôn đem

quyền lực của con người phục vụ bản ngã Hắn chỉ dựa vào hai tính nết: tính tự kỷ và tính vụ lợi” Có lẽ vì vậy những nhân vật biển lận được thể hiện khéo trên sân khấu bao giờ cũng làm cho

công chúng chú ý không biết ngần nào

Ngay với Grandet, Bazac dù đã quá quen thuộc tính nết của lão, nhưng rồi cũng phải thốt lên một

câu khách quan rằng “Grandet quả có cái gì khác thường thật” Phải chăng vì “cũng như tất cả

những người biển lận khác, ông ta luôn luôn thấy thèm đánh một nước bài gì với lũ người, để lùa tiền của chúng một cách hợp pháp Buộc được người ta đem của nộp cho mình, như thế không phải là biểu thị quyền lực của mình hay sao? Không phải là giành vĩnh viễn cái quyền khinh thị những kẻ cam chịu xé xác vì quá yếu hèn trên quả đất này hay sao? Ôi, ai hiểu được cái hình tượng con cưù non nằm bình yên dước chân Chúa? Đó là biểu hiện cảm động nhất về những kẻ bị thiệt thòi trên cõi đời, đồng thời là biểu tượng của tương lai họ, tóm lại đó là sự đau khổ, sự yếu hèn được biểu dương Con cừu non ấy người biển lận để yên cho nó béo mập lên, rồi hắn ta nhốt

nó lại, giết nó, nấu thịt nó, ăn thịt nó và khinh rẻ nó Thức ăn của bọn biển lận là tiền bạc và sự khinh người”

Mọi hoạt động, suy tính của lão Grandet này chỉ nhằm một lý tưởng cao nhất đời lão là “riêng mình không phải bỏ ra một đồng xu nhỏ nào”.

2 Tiểu thư Eugenie Grandet- sự ngập ngừng của Balzac

Một người như lão Grandet nhận được thái độ lạnh lùng của Balzac là điều dễ hiểu, nhưng với nhân vật Eugenie, người mà Balzac lấy làm ưu ái khi xây dựng thì đôi khi tác giả cũng khách quan

miêu tả quá trình phát triển tâm lý của nhân vật “Người cha và người con gái đều kiểm kê tài

sản của mình, cha để mang vàng đi bán, con để đổ vào biển ái nguồn ân”.

Tính cách Eugenie phát triển, cùng với sự thức tỉnh của tình yêu, trong nàng hình thành những nét

tâm lý mới Vốn phục tùng và giản đơn, nàng bắt đầu có nhận xét và phản ứng.“Nghe cha nới một

cách phù phàng về nỗi đau mất bố của Charles, Eugenie rùng mình Từ giờ phút ấy nàng bắt đều xét đoán cha mình”

“Hắn sẽ đi Ấn Độ, cô sẽ không bao giờ gặp lại hắn” Lời phán quyết của cha không dập tắt tình

yêu trong nàng Từ cái nhìn “bình tĩnh” khi lấy lại đĩa đường, thái độ “gan góc” đưa nho mời cha

và Charles đến việc tặng vàng, bảo vệ kỷ vật của người yêu, sự chống đối của nàng quyết liệt dần

Sự nhảy cảm khiến nàng sắc sảo không ngờ Đương đầu với Grander trong vụ túi vàng, nàng “lạnh

lùng” trước sự tra hỏi, “thản nhiên” khi bị quát mắng, và “kiêu hãnh”chịu phạt giam Điều đó

khiến lão già Grandet phát khùng mà thừa nhận “gan lì hơn cả cha” Thực tế là tác giả đã giảm

bớt giọng lạnh lùng khách quan khi tả Eugenie, ông dùng khá nhiều lời văn lãng mạn trân trọng nhân vật này Về sau khi tính cách của cô thay đổi nên nhà văn mới đổi sang giọng lạnh lùng, thế nhưng Balzac vẫn còn sự ngập ngừng

Cuối cùng nàng không phải là người chiến thắng, cái thế giới của Grandet đã nghiền nát giấc mơ yêu đương hạnh phúc của nàng, ảnh hưởng của nó còn len lỏi con người nàng, chi phối tính cách của nàng Dẫu xót thương và yêu mến Eugenie vô hạn nhưng Balzac vẫn lạnh lùng chỉ ra sự thật

đáng buồn “Tối tối cái sân chầu của Eugenie vẫn đủ mặt bá quan” như hệt bảy năm về trước, với Eugenie thì việc “được tôn nữ hoàng dần dà làm nàng quen đi”, cái thói quen làm con người tê

liệt Sau những tháng năm chờ đợi những gì còn lại với cô là cảnh đổ vỡ hoàn toàn và ghê gớm

Eugenie mất cả niềm tin tưởng, nàng nói với kẻ cầu hôn mình “Thưa ông chánh án, tôi biết ông

lấy tôi vì cái gì”

Một người thánh thiện như Eugenie quả là hiếm hoi trong xã hội tư bản, nhưng xã hội ấy có để yên cho những con người hiền lành ấy không, hay nó buộc Eugenie trở thành người đồng lõa với

nó Dẫu rất thương nhân vật nhưng Balzac đành lạnh lùng chứng kiến nhân vật của mình đi vào ngõ cụt

Eugenie trong sáng trở thành vật hy sinh cho quá trình tha hóa của đồng tiền, số phận đau buồn của nàng là sự hy sinh cho túi tiền của Grandet và Charles Eugene cô đơn giữa những vòng vây, những âm mưu, những toan tính tham lam và tàn nhẫn của giai cấp tư sản, đây không phải là

trường hợp bất thường mà là cảnh muôn đời diễn ra trong khắp xã hội tư sản Thế nên “cái quả

tim cao quý chỉ đập vì tình thương yêu lại mắc vào vòng tính toán danh lợi của người đời, tiền bạc đã truyền hơi lạnh qua con người ấy và làm cho một người đàn bà hoàn toàn tình cảm đâm ra nghi ngờ các thứ tình cảm”

3 Charles – con người chạy theo tiền tài, chìm trong ước mơ danh vọng

Một nhân vật nữa được Balzac miêu tả với thái độ lạnh lùng bởi tác giả phần nào dự đoán trước những việc y làm, đó là chàng công tử Pari xinh đẹp, phong nhã- Charles, nhưng sau những năm nổi trôi, miền đất Ấn Độ đã nhào nặn lại cho Charles một hình thức mới, một đạo đức mới, không

còn dáng vẻ yếu đuối, khờ khạo của ngày xưa nữa Chàng đã chiụ sự giáo dục kinh khủng của cái

xã hội thượng lưu Ở xã hội ấy, “bằng tư tưởng, bằng lời nói, trong một buổi tối người ta phạm

nhiều tội ác bị trừng trị từ xưa tới nay trong các phiên tòa đại hình: ở xã hội ấy, những câu hóm hỉnh giết chết những tư tưởng lớn lao nhất, ở xã hội ấy chỉ có những người nhận xét đúng mới là

người cừ, mà ở đây nhận xét đúng nghĩa là không tin gì cả, không tin tình nghĩa, không tin người, không tin cả đến sự việc, về sự việc thì họ muốn đặt để ra gì tùy ý” Ở đây, muốn nhận xét đúng,

phải “nhấc túi tiền của bạn mỗi buổi sáng xem thử nặng nhẹ, phải biết khôn khéo đặt mình lên

mọi biến cố, phải biết lâm thời không khâm phục một cái gì cả, không khâm phục những tác phẩm nghệ thuật, không khâm phục những hành động cao quí, cho mọi việc ở đời đều do một động cơ duy nhất là quyền lợi cá nhân”.

Bản chất xã hội là thế phải đâu Balzac bôi đen cuộc sống, không có chút chủ nghĩa nhân đạo

nào “Chàng đã bị tiêm nọc độc ích kỷ mà chàng không biết Cái mầm kinh tế học chính trị học

riêng của Pari lâu nay ngấm trong cơ thể chàng, sẽ tức tốc nảy nở, đâm hoa kết quả khi chàng không còn làm người khách xem nhàn rỗi, mà trở thành người diễn viên trong tấn trò đời”

Giờ đây “Kiên quyết làm giàu bất chấp thủ đoạn, hắn giống như những người vội vã sống cho

xong cảnh đê hèn” Với suy nghĩ ấy “Charles xây dựng cơ đồ một cách rực rỡ và chóng vánh” Gã

cũng chạy theo công việc làm ăn, chạy theo tiền và chìm đắm trong dục vọng “Tim hắn đã đông

đặc lại, co nhỏ lại, khô héo” Charles bỏ quên Eugenie bởi một lý do đơn giản quá mức “ tiền đã giết chết tình”.

*******

Là bức tranh xã hội rộng lớn “Eugenie Grandet” phản ánh chân thật con đường tư sản hóa của

giai cấp quý tộc Pháp Tác phẩm thể hiện sâu sắc nhận xét của Mac và Engels “Giai cấp tư sản đã

biến phẩm cách con người thành một giá trị trao đổi tầm thường, giai cấp tư sản đã xé toạc bức màn tình cảm phủ lên trên những quan hệ gia đình và biến những quan hệ ấy thành ra chỉ còn là những quan hệ tiền nong đơn thuần” Lạnh lùng miêu tả quá trình thoái hóa của đồng tiền đâu

phải là lỗi của Balzac Qua tác phẩm ta nhận thấy rằng, Balzac là người xuất sắc hiểu biết sâu xa

về mối quan hệ thực tại

II TIỂU THUYẾT LÃO GORIOT

1 Quán trọVauquer- Pari thu nhỏ

Câu chuyện này diễn ra chủ yếu tại nhà trọ Vauquer, một xó xỉnh trong lòng đại dương Pari mênh mông, nơi tàng ẩn của những kẻ bị cơn bão cuộc đời xô dạt hay những kẻ ẩn nấp chờ cơ hội xông

ra cuộc sống Những con người thuộc nhiều tầng lớp xã hội khác nhau tập hợp tại đây: sinh viên,

công chức, quý tộc phá sản, tù khổ sai … rất nhiều hạng người nữa nhưng“Pari đẹp đẽ này không

biết đến những gương mặt nhợt nhạt vì những đau khổ tinh thần hay thể xác nào đó Pari là một đại dương thực thụ Bạn hãy ném vào đó một chiếc máy dò, bạn sẽ không bao giờ đo nỗi độ sâu của nó đâu! Bạn hãy đi vòng quanh khắp lượt, hãy miêu tả nó! Dù bạn có thận trọng khi đi qua

nó, mô tả kỹ nó, dù những nhà thám hiếm đại dương có đông đúc và hứng thú đến đâu, vẫn luôn bắt gặp ở đó một nơi khai sinh, một hang động chưa ai biết đến, những hoa, những viên ngọc trai, những con quỷ, một vài thứ kì lạ khó tin, bị lãng quên bởi những thợ lặn tài tử Nhà trọ Vauquer là một trong những nơi quỷ quái lạ lùng đó” Lời giới thiệu mới lạnh lùng làm sao Xã hội

Pari hiện lên qua lời giới thiệu ấy tuy chưa rõ nét nhưng ta phần nào hình dung được những ung nhọt, thối nát bên trong nó Thật đáng sợ khi biết rằng nhà trọ này là Pari thu nhỏ

Những người cư ngụ trong nhà trọ ấy vốn không có nhiều tiền Điều đó chẳng có gì lạ khi quán trọ

ấy chẳng có vẻ gì sang trọng Đáng lưu ý là những khách trọ ở đây cũng nghèo về tình cảm.“Mỗi

người đều có một sự dửng dưng trộn lẫn với việc không tin tưởng đối với những kẻ kia, do các

cảnh ngộ riêng tư của mỗi người Nó cho thấy sự bất lực trong việc chia sẻ nỗi đau của họ” Tất

cả đều “tỉnh bơ đi trên đường phố trước một người mù, nghe kể chuyện về một người bất hạnh

không chút cảm xúc và nhìn thấy ở cái chết giải pháp cho vấn đề nghèo khổ, điều đó làm cho họ lạnh lùng trước cả cảnh hấp hối kinh hoàng nhất”.

Trên đây là lời giới thiệu sơ lược của Balzac về xã hội Pari, về quán trọ của bà Vauquer và về tìnhcảm con người trong xã hội ấy Không dài dòng không triết lý, Balzac nói rất ngắn, rất khẽ thế nhưng thật ngậm ngùi Là nhà văn hiện thực ông lên tiếng tố cáo xã hội tư sản, tố cáo thời đại màđồng tiền là cán cân công lý Trong cái thế giới quỷ quái ấy con người chỉ biết sống cho riêng mình, họ thờ ơ với tất cả, thản nhiên với tất cả Dẫu sao thì trên đây cũng chỉ là lời khái quát, còn cụ thể ra sao chắc phải đi sâu vào tác phẩm ta mới hiếu hết ý nghĩa những lời nhận xét lạnh lùng này của Balzac

2 Vautrin- người phát ngôn của Balzac

Tiểu thuyết Lão Goriot là một tác phẩm không kém phần quan trọng trong việc đánh dấu bước

phát triển mới trong sự nghiệp sáng tác của “bậc thầy chủ nghĩa hiện thực” Trong tiểu thuyết

này lần đầy tiên Balzac nảy ra ý nghĩ vẽ lên toàn bộ bức tranh xã hội rộng lớn trong cả pho “Tấn

trò đời” của ông Và cũng lần đầu tiên ông có sáng kiến xây dựng những nhân vật “tái xuất

hiện” ở nhiều tác phẩm khác trong bộ “Tấn trò đời” Vautrin và Rastignac thuộc vào những nhân

vật tái xuất hiện đó, có thể xem đây là hai nhân vật loại trung tâm của “Tấn trò đời”

Vautrin chỉ đóng vai phụ trong tác phẩm này nhưng hắn biết rõ hơn ai hết cái động cơ của xã hội

tư sản là đồng tiền Hắn từng truyền giáo lý bẩn thỉu cho những thanh niên non trẻ như Rastignac nhằm biến họ thành tay chân của hắn Trong những lần đầu nhân vật này xuất hiện, Balzac đã kín đáo nhận xét về hắn, bằng giọng khách quan ta thấy nhà văn đã cảnh báo cho mọi người về đạo

đức của hắn Đây không phải một người lương thiện “Những người hời hợt nông cạn như bọn

thanh niên trẻ tuổi bị lôi cuốn vào vòng xoáy của cuộc sống ở Pari, hoặc là những người già kia thờ ơ với những gì không trực tiếp đụng chạm tới họ thì không nói làm gì, chứ những người sâu sắc hơn hẳn sẽ không dừng lại ở cảm giác e ngại mà Vautrin gây ra cho họ Ông ta biết hoặc đoán biết được công việc của những người ở xung quanh mình trong khi đó thì không gì có thể xâm nhập vào ý nghĩ cũng như công việc của ông ta”.

Nói đến ý nghĩa xã hội của tiểu thuyết này, của bộ “Tấn trò đời” không thể bỏ qua vai trò của nhân vật Vautrin, nhất là cái bài học vào đời đáng sợ mà hắn truyền cho chàng thanh niên

Rastignac trong quán trọ của mụ Vauquer Những câu như “cậu còn quá trẻ để hiểu rõ Pari Sau

này cậu sẽ hiểu được đây là nơi gặp gỡ của những con người đầy dục vọng” Thật vậy, Pari là nơi

gặp gỡ của những con người đầy dục vọng, hai cô con gái của lão Goriot mãi đeo bám vào bậc thang của xã hội thượng lưu, chàng sinh viên luật cũng đua đòi lên cho được bậc thang ấy, mụ chủ quán cũng mong rời bỏ quán trọ tồi tàn, bản thân Vautrin muốn kiếm một số tiền lớn để sang

Mỹ làm lại cuộc đời… Mỗi người một tham vọng và họ gặp nhau tại quán trọ này

Vautrin là người phát ngôn, nhưng đằng sau ấy là giọng của Balzac Rất nhiều câu nói của Vautrin làm ta suy nghĩ, nhất là thái độ bất mãn của hắn đối với xã hội này, cách nhận xét ấy là của một tên tù vượt ngục hay là của một con người đã từng sinh ra, trưởng thành, trải qua sống gió của

xã hội tư sản như Balzac Những lời nhận xét về con người tham vọng trong xã hội tư sản rất sắc

sảo “Những kẻ đó thường có một ý định nào đó nhưng lại không biết thực hiện nó như thế nào

Họ chỉ khát một thứ duy nhất được lấy từ một nguồn nước nhất định mà thường lại là nước tù đọng Để uống được thứ nước đó, họ bán vợ, bán con, bán luôn cả tâm hồn họ cho quỷ dữ Đối với kẻ này thì nguồn nước đó là cờ bạc, là thị trường chứng khoán, là bộ sưu tập tranh hoặc côn trùng, âm nhạc, còn với kẻ khác lại là một phụ nữ biết làm các kiểu loại bánh kẹo Với những kẻ này dù cậu có tặng họ tất cả đàn bà trên thế giới này thì họ cũng chẳng cần Họ chỉ muốn có người phụ nữ biết thỏa mãn dục vọng của họ mà thôi”.

Pari là thế giới mà giai cấp quý tộc làm chủ, là thế giới của kẻ có tiền Tiền là thang điểm đánh

giá đạo đức con người “Những người đi xe đến đây đều được coi là những người danh giá Còn

những ai đi bộ đến đều bị coi là quân lưu manh”.

Bài học đầu đời bẩn thỉu nhưng là những sự thật, là vấn đề thời sự “Giàu có nhanh chóng là một

vấn đề mà trong lúc này năm mươi nghìn thanh niên trẻ tuổi dự định sẽ đạt được” Để vượt qua

năm mươi nghìn thanh niên khác thì Rastignac phải làm đúng những gì Vautrin chỉ dạy “Người ta

phải theo ánh hào quang của các bậc anh tài hoặc sự khéo léo trong lừa lọc mua chuộc Cần phải thâm nhập vào đám đông người đàn ông như một loạt đạn đại bác, hoặc len lỏi vào đó như một bệnh dịch Thành thực chẳng để làm gì cả Chúng ta phục tùng quyền lực của bậc anh tài, chúng

ta căm ghét hắn, chúng ta ra sức vu khống hắn, bởi vì hắn ta không chia sẻ với chúng ta, nhưng chúng ta vẫn phải phục tùng vì chúng luôn tồn tại Nói tóm lại, chúng ta quỳ gối ngưỡng mộ hắn khi chúng ta không thể chôn vùi hắn dưới bùn đen”.Rastignac có thể làm theo lời giáo huấn ấy

không? Sợ rằng không thuyết phục được chàng thanh niên trẻ, Vautrin nhấn mạnh “Ở Pari một

người quân tử là một người im lặng, và từ chối chia sẻ”.Thật đáng sợ, người quân tử mà thế ư?

Làm giàu theo cách thối tha nhất, Vautrin không ngần ngại phô bày những thủ đoạn kiếm tiền dơ bẩn cho chàng trai nhằm dẫn dắt chàng vào đạo quân ăn cướp của mình, trở thành đồng bọn, tay

chân cho mình “Để làm giàu vấn đề là phải đánh những quả lớn; nói một cách khác là lừa đảo

Nếu như trong hằng trăm nghề muốn làm, ngươi gặp mười người đàn ông chớp nhoáng trở nên giàu có thì cả mười tên đều bị công chúng gọi là những tên kẻ cắp Hãy rút ra bài học cho mình

đi, đời là vậy ! Điều đó chẳng đẹp hơn gì cái bếp bẩn thỉu bốc mùi, nếu đôi bàn tay có bị nhơ bẩn

vì sự ăn vụng thì phải biết rửa sạch khi xong việc Cái đó là một đạo lý trong thời kỳ hiện nay”

Đạo lý trong giai đoạn này ư? Nếu đó được xem là đạo lý thì chắc rằng xã hội ấy chỉ hợp với loài vật mà thôi Nhưng tiếc rằng đó lại là xã hội của con người, con người thượng lưu! Lời văn thật

đáng sợ nhưng chẳng thể nói khác sự thật, Vautrin khẳng định lần nữa những gì mình vừa nói “Ta

nói với ngươi như vậy về thiên hạ, bởi thiên hạ đã dạy ta như thế, ta rất biết điều đó”.

Thoát sao khỏi thế giới khủng khiếp ấy, bao nhiêu thủ đoạn, bao nhiêu cách kiếm tiền được phơi

bày qua giọng văn lạnh lùng của Balzac “Có nhiều cách để săn: kẻ này săn của hồi môn, kẻ khác

lại săn cái loại hối phiếu có giá trị thanh toán, lại có kẻ câu tư tưởng của người khác hoặc ngược lại tự bán những gì mình vốn có Những kẻ nào trở về với cái túi đầy tiền thì sẽ được xã hội thượng lưu chào mừng, cổ vũ và đón nhận”.

Xã hội này chỉ dung nạp những kẻ có tiền, tiền là tất cả, đạo đức chẳng đáng đồng xu, tình người

chỉ là thứ xa xỉ, Pari này nhận vào hàng ngũ của nó những kẻ chỉ biết đến tiền “Nếu những nhà

quý tộc cao ngạo trên thế giới từ chối một nhà triệu phú bỉ ổi vào hàng ngũ của họ, thì chính Pari

sẽ chìa tay ra đón nhận, sẽ ăn tối và cụng ly để chúc mừng những chiến công mà hắn đã đạt được”.

Bài học của Vautrin khó nuốt thật Sợ chàng sinh viên luật cân nhắc giữa thủ đoạn này với luật

pháp đã học được Vautrin dặn dò “hãy bỏ qua con người và hãy nhìn tấm lưới xem qua đó người

ta có lọt ra khỏi Bộ luật được không Bí mật của những tài sản lớn không có nguyên nhân rõ rệt chính là một tội ác đã được quên đi bởi lẽ nó không để lại dấu vết gì”.

Balzac không xa lạ với xã hội này, ông mượn lời của Vautrin để tố cáo nó, để mọi người thấy bản chất của giới tư sản, một xã hội chỉ biết đến hình thức bên ngoài chứ chẳng cần sự lương thiện

bên trong “Hầu như tất cả thanh niên đều bị khuất phục bởi một quy luật với vẻ bề ngoài khó

hiểu Giàu hay nghèo, họ không bao giờ đủ tiền để trang trải những nhu cầu cuộc sống, trong khi

đó họ luôn luôn tìm thấy những điều cần thiết cho kiểu cách của họ Cho đi tất cả những cái đạt được, họ keo kiệt với tất cả những cái họ cần phải có và hình như họ muốn rửa nhục những cái

mà họ không có bằng cách tiêu xài lãng phí những cái họ có thể có Như vậy để thấy rõ vấn đề một sinh viên chú trọng đến chiếc mũ của mình hơn là đến quần áo”

Ý đồ của Vautrin là đánh đổ những băn khoăn của Rastignac, thế nên y triết lý về đạo đức.“Tính

vô tâm của những kẻ ích kỷ ở Pari là mỗi buổi tối họ đều cần đến những miếng mồi khác nhau để xâu xé mổ xẻ” Sau đó y nêu lên những tội ác không được đưa ra ánh sáng để kết luận lương tâm

chỉ có trong tưởng tượng Muốn sống trong xã hội này thì hãy vứt bỏ lương tâm đi và tập giả

dối “Tình yêu ở Pari khác hẳn với những nơi khác, ở đây không một người đàn ông hay một

người phụ nữ nào lại khờ khạo phô trương tình cảm của mình ở những nơi công cộng, nơi mà ai cũng tỏ ra tế nhị khi bộc lộ các gọi là tình cảm vô tư, trong sáng của minh, một người phụ nữ không được chỉ hài lòng với quan hệ tình cảm và ham muốn dục vong mà họ còn có rất nhiều nghĩa vụ phải thực hiện và hàng nghìn điều đáng tự hào mà cuộc sống tự tạo nên Ở trong xã hội

đó tình yêu chủ yếu giống sự khoe khoang, bịp bợm thật phung phí, trơ trẽn và xa xỉ”.

Những câu nói phũ phàng về xã hội làm tê liệt Rastignac Bài học của Vautrin thì đã kết thúc nhưng dư âm của nó thì vẫn ngân vang trong trí óc chàng trai trẻ Balzac mượn lời Vautrin để nói

về xã hội tư sản này và ông đã nói rất chính xác Balzac, người thư kí của xã hội Pháp tuy đặc tả

về những cái xấu, cái ác trong tác phẩm nhưng không vì thế mà ông mất niềm tin vào con người Cái nhìn của ông về con người rất sâu sắc

Dầu xã hội trong Lão Goriot dần hư hỏng nhưng không hẳn tắt ngấm ngọn lửa tình người Balzac

đã khẳng định những phẩm chất cao đẹp của con người ở một giọng điệu khác, giọng điệu lãng mạn và phần sau ta sẽ tìm hiểu Ở giọng điệu lạnh lùng này, ta chỉ xem xét những câu văn mang tính ghi nhận, chép lại sự thật xã hội từ người thư kí Balzac

3 Bà tử tước – người thầy thứ 2 của chàng sinh viên trẻ

Bài học ấy không được Rastignac chấp nhận Chàng tìm con đường tiến thân khác, nhẹ nhàng và

có phần danh giá hơn Chàng tìm đến một bà giáo dạy phép thanh lịch, không ai xa lại đó là người

bà con xa của chàng, bà tử tước Beauseant Không phụ lòng dạy bảo của bà, chàng Rastignac, một

con người vốn có tấm lòng trong sáng, lương thiện dần thay đổi “Chàng đã nghiên cứu được bộ

luật của riêng Pari mà không có một trường nào dạy cả Nếu thuộc và ứng dụng nó tốt thì sẽ đạt được mọi điều mà mình mong muốn”.

Bà tử tước không hoạt động trong giới tư sản, bà là một phụ nữ quý phái, có giành được chút thiện cảm của Balzac Về phương diện nào đó bà cũng là nạn nhân của thế giới độc ác này Thế

nhưng bà không giúp anh xa rời nó mà giúp anh thích nghi “Hãy đối xử với cuộc đời này đúng với

bản chất của nó”

Người đàn bà từng yêu và đã bị tình yêu chân thật làm tổn thương ấy giờ hiểu ra lẽ đời và truyền

lại kinh nghiệm ấy cho chàng trai trẻ “Cậu càng tính toán lạnh lùng cậu càng đi đến đích trước

Đánh không thương tiếc, cậu sẽ được thiên hạ sợ Chỉ chấp nhận những người đàn ông và những người đàn bà như những con ngựa đưa thư mà cậu sẽ để mặc cho nó mệt lử qua mỗi trạm nghỉ tiếp sức thôi, cậu sẽ đến được đỉnh cao của dục vọng Hãy nhìn xem, cậu sẽ chẳng là gì ở đây nếu không có một người phụ nữ quan tâm đến cậu Người phụ nữ mà cậu cần phải trẻ trung, giàu có

và rộng lượng Nhưng nếu cậu có tình cảm thực sự hãy giấu nó đi như một tài sản, đừng bao giờ

để tài sản đó bị nghi ngờ, anh bạn sẽ mất tất cả đây Cậu sẽ không còn là kẻ tàn nhẫn nữa nếu cậu trở thành nạn nhân! Nếu cậu chưa bao giờ yêu, hãy giữ lại thành bí mật của mình, đừng giao

nó trước khi biết rõ về người mà cậu muốn mở trái tim mình Để cố giữ tình yêu này trước khi nó không còn tồn tại nữa, cậu nhớ hãy học cách đề phòng cái thế giới này”.

Lời dạy của bà dẫu không trâng tráo như bài học của Vautrin nhưng cũng giúp tố cáo cái xã hội tư sản đểu giả Con người muốn sống lương thiện cũng không được, phải sống nhỏ nhoi, sống tàn nhẫn Bạn sẽ trở thành nạn nhân nếu bạn nghĩ đến người khác Đó là lối sống duy nhất nếu muốn tồn tại ở thế giới này Bài học cuộc đời đã có cách giải Muốn vào đời phải nhuộm đen lương tâm

đi, bán linh hồn đi đã Và bà tử tước còn trao cho Rastignac chiếc chìa khóa vàng mở của vào xã hội thượng lưu, đó là nàng Delphin

4 Chàng sinh viên dần sa ngã bởi những bài học kinh khủng

Những giáo huấn của Vautrin, của bà tử tước không ít thì nhiều dần ngấm vào trí óc

chàng trai trẻ Balzac khách quan miêu tả sự thay đổi ở con người ấy “Trí tưởng tượng bay đến

tận đỉnh cao xã hội Pari, đã nhồi vào tư tưởng chàng hàng nghìn tư tưởng xấu xa, mở rộng tầm nhìn và nhận thức cho chàng Chàng sống trên đời như thể chàng là luật pháp và là luân lý nhưng không có hiệu lực của giới giàu có”.

Chàng đã ngẫm ra một chân lý “của cải là sức mạnh” Và Rastignac quyết định mở hai chiến hào song song “ở tình yêu và học vấn để tiến đến sự giàu sang, vừa là một tiến sĩ khoa học vừa là con

người hợp thời, nhưng chàng vẫn còn quá ngây thơ! Hai con đường đó không bao giờ đồng hướng

mà nhất lại là ở con người của Eugéne” Nhận định này của Balzac thật chính xác, làm sao đạt

được cả hai điều ấy Tình yêu và danh vọng chỉ đi chung trên con đường được trải bằng những đồng tiền vàng, chàng chưa nhuộm đen lương tâm mà đã muốn có những thứ được đặt ở đỉnh caotrong xã hội Con đường làm giàu của chàng sẽ rất khó khăn bởi chàng mới hiểu về xã hội qua lý thuyết, khi nào chứng kiến tận mắt, khi nào là nạn nhân của nó chàng mới thành công được

“Cuộc sống ở đất thị thành Pari là những trận chiến liên miên không dứt” Biết là vậy nhưng mơ

ước bước vào thế giới thượng lưu vẫn rực cháy trong tim chàng sinh viên nghèo Balzac tỉ mỉ

miêu tả chàng trong niềm vui nhận được tiền trợ cấp của gia đình “Khi nghe thấy những tiếng

sột soạt của tiền trong túi thì chàng sinh viên nghèo như thấy mình đang được dựa vào một cái cột thần kỳ Chàng bước đi kiêu hãnh và vững vàng hơn trước, chàng đã có một điểm tựa cho chiếc đòn bẩy của cuộc đời mình Chàng nhìn vào điểm tựa đó, chàng cảm thấy mọi hoạt động của mình trở nên linh hoạt hơn”.“Chàng như con chim tìm lại được đôi cánh đã mất của nó” Chỉ với

từng ấy tiền cũng đủ cho chàng bay bổng trong giấc mơ, “Pari đã hoàn toàn thuộc về chàng”.

Muốn làm người lương thiện trong một xã hội thối nát không phải là dễ Từ một người có tình

cảm chàng dần thay đổi “Chàng nhìn thế giới như một đại dương đầy bùn, trong đại dương ấy

người đàn ông sẽ bị ngập sâu đến cổ, nếu nhúng chân vào đó, ở đó toàn là những tội ác ti tiện”

Và chàng nhận thấy “Ba biểu hiện lớn của xã hội: sự phục tùng, sự vật lộn và sự nổi loạn, tức là

gia đình, xã hội thượng lưu và Vautrin”.

*******

Trong tiểu thuyết Lão Goriot, Balzac đóng vai trò của một nhà khoa học chuyên nghiên cứu về conngười tư sản, có khi nhà văn trực tiếp lên tiếng, khi lại nhờ nhân vật trong tác phẩm nói hộ mình những nhận định hết sức sắc sảo về những con người tư sản ấy Bằng giọng lạnh lùng Balzac chỉ rõbản chất của xã hội thượng lưu Nơi ấy tiếp nhận mọi con người bẩn thỉu, mọi loại người xấu xa Đạo đức, lương tâm, nhân cách chẳng đáng một xu Hãy học những giáo lý từ Vautrin, bà

Beauseant, bạn sẽ nhanh chóng bước vào xã hội của những con người quý tộc, ngồi trên những cỗ

xe lộng lẫy, với những phu nhân xinh đẹp Balzac biết về con người tư sản một cách cặn kẽ Hiểu chúng, miêu tả chúng, lột bộ mặt giả dối của chúng để chúng ta nhận dạng, để chúng ta sợ hãi màtránh xa

III TIỂU THUYẾT VỠ MỘNG

1 Xã hội Pari- nơi chỉ chiếu cố đến kẻ giàu có

“Vỡ mộng”- một trong những tác phẩm tiêu biểu của “Tấn trò đời”, được viết từ 1837- đến 1843,gồm 3 quyển Hiện thực được phản ánh trong cuốn tiểu thuyết rất phong phú Tiểu thuyết

“Eugenie Grandet” chỉ thể hiện những biến cố trong một gia đình tư sản ở tỉnh lẻ Sự việc trong tiểu thuyết “Lão Goriot” có phức tạp hơn, diễn ra trong khung cảnh rộng hơn, ngoài quán trọ Vauquer còn có các phòng khách của giới thượng lưu Pari Còn “Vỡ mộng” thì bao gồm cả cuộc sống tỉnh lẻ và cả ở Pari, phản ánh nhiều mối quan hệ nhiều loại người khác nhau như: quý tộc,

tư sản, nhà văn, nhà báo, nhà xuất bản, nhà khoa học, diễn viên, nhà cách mạng dân chủ….Vậy nên, “Vỡ mộng” là bức tranh đầy đủ nhất, duy nhất trong đó tác giả bao quát được xã hội ở thời đại mình

Chủ đề tác phẩm cũng mang tính khái quát lớn Tác phẩm nêu lên sự tan vỡ của các lý tưởng trước thực tế tư sản tàn nhẫn Trong tiểu thuyết, Balzac đã thâu tóm được tâm trạng con người

ở thế kỉ XIX và nội dung cơ bản của hầu hết tác phẩm văn học thế kỉ này Tài năng và cảm hứng của nghệ sĩ, trí tuệ và nghị lực của nhà nghiên cứu, nhiệt tình của tuổi trẻ, những ước mơ về vinhquang, hạnh phúc, phát minh, sáng tạo….đều biến thành con số không Những năng lực, những tham vọng được thức tỉnh sau cách mạng tư sản, những sản phẩm cao nhất của bước phát triển

tư sản bị chính nền tảng xã hội tư sản hủy diệt

Balzac viết tiểu thuyết này khi ông bước vào giai đoạn sáng tác già dặn nhất Thế nên khi so với

“Miếng da lừa” hay “Eugenie Grandet” thì rõ ràng chủ nghĩa hiện thực ở Balzac trong “Vỡ mộng”

đã cao hơn, sâu sắc hơn, nhạy bén hơn Một mặt nó đã thoát khỏi về căn bản ảnh hưởng ban đầu của chủ nghĩa lãng mạn với những yếu tố hư ảo, quái đãn, có khá nhiều trong “Miếng da lừa” Mặtkhác mức độ điển hình hóa, khái quát hóa xã hội của nó đã vượt hẳn “Eugenie Grandet”

Bằng giọng lạnh lùng, người thư kí của thời đại viết lại cho người đọc trang sử xã hội mình đang

sống Trước hết về chính trị “thời đó đầu óc đảng phái gây nên những mối căm thù nghiêm trọng

hơn nhiều so với ngày nay Ngày nay lâu dần cái gì cũng nhụt đi vì tình thế căng thẳng quá Ngày nay sau khi vùi dập quyển sách của một người, giới phê bình lại bắt tay với hắn Kẻ nạn nhân phải hôn người đã hi sinh hắn, nếu không sẽ phải ăn đòn của sự giễu cợt Nếu từ chối nhà văn sẽ mang tiếng là khó chơi, khó tính, đầy tự ái, khó gần hay mang oán, mang thù Ngày nay, khi một tác giả bị kẻ phản bội đâm vào lưng, khi anh ta tránh thoát cạm bẩy của sự giả dối đê hèn, chịu đựng những đối xử tàn tệ nhất, thì anh ta liền được nghe bọn sát nhân chúc tụng anh, bày tỏ ý muốn được anh quý mến, thậm chí được kết thân với anh Cái gì cũng miễn thứ được, biện bạch được ở thời đại mà người ta đã biến đức hạnh thành thói xấu, cũng như người ta đã đề cao một

số thói hư thành nết tốt.

Ở thời đó, nếu người ta nhớ lại đối với một số nhà văn bảo hoàng và một số nhà văn tự do,

thì“phải có cam đảm mới dám gặp nhau trong cùng một rạp hát Người ta thường nghe thấy

những lời lẽ khiêu khích đầy căm hờn Những con mắt nhìn nhau ghê gớm như những súng lục đã lắp đạn, chỉ một tia lửa nhỏ đủ làm nổ phát súng khai chiến Ai mà chẳng bất chợt nghe kẻ bên cạnh lên tiếng chửi rủa khi họ thấy bước vào một số người đặc biệt làm mồi cho sự đả kích của đảng nọ, đảng kia Bấy giờ chỉ có hai đảng, bọn bảo hoàng và bọn tự do, bọn lãng mạn và bọn cổ điển”.

Pari kì bí lắm! Đến Pari là một chuyện, sống được trong xã hội ấy lại là chuyện khác Điểm nổi bật, thu hút con người khi mới đặt chân đến Pari là vẻ hào nhoáng, tráng lệ của nó Sự lộng lẫy

đến choáng ngợp “Ở Pari, những khối lượng chiếm đoạt sự chú ý của người ta trước hết: vẻ

tráng lệ của những cửa hiệu, bề cao của các tòa nhà, sự nhộn nhịp của ngựa xe những trái ngược đầy rẫy giữa sự xa hoa cùng cực và sự nghèo khổ cùng cực làm người ta sửng sốt hơn hết”.

Ở nơi phồn hoa ấy, con người trở nên nhỏ bé, chẳng còn chút ảnh hưởng Thế giới xung quanh

thay đổi hoàn toàn vị trí của họ “Những người được trọng vọng ở tỉnh nhỏ, và ở đó cứ một bước

chân đi lại gặp một bằng chứng về tầm quan trọng của mình, họ chẳng chịu được cảnh thấy mình đột nhiên và hoàn toàn bị tiêu ma giá trị Là một nhân vật tai mắt ở địa phương mình và chẳng là cái gì ở Pari, đó là hai trạng thái cần có bước quá độ, và những ai bước đột ngột quá từ trạng thái nọ sang trạng thái kia thường sa vào tình thế chưng hửng”.

Balzac lạnh lùng chỉ ra quy tắc sống còn trong xã hội thượng lưu “Trong cái xã hội này, những

điều nhỏ nhặt trở thành to lớn, một lời nói, một cử động đủ làm cho kẻ mới xuất đầu lộ diện tiêu ma Giá trị chủ yếu của những phong cách thanh lịch và cái tư thái của xã hội thượng lưu là tạo nên một toàn bộ nhịp nhàng trong đó mọi cái đều hài hòa với nhau đến mức chẳng có cái gì là chướng cả”.

Theo Balzac “xã hội ngày này mời tất cả con em của nó dự chung một buổi tiệc, đã thức tỉnh

tham vọng trong họ ngay khi họ mới bước vào đời Xã hội làm cho tuổi trẻ mất tính chất đáng yêu và làm hư hỏng hết tình cảm rộng rãi để xen vào đó mọi tính toán”.

Người thư kí của thời đại không chỉ khách quan ghi lại lịch sử, chính trị mà còn ghi nhận những cái

gọi là trào lưu đang thịnh hành trong xã hội thời ấy “Thời bấy giờ thịnh hành một hội của đám

thanh niên cả giàu lẫn nghèo gọi là bọn ăn chơi, hết thẩy đều vô công rồi nghề, họ thật sự sống một cách vô lo đến lạ lùng Ăn dữ, uống lại còn dữ hơn Hết thảy đều sài phí tiền bạc và tìm kiếm những trò đù hết sức cợt nhã cho cuộc sống, chẳng phải điên mà là rồ dại, chúng không lùi

bước trước một việc nào gọi là không là nổi, chúng lấy làm hãnh diện về những việc làm càn rỡ của chúng, những việc đó tuy nhiên cũng chỉ đóng khung trong những giới hạn nào đó làm với một tinh thần hết sức độc đáo đến không thể không tha thứ cho chúng được Bọn trẻ không biết sử dụng sức lực của mình vào việc gì, không phải chỉ vun sức vào hoạt động báo chí vào những âm mưu chống đối, vào văn học và nghệ thuật, mà còn phí phạm vào những chuyện phóng đãng kỳ khôi nhất”.

Vốn chuyên cần, đám thanh niên xinh tươi đó khát khao quyền lực và vui thứ, vốn tính nghệ sĩ, họđòi hỏi tiền bạc, vốn nhàn rỗi, họ ưa kích động những dục vọng của họ, bất kể thế nào, họ muốn

một chỗ đứng, thế mà chính trị chẳng để cho họ một chỗ nào “Bọn ăn chơi hầu hết là những kẻ

có năng lực xuất chúng, một số đã để mất mát trong cuộc sống bực dọc này, một số khác chống chọi lại cuộc sống đó”

Đám thanh niên ấy ngày càng chìm trong sa đọa để tự mang cho mình một món nợ ăn chơi Nhưng

họ chẳng bận tâm vì việc nợ nần ấy Balzac giải thích dùm họ “Nợ nần! Có con người hùng nào

mà không mắc nợ! Nợ nần biểu thị những nhu cầu được thỏa mãn, những thói hư riết róng Một con người chỉ đạt khi nào bị bàn tay sắt của túng thiếu thúc bách” Câu nói này Balzac còn nói về

chính mình, về nỗi đau trong những năm tháng kinh doanh Rời thương trường ông phải gánh một

số nợ khá lớn và quãng đời còn lại ông viết để trả nợ thương mại ấy, viết trong sự thúc bách của túng thiếu

Với vẻ xa hoa lộng lẫy bề ngoài, Pari khéo che đậy những ung nhọt và tội ác bên trong nó “Ở Pari

có không ít những tài sản khả nghi, chiếm được bằng ít nhiều thủ đoạn hợp pháp, thường là bằng những âm mưu tội lỗi, được kể thành những câu chuyện thú vị”

Balzac chỉ ra một trong những thủ đoạn kiếm tiền bẩn thỉu thời ấy: nạn tống tiền Phi vụ được

tiến hành như sau: “gã tống tiền đi kiếm một tài tiệu quan trọng nào đó rồi hẹn gặp tay mới

mất Nếu tên gian này không cho gã kia một món tiền thì gã tống tiền cho biết báo chí sẵn sằng bới long tìm vết làm hại hắn Tên có tiền hoảng và phải xùy tiền ra Thế là xong việc Anh đang tiến hành một hoạt động nguy hiểm nào đó, nếu báo chí vạch ra thì tong” Gã tống tiền thật xấu

xa, thế nhưng kẻ bị tống tiền còn xấu xa gấp bội Bởi nếu hắn không làm những chuyện bất hợp pháp, nếu hắn không có những hoạt động nguy hiểm thì sợ gì bị phanh phui, và như thế thì gã nào tống tiền được hắn

Pari có những quy tắc riêng của nó, muốn tồn tại thì phải biết những quy tắc ấy và hãy khéo léo phục tùng Balzac chỉ ra những quy tắc nghiệt ngã của xã hội thượng lưu- những quy tắc không trường lớp hay sách vở này chỉ dạy Ta chỉ tìm nó trong văn Balzac, nghe được nó bằng chính

giọng của Balzac “Ở đây người ta chỉ chiếu cố đến kẻ giàu có”, hay “ở Pari sự nghiệp có hai loại:

sự nghiệp vật chất tức là tiền bạc và mọi người đều tìm kiếm được cả, và sự nghiệp tinh thần, tức là những quan hệ, địa vị, việc đặt chân vào một xã hội nào đó, không phải ai cũng lọt vào được, mặc dầu có tiền của”.

2 Nghề văn- cần cù lao động chẳng phải là bí quyết làm nên sự nghiệp văn chương

“Vỡ mộng” là tiếng cười bi đát về quá trình tư bản hóa tinh thần, quá trình văn học nghệ thuật trở thành hàng hóa Từ những cảm xúc trữ tình bay bổng của Lucien đến cơ sở vật chất của nó là

việc sản xuất giấy in của David, tất cả đều không ngoại lệ Biết thế Balzac sớm cảnh báo “Việc

xây dựng những lâu đài sự nghiệp thiên tài đòi hỏi hoặc phải có sẵn nhiều tiền bạc hoặc phải chịu đựng một cách cao thượng cuộc sống cực khổ, ê chề”

Balzac có những nhận định rất chân xác về nghề văn “Thiên tài tưới sự nghiệp của mình bằng

nước mắt Tài năng là một nhân vật tinh thần, nó cũng như mọi sinh mệnh có một thời ì ấu trĩ dễ mang tật bệnh Xã hội cự tuyệt những tài năng bất túc, cũng như tự nhiên gạt bỏ những nhân vật yếu đuối hay tàn phế Kẻ nào muốn vươn lên trên mọi người phải tự chuẩn bị cho một cuộc đất tranh, không lùi bước trước một khó khăn nào Một nhà văn lớn là một kẻ chịu khổ nhục mà không chết, có thế thôi”.

Qua đó Balzac nhắn nhủ “nếu anh không mang ý chí của nó trong lòng, nếu anh không có đức kiên

trì thần thánh của nó, mặc dù số phận éo le đưa anh đi xa mục đích tới đâu, anh không quay trở

về con đường lí tưởng vô tận của anh, như loài rùa dù ở xứ sở nào cũng hướng tới đại dương thân thiết của chúng, thì anh hãy rút lui từ ngay bây giờ”.

Nghề văn thật lắm thăng trầm Trong khi người sáng tác lao tâm khổ trí lo lắng cho đứa con tinh thần của mình thì bọn xuất bản cò kè, toan tính làm thế nào để bóc lột nhà văn triệt để nhất và làm lợi cho chúng nhanh chóng nhất Balzac cho thấy tòa soạn, nhà xuất bản, hiệu sách, rạp hát…

đều là công cụ kiếm lời Hiệu sách là “một vũng lầy” Chủ hiệu là những tên“buôn bán đồ sắt vụn

văn chương” Tòa báo là “một cửa hàng bán những lời lẽ màu mè tùy theo sở thích của công chúng” Vinh quang là gì? Tên chủ xuất bản giải thích: “đối với nhà xuất bản, đó là sự lựa chọn một trong hai điều hoặc lỗ, hoặc lãi mười vạn quan” và nên lên nguyên tắc của y “ tôi không bỏ

ra hai trăm quan cho một quyển sách để cũng thu được chừng ấy, tôi kiếm lời trong văn chương”.

Nhà báo và nhà văn là những người bị bóc lột, tài năng của họ trở thành hàng hóa, thành vật sinh lợi nhuận cho chủ nghĩa tư bản văn chương Những chủ nghĩa tư bản này làm họ sa đọa, bản thân

họ cũng muốn thành kẻ bóc lột hay ít nhất thành trung tâm môi giới bóc lột Chẳng hạn như trướckhi Lucien vào làng báo, Lousteau bày cho y bóc lột lao động người khác và hắn không quên lấy của Lucien năm trăm quan tiền mặt coi như hoa hồng vì đã giới thiệu Lucien với hai nhà xuất bản.Lousteau cũng chỉ rõ phải viết theo ý các ông chủ

Văn chương không hơn gì một chiến trường bởi nó được “chia làm nhiều khu vực, nhưng các tay

cự phách của chúng ta lại chia làm hai phe Phe bảo hoàng thì lãng mạn, phe tự do thì cổ điển

Sự khác nhau về tư tưởng văn học gắn với sự khác nhau về tư tưởng chính trị Do đó mà cuộc giao tranh diễn ra bằng đủ mọi thứ vũ khí, mực chảy như thác, lời hóm hỉnh sắc như dao, do không mũi nhọn hoặc, tên chế nhạo đặt quá quắt, giữa những tài danh chớm nở và những tài danh về chiều” Một điều kì quặc đặc biệt là “phe bảo hoàng lãng mạn yêu cầu tự do văn học và yêu cầu hủy bỏ mọi luật lệ quy định những hình thức ước lệ trong nền văn học của chúng ta” Trái lại phe

tự do lại muốn “duy trì quy tắc tam duy nhất, thể thơ mười hai âm tiết và chủ đề cổ điển Như

vậy là ở mỗi phe, tư tưởng văn học bất đồng với tư tưởng chính trị Nếu anh có thái độ chiết trung thì chẳng ai đi với anh đâu”.

Balzac nhận thức được sự khác nhau về tư tưởng văn học gắn với tư tưởng chính trị, cho nên tinh vi hơn, sâu sắc hơn hết, ông phơi được ra ngòai ánh sáng cái hậu trường đen tối, phức tạp

của mọi hoạt động văn học và nghệ thuật như xuất bản, sân khấu, và cả báo chí “Đời sống văn

chương có hậu trường của nó Những thành công bất ngờ hay xứng đáng, thì cũng đều được công

chúng hoan hô; những thủ đoạn bao giờ cũng bỉ ổi, những gã chạy hiệu được tô son, bọn vỗ tay thuê và nhân viên phục dịch, đó là những cái nấp sau hậu trường”

Ông ví chính trị như một bộ tuồng bất tuyệt và giới chính trị cũng đồi bại như giới văn học, mỗi

con người của nó xấu xa không thể tưởng được Balzac khuyên nhủ “anh đừng tưởng giới chính

trị cao quý hơn giới văn chương lắm đâu, trong cả hai giới đó hết thảy đều là đồi bại Mỗi con người của chúng hoặc là kẻ gây trụy lạc, hoặc là kẻ bị trụy lạc”

Ông mệnh danh những tên xuất bản “kẻ lái giấy” Đối với chúng thì “sách cũng như mũ đối với

người hàng mũ, là một món hàng mua rẻ bán đắt” Ông gọi làng văn “buôn văn bán chữ”, giới phê

bình là kẻ làm “nghề hành thích tư tưởng và tiếng tăm” Đến báo chí thì cực kì kinh khủng Balzac kết án đanh thép đến không bào chữa được “ báo chí là kho chứa nọc độc”, “ tờ báo chẳng thà

nhè bố đẻ ra để khôi hài cho thêm đậm chứ chẳng chịu bó tay không mua vui và lôi kéo công chúng”, “bọn chủ báo là thầu khoán” Nhà báo là những tay thợ nề mà lương tâm chỉ là “chiếc gậy để nện anh hàng xóm”, và họ phải “sẵn sàng nuốt thuốc đắng, nhịn nhục hết thảy, mơn trớn những dục vọng của bọn trùm văn chương” Kết lại “anh bạn ạ, bút chiến là bậc thang lên của những kẻ danh tiếng” Khẳng định “hiếm những tình nhân chân thật trong giới yêu đương, hiếm những tài sản lương thiện trong giới tài chính, hiếm những người trong sách trong giới báo chí”

Bởi “một quyển sách dù là kiệt tác đi chăng nữa, thì dưới ngòi bút phê bình phải trở thành một

cái gì lố bịch, một tác phẩm nguy hại” Thế nên “mọi người chỉ là phương tiện trong tay những kẻ mạnh”.

Balzac nhận định sắc sảo “Thiên tài là một ác bệnh, mỗi nhà văn mang trong lòng một quái vật nó

như con sán trong ruột, ngốn nuốt hết mọi tình cảm nẩy nở ra Kẻ nào sẽ thắng? Bệnh thắng người hay người thắng bệnh? Quả thật phải là một vĩ nhân để giữ được sự cân đối giữa thiên tài

và tính cách của mình Tài năng phát triển lên thì trái tim khô cằn đi Trừ phi là một tay khổng

lồ, trừ phi có tầm vóc của Hecquyn, người ta hoặc không có trái tim hoặc bất tài” Thế thì “cần

cù lao động chẳng phải là bí quyết để làm nên trong sự nghiệp văn chương, vấn đề là bóc lột lao động của kẻ khác”.

*******

Nếu cả thiên “Tấn trò đời” đều có mùi tanh của đồng tiền thì ở “Vỡ mộng” mùi tanh đó nồng nặc

đến kinh người Là vì ở đây, đồng tiền như một thứ siêu vi trùng, đã xâm nhập vào tận những cơ cấu xung yếu nhất, những điểm huyệt nhạy cảm nhất của trật tự quý tộc và tư sản, làm cả xã hội

như nhiễm độc, tỏa ra mùi “xác chết” như Balzac nhận định Kinh tế, chính trị, văn hóa, chẳng có

gì chẳng gì thoát khỏi con mắt có tầm phóng đại của nhà văn, bác học kiêm sử gia Balzac Ông nhìn thấu tận cơ cấu kinh tế của thời đại mà điểm nổi bật là cạnh tranh tư bản chủ nghĩa Ông vạch mặt các đảng phái chính trị, chúng kèn cựa lẫn nhau vì tiền tài và địa vị Bộ máy nhà nước vàtòa án đương thời chỉ biết phục vụ cho bọn tư sản

3 Chủ nhà băng- người nắm trong tay đồng tiền,“vương quyền” thực sự của xã hội Pháp

Điều tuyệt diệu ở Balzac là ông có thật phong phú những chi tiết, ngôn ngữ và hình ảnh ý vị và chính xác, độc đáo đến bất ngờ, sắc sảo đến chết người để chỉ đích danh, để đánh đúng nọc và làm hiện nguyên hình bộ mặt quỷ quái của mọi cơ cấu, thể chế của xã hội thối nát đương thời

Ông gọi đích danh bọn chủ nhà băng “lũ lang sói”, “bọn săn mồi” Chúng nắm trong tay“thứ

vương quyền”, “thống trị cả ngai vàng lẫn nhân dân”, chúng làm cho đồng tiền cũng phải vãi mồ

hôi

Balzac kể rằng “ở đây nói dài mấy cũng không đủ Trong số một trăm bạn đọc thì chín mươi người

sẽ bị thu hút vì những chi tiết sau đây như một chuyện gì mới lạ hấp dẫn Và như thế càng chứng minh được sự đúng đắn của định lí này: Chẳng có cái gì ít được biết hơn là cái người ta đều phải biết, đó là : Pháp luật”.

Quả thật, đối với đại đa số người Pháp mô tả khéo sự vận dụng của những cơ cấu của ngân hàng

sẽ hấp dẫn họ như một chương kể chuyện du lịch ở nước ngoài Bởi việc giải thích sẽ chứng minh cho bạn thấy bao nhiêu sự tàn ác được che đậy dưới danh từ ghê gớm: Pháp chế!

Balzac đưa ra hẳn một bản Kết toán tổng hoàn

“KẾT TOÁN TỔNG HOÀN VÀ KINH PHÍ

- Tem phiếu quy hoàn của

chúng tôi và chứng từ hiện diện 135

Tiếp đến ông phân tích tỉ mỉ để người đọc thấy cái tài của giới ngân hàng “Các bạn hãy xét kĩ

những phương thức hoàn toàn hợp pháp mà người ta dùng, để trong vòng mười phút, về mặt Ngân hàng là cho một số vốn một nghìn quan sinh lời hai mươi tám quan”.

Khoản thứ nhất của Kết toán tống hoàn là khoản duy nhất không chối cãi được Rồi đến khoản thứhai gồm có phần của sở thuế và của thừa phát lại Số sáu quan mà Công khố thu để đăng kí nỗi

phiền muộn của con nợ và cung cấp giấy tín chỉ sẽ còn duy trì lâu dài hà lạm! “Bạn biết rằng

khỏan đó làm lãi cho chủ băng một quan rưỡi” Thêm vào “Món hoa hồng nửa phần trăm, ở khoản thứ ba, được đặt ra với cái cớ tinh vi là việc không được thanh toán nợ, thì về ngân hàng tương đương với việc chết kháu một thương phiếu” Ai đã đem phiếu đi để chiết khấu đều biết rằng

ngoài cái số sáu phần trăm phải mất theo luật định, kẻ chiết khấu còn lấy thêm, dưới danh nghĩa khiêm tốn là hoa hồng, bao nhiêu phần trăm coi như tiền lãi mà cái tài làm sinh lời vốn của hắn đem lại cho hắn, ngoài lãi xuất hợp pháp Hắn càng kiếm ra tiền bao nhiêu thì càng đòi bạn bấy

nhiêu Vì vậy “nên biết chiết khấu ở nhà những thằng ngốc, đỡ tốn hơn….Nhưng về ngân hàng, có

ai là ngốc không?”

Thời đó pháp luật buộc chủ nhà băng phải đưa một viên trọng mãi chứng thực lãi suất hối đoái Ởnhững thị trường tồi đến nỗi chẳng có một sở hối đoái thì viên trọng mãi được thay thế bằng hai thương nhân Cái hoa hồng gọi là trọng mãi ấn định là một phần tư trăm số tiền ghi trong phiếu

cự tuyệt Theo lệ thì coi hoa hồng đó là tính cho những thương nhân hay viên trọng mãi “nhưng

người chủ băng vẫn ung dung bỏ nó vào quỹ mình Do đó có khoản ba của bảng kết toán tuyệt diệu đó”.

Khoản thứ tư nói về giá của mảnh giấy chứng chỉ dùng để thảo bản Kết toán tổng hoàn và giá tem

của cái mà người ta gọi một cách khéo léo là phiếu quy hoàn, “tức là tấm phiếu mới mà chủ băng

lập để bắt bạn đồng nghiệp trả lại tiền” Rồi thì khoản thứ năm gồm “giá cước phí lãi hợp pháp của số tiền trong suốt thời gian nó có thể vắng mặt trong quỹ nhà băng”.

Cuối cùng đến kinh phí chuyển chỗ, nó chính là đối tượng của ngân hàng tức “là tiền phí tổn phải

trả để được trả tiền chuyển từ nơi này sang nơi khác”

Bây giờ bạn hãy xét chi li bản kết toán Bản kết toán kỳ quái đó thật sự chỉ đáng là một nghìn quan tiền nợ, với mười ba quan tiền chứng thư không trả nợ và một số lãi nửa phần trăm vì chậmmột tháng, cả thảy khoảng một nghìn mười tám quan Nếu một nhà băng lớn ngày nào trung bình cũng lập một Kết toán tổng hoàn của một chứng khoán một nghìn quan thì họ ngày nào cũng được

lãi hai mươi tám quan Thật đúng “nhờ ơn trời và nhờ hiến chương của ngân hàng, thứ vương

quyền mà người Do Thái phái minh vào thế kỉ thứ 12, và ngày nay nó thống trị cả các ngai vàng lẫn nhân dân Nói một cách khác, một nghìn quan làm lợi cho ngân hàng đó hai mươi tám quan một ngày hay một vạn hai trăm hai mươi quan một năm” Hãy nhân ba số kết toán tổng hoàn

trung bình, bạn sẽ thấy những tư bản hư cấu ấy mang lại một số lợi tức là ba vạn quan Vì vậy chẳng có gì được nâng niu, vun trồng hơn là Kết toán tổng hoàn

Như vậy “Kết toán tổng hoàn” là một chuyện đầy những hư cấu ghê gớm mà khách nợ khi suy nghĩ về trang sách hữu ích này, từ nay cảm thấy mối kinh hãi bổ ích

4 Lucien- con người vỡ mộng

Nhà phát minh chân chính, cao thượng như Davd phải nhận một một kết thúc bi đát Thế một con người có tài văn thơ, đầy tham vọng như Lucien thì tương lai có sáng sủa hơn chăng? Tính cách của Lucien- hình ảnh của Balzac một phần- đã được nhà văn phân tích tỉ mỉ và vạch rõ sự hình thành cũng như sự phát triển do những ảnh hưởng khá phức tạp của gia đình và xã hội Ngọnbút hiện thực của Balzac ở đây trở nên tinh vi, sắc bén vô cùng Nhà văn đã cắm sâu nhân vật củamình vào những quan hệ xã hội phong phú, đa dạng, do đó nó vừa nói lên tác động của hoàn cảnh đối với tính cách của nhân vật, đồng thời vẽ ra một bức tranh xã hội rộng lớn và hết sức sinh động Balzac cho ta theo dõi từng bước sự phát triển tính cách của nhân vật

Anh học trò nghèo được gia đình nuông chiều, có tham vọng và cũng có lý tưởng đẹp đẽ qua bao

va chạm với cuộc đời hắn tiếp thu được nhiều bài học xử thế Đây là một trong những hình ảnh

của bước tiến triển đầu tiên của Lucien “Qua hai tiếng đồng hồ, Lucien nghe thấy rằng hết thảy

mọi viêc đều giải quyết bằng đồng tiền Ở rạp hát cũng như ở hiệu sách, ở hiệu sách cũng như ở tòa báo, chẳng có vấn đề nghệ thuật là vinh quang Khối óc và trái tim của hắn bị cái qủa lắc lớn của đồng tiền nện nhịp liên hồi”.

Là một thanh niên của thế kỉ XIX, Lucien theo đuổi người đàn bà quý tộc Bargeton Y khao khát

tình yêu và cả vinh quang “Hai điều khao khát rất tự nhiên ở các chàng trai vừa thỏa mãn trái

tim vừa phải khắc phục cảnh nghèo hèn” Với Blazac điều đó rất tự nhiên chẳng những vì Lucien

thực chất là một kẻ vị kỉ, mà còn vì sự quy định của thời đại, của điều kiện xã hội Và cũng như

các chàng trẻ tuổi nhiều tham vọng, ban đầu ở Lucien “những khuynh hướng tham vọng đó còn

được kiềm chế vì những ảo tưởng đẹp đẽ của tuổi thanh niên, vì nhiệt tình hướng về những biện pháp cao thượng” Nhưng khi “ai nấy xung quanh hắn tiếp tục nâng cao chiếc bệ tưởng tượng lên cho hắn ngồi Những mối tham vọng của hắn được hết thảy mọi người nuôi dưỡng, từ bạn hắn cho đến những địch thủ điên cuồng của hắn, hắn đi vào một thế giới đầy ảo tưởng” Trí tưởng

tượng của tuổi trẻ phụ hoạ với những lời và những ý nghĩ đó một cách tự nhiên, tất thảy đều sốt

xắn phục vụ một chàng thanh niên đẹp trai và tương lai đầy hứa hẹn, cho nên “chí ít cũng phải

một bài học cay đắng và giá lạnh mới đánh tan được những ảo tường kia”.

Chàng vĩ nhân tỉnh nhỏ lên Pari, mang theo cả một hoài bảo lớn lao được người tình cao quý hứa hẹn nâng đỡ đủ điều Nhưng nghiệt ngã thay, bài học đầu tiên mà Pari trao tặng cho chàng thật tàn nhẫn làm sao, đau đớn làm sao! Xã hội quý tộc Pari quyền thế, hống hách, cùng bọn công tử

ăn chơi ngông cuồng, cười vào tận mũi chàng nhà quê ấy, cả người yêu hắn cũng ruồng rẫy hắn Điều đó khiến chàng thi sĩ háo danh và tham vọng ấy bắt đầu mở mắt và tỉnh mộng

Cái cơ cấu xã hội đó được vận dụng bằng chiếc lò xo duy nhất và căn bản, đó là đồng tiền Ngay

từ buổi đầu lên Pari, sau bước ruổi đầu tiên, Lucien nhận ngay ra điều bí mật đó và “Vỡ mộng”

để phải kêu lên “trời ơi! Phải có tiền bằng bất cứ cách nào!- Lucien tự nhủ- đồng tiền là thứ

quyền lực duy nhất bắt cái xã hội này phải quỳ gối” Hắn quyết tâm “tôi sẽ thắng, tôi sẽ qua đại

lộ này bằng xe bốn bánh có quân hầu!”

Càng đi sâu vào xã hội hắn nhận thấy rằng tài năng cũng chẳng là gì nếu không có đồng tiền

làm “điểm tựa” Tất cả tấn bi kịch của chàng thi sĩ có tài văn thơ, cũng như số phận của nhà phát

minh là ở chỗ đó! Nhưng David thì giữ được tấm lòng trong sạch và cao thượng, rút vào cuộc sống

an phận Còn Lucien lắm tham vọng, không đủ nghị lực để kìm giữ mình thì như quả lắc nhảy từ vịtrí này sang vị trí khác, báo này sang báo khác, đảng này sang đảng khác, tùy theo tiếng gọi của tiền tài và danh vọng Người như thế tương lai xán lạn chăng?

Trong bức thư gửi cho chị, hắn tự an ủi mình “Nếu hiện tại lạnh lẽo, trần trụi, hèn kém thì

tương lai sẽ giàu có và huy hoàng Phần nhiều những bậc vĩ nhân thường trải qua những thăng trầm, chúng giày vò em mà chẳng làm quỵ được em” Hắn còn kiêu ngạo cho rằng “Mọi ưu phiền

và sự khốn khổ chỉ có thể đánh vào những tài năng vô danh; nhưng khi họ đã nỗi danh thì các nhà văn trở nên giàu có, cho nên em sẽ giàu có” Suy nghĩ “những vĩ nhân của thời đại cần phải sống cách biệt Họ chẳng phải là những chim rừng đó sao? Họ ca hát, họ tô điểm cho thiên nhiên và chẳng một ai nên nhìn thấy họ”.

Thế nên hắn tự hào gắn bó với Pari, không thể rời bỏ nơi lí tưởng như vậy “Đây là xứ sở cuả các

nhà văn, nhà tư tưởng, nhà thơ Chỉ ở nơi đây danh vọng mới được vun xới và em biết được những hoa quả tốt tươi mà nó đang được nảy nở Chỉ ở đây các nhà văn mới kiếm được trong các viện bảo tàng và nơi sưu tập những tác phẩm của thiên tài của quá khứ, chúng nung nấu và kích thích trí tưởng tượng Chỉ ở nơi đây mới có những thư viện đồ sộ, luôn luôn mở cửa để cung cấp cho trí tuệ những điều cần biết và một món ăn Sau hết, ở Pari trong không khí và trong bất cứ chi tiết nhỏ nào cũng ẩn một tinh thần linh hoạt đượm nhuần trong các sáng tạo văn học Người

ta học đuợc trong chuyện trò ở quán cafe, ở nhà hát, chỉ nửa tiếng đồng hồ, nhiều điều hơn là sống 10 năm ở tỉnh nhỏ Ở đây tất cả quả thật đều là ngắm xem, so sánh và học tập, hết sức rẻ

mà cũng hết sức đắt Đó là Pari, nơi mà con ong nào cũng có cái ổ của nó và tâm hồn nào cũng tiếp thu được cái gì hợp với nó”

Khuyên Eve “Chị đừng mong nhận thư em đều đặn, một trong những đặc điểm của Pari là người

ta thực tế chẳng biết thời gian trôi qua như thế nào Cuộc sống ở đây dồn dập đến hãi hùng” Y

biết rõ về Pari nhưng vẫn lao vào, vẫn thân thiết gắn bó Thật một người tham vọng

Y đụng phải trong làng báo bảo hoàng và chính trị mối ghen tị mà chính mình cũng chẳng bao giờ

ngờ đến Đó là “Mối ghen tị phát sinh ra giữa mọi con người đứng trước một miếng bánh để chia

Chẳng khác gì lũ chó tranh nhau một miếng mồi, bây giờ giữa họ cùng xảy ra chuyện gầm gừ, những thái độ, những tính cách như thế Bọn nhà văn ấy chơi nhau hằng nghìn đòn ngấm ngầm để làm hại nhau, bên cạnh chính quyền chúng kết án nhau là thiếu nhiệt tình và để trừ khử mọi kẻ cạnh tranh, chúng tìm ra những mưu mô hiểm độc nhất”

Nhưng dẫu sao thì việc “bắt Pari phải quan tâm đến mình khi đã nhận rõ đô thành đó rộng lớn

đến thế nào và nỗi khó khăn để trở thành kẻ tai mắt ở đấy, điều đó làm Lucien say sưa thích thú”.

Quá trình tha hóa của Lucien diễn ra khá nhanh Nhu nhược và vị kỉ, y không chống nổi sự cám dỗ

Trước viễn cảnh phú quý do bà Bargeton phác họa, y vội vã “từ bỏ những tư tưởng của đám mạt

dân về sự bình đẳng ảo tưởng nêu lên năm 1793” Y từ gã đẳng viên tự do “trở thành bảo hoàng đến tận gan ruột” Y theo bà ta lên Pari, rời bỏ mẹ, chị, anh rể, những người tận tụy yêu thương

y, coi tương lai của y là lẽ sống Y đã trải qua nhiều bước thăng trầm, lâm vào cảnh bơ vơ túng thiếu rồi trở thành nhà báo có tiếng tăm, được nể sợ, sao đó nhận một kết thúc cực kì thảm hại Đường đời của y còn nhiều bước ngoặt Tính cách y thì theo hướng đi xuống Y đi từ sa đọa về sinh hoạt đến trụy lạc về tư tưởng, từ hư hỏng về tư cách đến phản động về chính trị Y lặp lại cuộc sống vô sỉ của Lousteau mà có lúc y đã biết ghê tởm Y cờ bạc trác táng, quan hệ với

bọn “apphe” sách báo, điều căn bản là buôn bán cả tài năng Thơ đối với y trước đây là mục đích,

nay chỉ còn là phương tiện Trong buổi đọc thơ ở Angulem, giữa đám quý tộc tỉnh lẻ ngu muội, y

còn biết đau đớn, thốt lên lời tự hào chân chính “Người ta không biết những nỗi đau khổ của

chúng tôi Những câu thơ là những hạt giống sẽ đâm hoa kết quả trong trái tim con người” Vậy

mà chính nhà thơ ấy lại viết bài bôi nhọ quyển sách mà y công nhận rằng hay, hơn nữa lại là của D’Arthez- ân nhân và là bạn thân của y Nhà thơ ấy lại còn ngồi bên xác người yêu làm những bài

thơ tục tĩu, rẻ tiền mua vui cho quán rượu để kiếm tiền chôn cất nàng Điều đó làm “giá lạnh

tâm hồn” những người phải chứng kiến cảnh đê hèn và khốn khổ tột cùng này.

Cũng từ tỉnh nhỏ ra đi tìm danh vọng, nhưng Rastignac thành đạt còn Lucien thì hoàn toàn thất bại Y không thuộc dòng dõi quý tộc, thiếu nghị lực và sự cứng rắn, thiếu cả sự khôn khéo dứt khoát Rastignac tiếp thu bài học từ người bà con xa sau đó sửa chữa và biết xoay chuyển tình thếtheo hướng có lợi nhất bằng sự quỳ lụy được tính toán nhanh nhẹn và đúng lúc Còn Lucien khi cónhiều khả năng nhất để chinh phục bà Bargeton thì lại biến bà thành kẻ thù Bản chất yếu đuối, y

chóng mặt vì chút hư danh Bị cuốn vào cơn lốc ăn chơi, y thôi tính toán, trở thành “đồ chơi của

bọn người tham lam, đố kị và nham hiểm” Tự nhận mình “là con bướm lượn từ đón sáng này sang đóm sáng khác, không kế hoạch nhất định, nô lệ của hoàn cảnh” sau khi bọn quý tộc lừa bịp,

lợi dụng và trở mặt

Hình tượng Lucien làm sáng tỏ “sự tự vận động của tính cách” trong nghệ thuật điển hình hóa

hiện thực chủ nghĩa Lucien không kiên định trong điều hay cũng như trong điều dở D’Arthez đã

so sánh y “cây thụ cầm mà các dây căng ra hay chùng lại theo sự thay đổi của thời tiết” Ở tỉnh

nhà y ngả nghiêng giữa David và bà Bargeton Lên Pari y dao động trước ảnh hưởng của nhóm

D’Arthez và nhóm Lousteau Khi y thấy “trí tuệ là đòn bẩy”, nhờ nó người ta có thể xoay chuyển tình thế, khi y lại cho rằng “điểm tựa của trí tuệ là đồng tiền” Bị ruồng bỏ y kết luận “mọi người

đều quỳ dưới chân vàng”, sau đó lại nghe lương tâm kêu lên rằng “lao động cần cù sẽ đưa tới vinh quang” Bản chất của y được hình thành do gia đình, xã hội, và môi trường bao quanh y Sự

nuông chiều rất mực, sự hi sinh nhẫn nhục của gia đình là nguồn gốc của thói vị kỉ và nhu nhược

Còn xã hội thì như Balzac nói: “chẳng có sự kiện nào kết án hùng hồn hơn tình trạng đớn hèn mà

thời kì Trùng hưng đày đọa đám thanh niên vào”.

Nhân vật Lucien ở khá nhiều nét chẳng phải là hình ảnh của chính Balzac đó sao? Từ chuyện tình duyên đến mối tham vọng không bờ, từ cảnh hàn vi ban đầu đến bao bước gian truân của cuộc đời làm văn làm báo Xét cho cùng, chẳng phải Balzac không có thiện cảm với chàng thi sĩ nhưng không vì thế mà Balzac không nghiêm khắc phê phán Lucien và không khách quan vạch trần những suy nghĩ thầm kín nhất, tráo trở nhất của con người ngả nghiêng đó Tình cảm của ông, một phần không ít dành cho Lucien nhưng lí trí thì đứng hẳn về phía những người như David, Eve, D’Arthez,Michel… để phê phán Lucien Cuối cùng Balzac không thể không để nhân vật của mình rơi xuống vực thẳm Đó là điều dũng cảm và cũng là mối mâu thuẫn trong Balzac

5 Vautrin- nhân vật “cừ khôi” của Balzac

Khi đã bị tắt hết mọi lối, Lucien đành bán mình cho tên trùm tội phạm đội lốt linh mục Hắn muốnlợi dụng chàng thi sĩ để tấn công vào xã hội quý tộc và tư sản Tên quỷ sứ ấy bồi cho Lucien những bài học còn kinh khủng gấp ngàn lần những bài học của Lousteau Đó là bài học bất nhân, bài học giả dối, đó là lời tuyên chiến công khai của cá nhân chống lại xã hội

Trước hết hắn khuyên “Anh hãy nên coi những con người, nhất là người phụ nữ chỉ là những dụng

cụ, nhưng chớ để cho họ thấy điều đó, anh hãy thờ phụng như thờ chúa vậy, kẻ nào ở địa vị cao hơn anh, có thể hữu ích cho anh và đừng có rời khỏi họ khi chưa bắt họ phải trả thật đắt sự luồn lọt của anh” Hắn dò hỏi:“Anh muốn ngự trị thiên hạ phải không?”, và chỉ bảo:“Thế thì trước hết phải tuân theo thiên hạ và học hỏi họ chu đáo”.

Để tăng sức thuyết phục, hắn dẫn chứng rằng “những kẻ quyền cao chức trọng cũng làm những

việc đê hèn gần như những kẻ mạt hạng, nhưng chúng làm trong bóng tối và phô trương ra đức hạnh của chúng, chúng vẫn quyền cao chức trọng mãi Những người thấp hèn bộc lộ đức hạnh của

họ trong bóng tối và phơi bày nỗi khốn cùng của họ ra thanh thiên bạch nhật: Họ bị kinh rẻ”.

Hắn ta tuyên án đối với xã hội “xã hội của anh chẳng còn thờ thượng đế chính thống nữa, mà là

tôn thờ con Bê vàng!” Điều đó có gì khác là bảo mọi thần dân hãy cố gắng mà làm giàu.

Đút kết lại những lập luận sảo trá vừa rồi, hắn nói với giọng khuyên nhủ “Tự đặt cho mình một

mục đích huy hòang, và che dấu những thủ đoạn thành đạt đi, đồng thời che dấu bước tiến của mình Trước đây anh đã xử sự như đứa trẻ, bây giờ hãy như người lớn, trở nên kẻ đi săn, hãy mai phục đi, nấp ẩn trong cái xã hội Pari, chờ đợi một miếng mồi là chờ đợi cơ hội, chẳng nên tiếc thân mình và cũng chẳng nên tiếc cái mà người ta gọi là phẩm giá, là vì tất cả chúng ta đều tuân theo một cái gì, một thói hư, một nhu yếu nhưng phải tôn trọng cái quy luật tối cao! Bí mật!”

Thế còn chưa đủ để chàng trai trẻ tin theo lời mình, hắn thêm vào “kẻ tham vọng nào muốn chiến

đấu bằng những phương châm đạo đức trong một trường đua mà đối phương của hắn bất chấp

tất, thì chỉ là một đứa trẻ mà những tay chính trị cáo già bảo vào mặt cái điều mà những tay chơi thường bảo vào mặt những kẻ không biết lợi dụng bo xì của hắn” Theo lời Vautrin thì chẳng còn

pháp luật nữa, chỉ còn những tục lệ, chỉ là những cái giả hiệu, chung quy là hình thức

Rất tự nhiên, rất dễ hiểu khi chàng sinh viên ôm mộng trong trắng xưa kia, qua bao nhiêu sự giày

vò, ma luyện của xã hội tư sản, qua bao nhiêu bước phạm lỗi rồi hối cải cứ như lăn dần xuống một cái dốc không cưỡng lại được Cuối cùng hắn có thể tiếp thu một cách trơn tru bài học mà

Vautrin tóm tắt trong mấy câu “Được ăn cả, ngã về không Ta hãy tính toán đi Khi anh ngồi vào

bàn xì, anh có bàn cãi về những điều kiện không? Luật đã định rồi anh chỉ có việc thừa nhận” Đó

chính là cái luật lệ ăn cướp của xã hội tư sản Và chính đó cũng là một quy luật phát triển của xã hội tư bản mà Balzac đã nắm được để nâng cao cuốn tiểu thuyết của ông lên trình độ một bức tranh khái quát rộng lớn và đồng thời đưa chủ nghĩa hiện thực lên đỉnh cao của nó

Với bài học như thế, Lucien sau khi định tự tử lại xông vào cái xã hội Pari một lần nữa và cuộc

đời của hắn sẽ kết thúc thảm hại bằng sợi dây treo cổ trong một cuốn tiểu thuyết khác trong“Tấn

trò đời”.

Như vậy, bức tranh mà Balzac trình bày trong “Vỡ mộng” chẳng phải là đen tối, khủng khiếp lắm sao? Ngọn bút phê phán của ông đã chẳng ác liệt đến mức tối đa hay sao? Chính Balzac cũng tự nhận thức rõ điều đó Trong lời đề tặng Victo Hugo trên đầu cuốn tiểu thuyết, Balzac nói hẳn rằng

tác phẩm của ông “là một hành vi can đảm và cũng là truyện đầy sự thật” Dũng cảm nói lên sự

thật đó là một nét chủ yếu trong thái độ của Balzac Balzac biết trước rằng tác phẩm của mình khi ra đời sẽ nhận không ít búa rìu sấm sét của dư luận xã hội tư sản và quý tộc, cả bọn thống trị đương thời Nhưng chẳng một lẽ gì khiến Blazac có thể xa rời sự thật, cho dù sự thật có chỗ nào

đó trái với thiện cảm giai cấp, với tình cảm riêng của ông

6 Tác giả- mượn lời nhân vật nêu lên những phát kiến về sáng tạo văn học nghệ thuật

Một đặc điểm khác là tiểu thuyết này không những thông qua hình tượng nghệ thuật để đạt tới đỉnh cao của Chủ nghĩa hiện thực mà nó còn chứa đựng khá phong phú những phát kiến của tác giả, hoặc trực tiếp hoặc mượn lời nhân vật về những vấn đề sáng tác văn học nghệ thuật Nói lên phần nào những kinh nghiệm sáng tác cũng như những quan điểm mỹ học của nhà văn

Chẳng hạn Balzac mượn lời D’Arthez nói lên ý kiến xác đáng của ông về thiên tài và sáng tác nghệ

thuật “Thiên tài đó là sự kiên trì Sự kiên trì ở con người quả là cái giống nhất với phương thức

mà tự nhiên sử dụng trong sáng tạo của minh Nghệ thuật là gì hở anh? Đó là tự nhiên chung đúc lại” Sau đó Balzac nói “D’Arthez không thừa nhận thiên tài siêu việt mà không có nhận thức sâu

xa về triết học Hiện nay anh đang tìm tòi và tiếp thu hết tài sản triết học cổ đại và cận đại Anh muốn như Molie trở thành một triết gia uyên thâm trước khi viết hài kịch Anh nghiên cứu cuộc đời trong sách và cuộc đời thực tại Anh kết bạn với những nhà khoa học, bác học tự nhiên, những thầy thuốc trẻ tuổi, những nhà văn chính trị và những nghệ sĩ ”

Ở một chỗ khác, Balzac lại mượn lời thi sĩ Lucien để nói rằng “mục đích của thơ là đưa những ý

niệm tới đúng cái điểm để hết thảy mọi người đều có thể nhìn thấy và cảm thấy Muốn vậy thì nhà thơ phải luôn luôn đạt tới mọi trình độ của trí tuệ con người để làm thỏa mãn được tất thảy Họ phải che đậy dưới những màu sắc rực rỡ nhất bởi logic và tình cảm là hai lực lượng đối địch nhau Họ phải thâu gôm cả một loạt tư tưởng vào một tiếng Tóm tắt những hệ thống triết

lý toàn vẹn vào một bức tranh Sau hết thơ của họ là những hạt giống phải nở hoa trong lòng mọi người, theo những luồng của tình cảm riêng tư Phải chăng là cần cảm xúc hết thảy để biểu thị được hết thảy? Mà cảm xúc mảnh liệt phải chăng là đau khổ? Vì vậy văn thơ chỉ có thể nảy nở sau những chuyến đi gian khổ, qua những địa hạt rộng lớn của tư tưởng và của xã hội Phải chăng những công trình bất tử là những tác phẩm tạo nên cho chúng ta những nhân vật mà cuộc sống còn xác thực hơn cả những con người đã sống thực” Đó là những ý kiến rất cơ bản và xác đáng

của nhà văn hiện thực chủ nghĩa vĩ đại, thiết tưởng vẫn còn bổ ích cho chúng ta hiện nay

Không những Balzac đưa ra những ý kiến chung về thiên tài, về sáng tác nghệ thuật như thế, trong “Vỡ mộng” ông còn có những chỗ đi sâu vào phương pháp sáng tác nghệ thuật, nhất là về

thể loại tiểu thuyết Có chỗ ông viết “tiểu thuyết đòi hỏi tình cảm, bút pháp và hình tượng, và

sáng tạo hiện đại vĩ đại nhất Nó kế tục haì kịch, loại này với những quy tắc cũ kĩ của nó không hợp với phong tục hiện đại nữa Nó bao quát sự kiện và tư tưởng trong những sáng tạo đòi hỏi vừa trí xảo, vừa đạo đức sắc cạnh của La Bruye, những tính cách cấu tạo lớn theo kiểu Molie, những cơ cấu lớn lao của Secxpia và sự mô tả những khá cạnh tinh vi nhất của dục vọng”.

Và đây là lời D’Arthez khuyên Lucien về cách viết tiểu thuyết.“Anh không muốn là kẻ học đòi

Walter Scolf thì anh phải sáng tạo một phong cách khác, thế mà anh lại đi bắt chước ông ta Cũng như ông ta, anh bắt đầu những đàm thoại dài dòng để trình bày nhân vật Khi chúng đã trò chuỵện rồi anh mới đi vào miêu tả và hành động Cái xung đột cần thiết cho mọi tác phẩm có kịch tính đến cuối cùng Anh hãy đảo lộn số hạng của bài toán đi Hãy bỏ những đàm thoại rườm rà kia Ở Walter Scolf thì tuyệt diệu nhưng ở anh thì lại nhợt nhạt Hãy bằng những miêu tả thích hợp với ngôn ngữ của chúng ta Anh hãy lấy đối thoại làm kết qủa tất yếu nó hoàn thành mọi sự chuẩn bị của anh Hãy đi vào hành động ngay từ đầu Anh hãy nắm lấy chủ đề khi ở ngang giữa, khi ở phần cuối, nghĩa là hãy thay đổi bố cục cho khỏi lặp lại mãi một cách”

Những ý kiến về sáng tác văn học và những kinh nghiệm sáng tác như thế đã được Balzac áp dụng ngay chính “Tấn trò đời” mà “Vỡ mộng” là một điển hình xuất sắc Thật vậy, trong tiểu thuyết của mình Balac đã đạt được cái tinh thần thời đại nhờ nhân vật điển hình, nhờ bao nhiêu chi tiết chân thật, cụ thể và phong phú mà ông đã tích lũy được Nhưng ông cũng không tránh nhược điểm là kể lể một cách nặng nề như chính ông đã dự báo Dù sao, nếu độc giả không quan niệm đọc tiểu thuyết chỉ là sự mua vui đơn thuần thì những cố gắng suy nghĩ trong khi đọc tác phẩm của Balzac sẽ cung cấp cho họ một vốn sống thật là phong phú và một sự hiểu biết sâu sắc, thấu đáo về xã hội nước Pháp ở nửa đầu thế kỉ XIX

*******

Giá trị thời sự và phổ biến của tiểu thuyết “Vỡ mộng”, đối với chúng ta ngày nay chính là ở chỗ Balzac đã phê phán cái hiện thực xã hội tư sản một cách tinh vi và ác liệt Ngọn bút hiện thực nhạy bén và sắc sảo đi sâu vào phanh phui tận ruột gan, lột trần bộ mặt tàn ác của xã hội đó Nhìn vào bức tranh xã hội Pháp từ hơn 100 năm này mà Balzac đã vẽ lên trong “Vỡ mộng” chúng

ta nhận ra nó còn nhiều nét giống với bức tranh của xã hội tư sản ngày nay Đó là điểm lỗi lạc củathiên tài Balzac, khiến “Vỡ mộng” nói riêng, “Tấn trò đời” nói chung được bao thế hệ độc giả hâm mộ cho tới hôm nay

IV Kết luận về giọng điệu lạng lùng khách quan

Đương thời Balzac không được giới phê bình đón nhận, vì nhiều nguyên nhân Trước hết là vì sự

phê phán, ở ông quá sắc sảo Trong khi Marc khen ngợi Balzac “xuất sắc ở sự am hiểu sâu các

quan hệ hiện thực”, thì người ta ra sức chứng minh ngược lại Hoặc kết án Balzac vô đạo đức,

trách Balzac bị đồng tiền ám ảnh bởi cuộc sống của ông túng thiếu, phàn nàn Balzac chỉ miêu tả mặt xấu của xã hội trong khi nhân loại tốt đẹp hơn nhiều….Tất cả đều là trạng thái của cùng một nỗi hoảng sợ trước sự thật, cùng một ý muốn, cố tình giảm nhẹ ý nghĩa “đồng trăm xu vạn năng” trong tác phẩm Balzac

Balzac bị dè bỉu, chán ghét bởi điều mà chúng ta trân trọng và yêu mến nhất: giá trị nhận thức và

tố cáo của tác phẩm Người ta còn không hiểu và không ưa Balzac vì một nguyên nhân khác: sự cách tân của ông, hoàn toàn không giống quan niệm phổ biến đương thời coi trọng trước hết văn tài, bút pháp Chính nhờ cái tính chân thật cao, tính hiện thực sâu sắc dựa trên quan điểm lịch sử

và quan điểm khoa học đúng đắn, tác phẩm Balzac đạt tới trình độ tố cáo kinh hồn đối với giai cấp tư sản

Tác phẩm của Balzac quả là lời tuyên án với xã hội tư sản, lời buộc tội không chống án được, vì Balzac hơn ai hết đã mổ xẻ con người tư sản đến tinh vi, đã hiểu thấu được bản chất tội ác của giai cấp tư sản Một cái xã hội mà nền tôn giáo thiêng liêng hơn cả là tôn giáo “con bê vàng”.Balzac đã vẽ nên sắc nét hơn ai hết bộ mặt đen tối, bỉ ổi của xã hội quý tôc và tư sản, nhưng phải

đầu là tại tác giả “khi sự vật tự nó nói lên bản thân nó và nói to đến thế” Thế nên, Victo Hugo

trong bài điếu văn đọc trược mộ Balzac có nói: “Ông đào bới thói hư, ông mổ xẻ dục vọng Con dao mổ của ông thọc vào con người, vào tâm hồn, vào quả tim, vào lòng ruột, vào não óc, vào cái vực thẳm mang ở mỗi con người”

Balzac nghiên cứu đời sống xã hội như một nhà bác học tìm tòi, một nhà quan sát thấu suốt Balzac không dừng ở việc tập hợp tài liệu, nêu sự kiện Ông muốn đi sâu tìm nguyên nhân của chúng, muốn nghiên cứu lí do của những thực trạng xã hội đó, khám phá ra ý nghĩa giấu bên trongcái đám to lớn những nhân vật dục vọng và biến cố đó Lấy tư cách một nhà sử học ông muốn phát hiện ra động cơ của lịch sử, lí do vận động của xã hội Chính quan niệm tiến bộ về lịch sử màtiểu thuyết của ông đạt tới trình độ khái quát hoá nghệ thuật cao, tạo nên những tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình Như vậy, qua giọng lạnh lùng khách quan của Balzac ta nhận thấy tác giả như nhà khoa học chuyên nghiên cứu con người tư sản Và đây là giọng chủ đạo trong tiểu thuyết Balzac

Ngày nay khi trên văn đàn thế giới tư sản vẫn còn đầy dẫy những xu hướng bi quan hắc ám kiểu chủ nghĩa hiện đại hay chủ nghĩa hiện sinh, thì chủ nghĩa hiện thực phê phán của Balzac vẫn là một tấm gương sáng Hơn thế nữa chủ nghĩa hiện thực phê phán phải là người bạn đồng hành củachủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa trong cuộc đấu tranh cho hoà bình, cho chủ nghĩa nhân dạo, cho một nền nghệ thuật tiến bộ chân chính

CHƯƠNG IV: GIỌNG TRÀO PHÚNG, CHẾ GIỄU CỦA NGƯỜI Ở ĐỊA VỊ CAO HƠN XÃ HỘI

I Trong tiểu thuyếtEUGENIE GRANDET

1 Lão Grandet- không phải tên keo kiệt bình thường

Tác phẩm nổi bật một nhân vật đại diện cho xã hội tư sản- lão Grandet Cái tâm địa tư sản của Grandet đã được Balzac miêu tả với môt nghệ thuật gân guốc và đặc sắc Giọng điệu Balzac khi miêu tả nhân vật này cũng có sự phong phú Trước sự keo kiệt của lão, Balzac khách quan mà

miêu tả, nhưng khi không chịu nổi sự tàn nhẫn trong đạo đức của tên tư sản này Balzac dùng

giọng điệu chế giễu để lão ta hiện rõ bản chất tàn ác của mình Chính Balzac đã nhận định “Đó

không phaỉ là một người keo kiệt bình thường, mà dục vọng của nó chắc chắn đã che giấu một niềm lạc thú sâu xa, những quan niệm thầm kín”.

Grandet là điểm gặp gỡ và cũng là sản phẩm của một thời cách mạng Pháp đã qua Lão có nét tính cách của một gã tư sản mới lên, hung hăng, vô tâm làm con tính trên tờ báo đăng tin người

em trai vừa chết nhưng cũng có cái khôn ngoan thực tế của bác phó thùng quen sống tằn tiện vất

vả Grandet nhìn tất cả mọi điều từ quan điểm lợi nhuận, mọi hành động đều bộc lộ sự tàn bạo, độc đoán của một kẻ có ý thức về quyền lực của mình Lão bóc lột người ở, lợi dụng bọn cầu hôn,nhẫn tâm với cháu, phá hoại hạnh phúc của con, buộc con trở thành kẻ canh giữ tài sản cho mình,biến vợ thành nô tỳ và nhẫn tâm dày vò khiến bà buồn phiền đến chết

Xây dựng nhân vật Grandet, Balzac sử dụng biện pháp phóng đại và cường điệu Biện pháp phóng đại được sử dụng một cách có ý thức nhằm làm nổi bật bản chất của hiện thực Đồng thời với biện pháp phóng đại Balzac còn sử dụng một giọng điệu trào phúng, đôi khi là sự chế giễu mỉa maiđối với con người keo kiệt này Điều đó càng làm cho bản chất hám vàng của lão hiện ra không gì che giấu được Nhân vật này còn là sự thừa kế của Moliere thế kỉ 17( với nhân vật Acpagon- Lão

hà tiện)

Môi trường hoạt động của các nhân vật trong “Tấn trò đời” rất đa dạng Balzac tạo cho mỗi nhân

vật chính một môi trường sống hết sức phong phú và thích hợp đến không ngờ, đồng thời Balzac khéo léo tạo những tình huống để nhân vật tự bộc lộ tính cách của mình Ông đã dựng lên

những “hoàn cảnh điển hình” cho những “nhân vật điển hình”, khiến cuộc sống trong tác phẩm

hiện ra một cách đa dạng, sinh động không thua gì cuộc sống thực Trong thực tế vấn đề tiền bạc quyết định mọi ý nghĩ và hành động của nhân vật tư sản, nó khơi ra, buộc nút, cởi nút mọi câu chuỵện trong xã hội tư sản Trong xã hội này tiền bạc là dục vọng cao nhất, mỗi nhân vật trong tác phẩm này đều được Balzac đặt cho trong lòng họ những dục vọng ấy

Từ một thợ đóng thùng trở thành ông Grandet là cả một con đường đầy thủ đoạn Sáng suốt chộp thời cơ Cách mạng để mua lại những cánh đồng nho và trại ấp với giá rẻ như cho không để từ đó đồng tiền sinh sôi nảy nở một cách bí ẩn, mờ ám dưới bàn tay điều khiển thần kỳ của chủ nhân

Balzac sớm nhận ra tài năng đó của ông Grandet và mỉa mai “Nếu không kể tiểu sử ông ra đây thì

không tài nào các bạn lĩnh hội ý nghĩa của mấy tiếng nhà của ông Grandet” Thật vậy, phải kể rõ

quá trình làm giàu của con người triệu phú này, độc giả mới hiểu hết thế nào là đồng tiền tư bản.Balzac đã chứng minh quá trình tích lũy của giai cấp tư sản đương thời, họ lợi dụng cách mạng đểlàm giàu, chiếm hữu ruộng đất phát mãi và đầu cơ, phất nên bằng nhiều thủ đoạn trong thương mại …, lịch sử làm giàu của Grander gắn chặt với thực tế lịch sử của nước Pháp sau cách mạng

1789, bọn tư sản làm giàu bằng xương máu của nhân dân “Dân Saumur hiếm người cách mạng,

cho nên bác Grandet được xem là người táo bạo, là chiến sĩ cộng hòa, là nhà ái quốc, là người tiếp thu tư tưởng cấp tiến, trong khi sự thật bác ta chỉ tiếp thu những cánh đồng nho”

Gia tài khổng lồ mà lão Grandet có được thực chất là công sức của những người dân của thị trấn

Saumur “Ông thị trưởng cai trị khéo, thu hoạch nho lại càng khéo hơn” Trước thủ đoạn làm giàu của con người tư sản, Balzac chế giễu chúng “Giá ông viện thành tích ấy ra thì ông có thể

xin ân thưởng Bắc đẩu bội tinh”.

Như đã nói, xã hội tư bản là nơi mà đồng tiền là cán cân công lý, là chuẩn mực đạo đức và cũng

là lương tâm của con người, là thế lực duy nhất khiến xã hội phải quỳ gối Bởi thế nên “một cái

gia sản to như thế làm cho tất cả những hành động của ông Grandet đều như trùm bọc hào quang” Biết lão không đạo đức gì nhưng mọi người đều trầm trồ thán phục và kính nể, có lẽ vì

vàng của lão làm con người ta bị mất trí cũng nên “Ngôn ngữ của ông cũng như y phục, điệu bộ,

cho đến cái nheo mắt, đều thành khuôn vàng thước ngọc cho mọi người” Đó là thái độ của người

dân nhưng với Balzac thì ông mỉa mai rất chua cay bọn tư sản “Người ta quan sát ông như nhà

sinh vật học khảo sát những biểu hiện ở bản năng của con thú”.

Trên đây chúng ta đã kể ra quá nhiều những thói xấu của người tư sản, sự thật thì không phải là

họ hoàn toàn xấu Ở bọn tư sản mà nổi bật là ông Grandet đáng kinh này vẫn có một đức tính tốt

Hãy lắng nghe Balzac nói gì về tính tốt hiếm hoi của lão Grandet bủn xỉn nhé! “Ông không động

đến cái gì của người ta vì ông luôn luôn tôn trọng tư hữu” Đây là một tính tốt khi ý thức được về

tài sản cá nhân, không lấy của ai cả bởi sợ người ta lấy của mình, mà ở thị trấn này ai có thể lo lắng hơn lão về việc bị mất trộm

Thói keo kiệt thấm sâu vào máu huyết, bởi thế chẳng đời nào lão bỏ tiền ra sắm sửa bất cứ thứ

gì Hãy quan sát ngôi nhà buồn tẻ của lão, bạn sẽ nhận ra ngay sự tồi tàn về vật chất của con

người giàu có bậc nhất này “Các ghế tựa kiểu cổ có phủ thảm thêu; mấy hình thêu ấy minh họa

thơ ngụ ngôn Laphongten, nhưng nếu không biết trước thì không tài nào nhận ra chủ đề vì màu chỉ đã bạc thếch, hình thêu bị mạng bị vá chằng chịt, khó lòng nhìn thấy” Keo kiệt thì chẳng có gì

lạ, nhưng keo kiệt như lão thì thật đặc biệt, Balzac giải thích “Cái món trang trí sang trọng này

không ăn khớp tí nào với tập quán của Grandet, nhưng khi ông ta mua nhà thì đã có sẵn”

Đành rằng lão không thích mua sắm, không thích sự hoang phí thế nhưng với những điều kiện sinh hoạt bình thường nhất lão cũng nhất mực keo kiệt thì thật là đáng sợ Những người thân yêu của

lão phải sống trong sự thiếu thốn tột độ “Nhất định đến 31 tháng 3 thì ông ta tắt lửa, bất chấp

những ngày rét mướt đầu xuân và cuối thu Bà Grander và cô con gái mà chịu được những ngày rét tháng tư và tháng mười là nhờ chiếc lồng ấp bỏ mớ than hồng mụ Nanon khéo léo gắp từ trong bếp ra”

Ba người phụ nữ đáng thương đã phải cúi đầu cam chịu cuộc sống khắc khổ ấy đến suốt đời Dẫu

là một nhà văn hiện thực nhưng trước cảnh đời của những con người đáng thương Balzac đã chế

giễu cuộc sống buồn tẻ của họ, mà chủ yếu là chế giễu con người gia trưởng Grandet.“Chế độ ăn

uống trong nhà thanh đạm khắc khổ, nên không ai đau ốm bao giờ và mụ Nanon cũng vui vẻ tham gia những lợi ích vệ sinh ấy” Điều này cũng thật dễ hiểu, chắc rằng việc chi tiền thuốc sẽ làm cho

lão Grandet điên lên mất, đó là một sự xa xỉ, một nhát dao có thể giết chết lão, tiền thuốc sẽ là một sự lãng phí kinh khủng

Bà Grandet và Eugenie buộc phải cam chịu bởi một sợi dây tình thân máu mủ vô hình gắn kết họ với Grandet Còn với mụ Nanon thì sao? Lão già keo kiệt ấy đã ban phát lòng thương hại cho người đàn bà ấy, lão cứu giúp để rồi bóc lột, bởi một con người khéo léo tính toán như Grander không thể vung vãi tình cảm cho một người nào cả Hãy đọc kỹ bạn sẽ nhận ra giọng điệu mỉa

mai của Balzac khi nói về sự phung phí tình cảm này “Niềm thương ấy làm cho người con gái già

hoan hỉ, nhưng ở Grandet nó lại có một cái gì gớm ghiếc” Nó không phải là sự lãng phí, nó là một

nước cờ dù nhỏ nhưng vẫn trong kế hoạch làm giàu của Grandet “Nó gợi lên hằng ngàn sự đắc ý

về những món lợi mà Nanon làm ra”

Grandet thường mừng tuổi con mình bằng một đồng tiền vàng Thật khó tin! Một người như Grandet mà dám cho con những đồng tiền vàng ư! Không để chúng ta ngạc nhiên lâu, Balzac chú

thích ngay:“làm thế chẳng qua là đem tiền hòm này bỏ sang hòm khác, không mất gì mà lại gây

dựng được đức tính hà tiện cho cô thừa tự” Đúng thật một công mà hai việc, vừa được tiếng

yêu con, vừa âm thầm truyền cho con cái dòng máu keo kiệt của mình

Với người vợ đáng thương thì lão cũng chẳng có gì là tử tế, đôi khi lão cố đòi cho được khoản kimgăm tóc khi bán hoa lợi trong năm cho vợ, rồi vờ như vợ chồng vẫn thường chi tiêu chung mà hỏi mượn lại mấy đồng Grandet thì cứ tưởng rằng mình đối sử với vợ hào phóng lắm rồi, nhưng sự

thật thì “nhà triết học mà gặp những mụ Nanon, những bà Grandet, những cô Eugenie thì hẳn

cũng có quyền khẳng định rằng bản chất của tạo vật là trớ trêu, mỉa mai đấy nhỉ?”.

Mọi lúc mọi nơi, không khi nào Grandet được nghỉ ngơi bởi lão luôn căng mắt lên để nhìn ra sự lãng phí và lập tức làm một bài toán để dập ngay, chặn ngay cái sự lãng phí chết người ấy Có đôikhi ta hiểu lầm rằng Grandet rất quan tâm đến những người quanh mình, ví dụ như tình huống

sau: “mụ Nanon, mụ có vùi lửa, tắt nến rồi lên trên này với chúng tôi không? Rõ nhỉ! Gian phòng

cũng đủ chỗ để chứa hết chừng này người chứ?”, đây chắc là bài toán nhằm vào việc duy trì tài

sản của mình, một tí củi, một tí lửa cũng không để hoang phí, nhưng bề ngoài thì lão cố làm như

là quan tâm đến mụ Nanon, không muốn mụ ở một mình, trên này đông vui hơn

Sống mãi trong cảnh khắc khổ và hoàn toàn mù tịt về gia sản cuả cha, cô gái thừa tự Eugenie trước một món quà vào loại tạp hóa tầm thường cũng cảm thấy là xa xỉ Khi Adon tặng chiếc hộp

khâu, Eugenie khẽ nhìn cha xem có được nhận không, Grander buông một tiếng “Nhận đi con

ạ!” mà theo Balzac thì những tiếng ấy được Grander nói “với một giọng điệu có thể làm cho một diễn viên trở thành bất tử” Trong khi đó bộ ba Cruyso kinh hoàng nhìn đôi mắt hân hoan sinh

động của cô thừa tự giàu sụ hướng về Adon, bởi họ đâu biết rằng “đối với nàng những thứ sang

trọng như thế thật hãn hữu”.

Vẫn biết đồng tiền tư sản có ma lực đáng sợ, thế nhưng trong mỗi chúng ta vẫn không tin rằng tiền có thể làm con người ta quên đi tất cả, chẳng lẽ tiền bạc còn nặng hơn đạo lý ở đời? Balzac không che đậy sự thật đau lòng về quá trình tha hóa của con người trong đời sống tư bản Thật vậy tiền là tất cả, tiền là sự sống và với một con người tư sản như Grandet thì không nghi ngờ gì nữa, với lão tiền là tôn giáo, là vị thần duy nhất mà lão thờ phụng Trước hoàn cảnh thảm

thương của người em ở Pari, ông ta lo lắng không nguôi, trăn trở tìm cách giải quyết nhưng chẳng phải để giúp người em khổ sở, người cháu mồ côi mà chỉ để mình yên thân, kẻo liên lụy

đến tiền của mình thì khốn khổ nào hơn, Balzac mỉa mai con người tàn nhẫn ấy “Khi ông Grandet

em cầm bút viết bức chúc thư đau lòng trên kia, ông hết sức bức rứt, nhưng ông anh khi nghĩ đến hậu quả của chúc thư ấy, có lẽ còn bức rức hơn” Bởi lo lắng về hậu quả của chúc thư, nên

Grandet đang căng óc ra tìm cơ hội tống thằng cháu nghèo xơ ra khỏi nhà mình

Tham lam và keo kiệt giúp Grandet có một khiếu quan sát thật tinh tế, trong nhà này đố ai qua mắt được lão Eugenie luôn thấp thỏm vì mẩu nến lạp, vì mấy thanh củi để đốt trong phòng Charles Trước ông bố bủn xỉn nàng phải đấu tranh hết mình để có được chút bơ, lạng bột, miếng

đường Balzac chỉ ra tính chất của cuộc đấu tranh vừa hài hước vừa bi đát này “Người thiếu phụ

Pari gắng hết sức bình sinh cầm cái dải lụa cho chàng nhân tình leo gác có lẽ cũng không can đảm bằng Eugenie khi nàng đem đĩa đường đặt lại lên bàn”

Như đã nói ở trên, cái chết của người em trai không làm Grandet ngạc nhiên hay đau lòng gì, thế

nên “Grandet không thấy khó khăn lúng túng gì trong việc báo tin cha Charles chết” Điều quan trọng và khó xử của Grandet ấy là “ông cảm thấy như thương hại Charles khi nghĩ rằng anh chàng

không có một xu dính túi” Nghĩ vậy cho nên “ông tìm lời nói để cái sự độc ác ấy một cách êm ái”.

Đồng tiền tư sản làm tim lão co lại, mọi thứ tình thương cao đẹp, nhân bản đều ngụi tắt nhường chỗ cho lòng hám vàng, lão chỉ xúc động khi tin rằng nó không làm hao một xu nhỏ nào trong kho báu của mình Thế nên việc để tang cho em trai cũng làm lão phát điên lên được, nó tốn kém lắm

đấy “để tang thì để trong lòng chứ để gì trên quần áo”.

Ngoài đức tính tốt là tôn trọng tư hữu thì ngay đây ta phát hiện ra một đức tính tốt ở lão như là

việc lão đãi cơm bạn bè Theo bà Grandet thì “từ thủa mẹ về với cha con lần này là lần thứ ba

ông ấy đãi cơm” Thấy đấy, không phải lúc nào lão cũng keo kiệt, lão đãi cơm khách những 3 lần

cơ, thế là hào phóng quá còn gì, nhưng chắc rằng sự hào phóng này đem lại cho lão những khoản thu lớn gấp bội lần những bữa cơm ấy

Hình tượng Grandet nổi bật với tính tham lam, keo kiệt và đó còn là một con người rất mực khôn

ngoan, lắm thủ đoạn “Ông ta lấy dáng điệu một chú học trò tinh quái, ngoài mặt vờ chăm chú

nghe lời thầy giảng, mà trong lòng thì cười thầm thầy ngây thơ”

Grandet là người gia trưởng, chút phong kiến còn sót lại trong nhân vật tư sản, mọi mệnh lệnh y ban ra thì 3 người phụ nữ đáng thương phải phục tùng không một thắc mắc, đơn giản nhất như

việc đi ngủ “Grandet ưa đi ngủ sớm; mà hễ ông ta đã ngủ thì cả nhà cũng phải ngủ, cũng như khi

Oguytsto uống rượu thì cả nước Ba Lan say”

Khi mụ Nanon vắng nhà, bảo là đi thu xếp việc gì cho ông chủ thì lập tức Balzac mỉa mai “làm như

ông Grandet có thể để vương vãi cái gì!” Thật vậy, nếu Grandet mà làm vương vãi một thứ gì thì

chắc đó không còn là Grandet nữa, mà có vậy thì vợ con lão đã sống thoải mái hơn từ những miếng đường, cân bột lão vương vãi và chắc là dân Sammur cũng nhờ sự vương vãi của lão mà khá hơn chăng?

Người vợ đáng thương của lão, vì chẳng được hưởng một cuộc sống dư giả, chẳng được nhận đủ nguồn dinh dưỡng nên nước da nhợt nhạt Grandet thì không nhận ra sự thiếu thốn dinh dưỡng

ấy mà chia xẻ cùng vợ một câu hết sức buồn cười “Nước da bà kể cũng vàng một tí nhưng tôi

thích màu vàng” Đúng thật là Grandet thích màu vàng bởi vì nó là màu của một kim loại quý, là

màu vàng lấp lánh của những đồng tiền Màu của nước da vợ nay trùng với màu sắc lão yêu thích thì còn gì tuyệt bằng Nói đi nói lại rồi thì lão cũng chẳng quan tâm gì đến sức khỏe của vợ mình, nói thích nước da bà màu vàng cũng chỉ vì nói thế nó sẽ không mất thêm tiền chi cho việc ăn uốngtầm bổ, nếu tẩm bổ thì vợ lão sẽ mất đi màu da vàng nhợt nhạt và lão sẽ tốn một khoản nhỏ Thếthì người vợ đáng thương kia hãy cứ chịu cuộc sống hiện thời vậy, cứ giữ màu da vàng ấy nhé! Vì thói hám vàng mà lão giết dần giết mòn người vợ hiền lành ấy- kẻ hùn vốn và cũng là nô lệ của lão

Grandet là một tên tư sản không chỉ keo kiệt mà còn tàn nhẫn Lão thờ ơ trước cảnh khổ của em trai, đẩy thằng cháu đi Ấn Độ cho rảnh nợ, bỏ mặc hạnh phúc của con và giờ đây thì muốn vợ đi

sớm để khỏi tốn tiền thang thuốc, nhưng có một điều nằm ngoài dự kiến của lão “Bà Grandet mà

chết thì vấn đề thừa kế di sản của bà ta cũng làm cho Grandet chết đi được” Sự thật bất ngờ

làm Grandet thay đổi hẳn thái độ, bác sĩ được mời đến để chăm sóc cho bà Grandet và “bởi vậy

ông ta thành tâm cầu nguyện cho bà sống”.

Nếu cái chết của người vợ thánh thiện ấy không dính gì tới tiền của lão thì chắc rằng bà đã được lão ta đối xử như cách lão đối với em trai lão May mắn thay bà vẫn được sống thêm một thời gian vì bà có hùn vốn với lão Bà mất đi thì cái vốn ấy sẽ phải chia cho Eugenie, chỉ cần nghĩ đến việc túi tiền của mình bị chia ra, mình không còn được giữ những đồng tiền vàng đáng yêu thì lão Grandet tưởng như đến ngày tận thế Giờ thì lão thành tâm mong bà kéo dài sinh mệnh, chăm sóccho bà như chăm sóc cho túi tiền của lão vậy

Hạnh phúc lớn nhất đời lão là khi Eugenie tự tước quyền thừa kế tài sản của mẹ, chuyển quyền

ấy cho Grandet không một đòi hỏi nào Balzac chia sẻ niềm vui ấy cùng Grandet, niềm vui của một

người được tái sinh “Con ơi! Thật là con đẻ ra cha Con làm thế là con trả nợ sinh dưỡng cho

cha: cha con ta không nợ nần gì nhau nữa Công việc làm ăn thì phải như thế” Với Grandet thì

thật sòng phẳng, thật toàn mỹ, nhưng với Eugenie thì có công bằng không? Điều đó người đọc đềunhận thấy, Balzac không bàn thêm Bazac chia sẻ niềm vui cùng con người gian trá bằng giọng

điệu mỉa mai “lão sung sướng vì đã đầu cơ được tình cảm của con”

Hạnh phúc vì được sống cùng vàng thể hiện qua lời tâm sự của Grandet “Cái này làm người tôi

ấm lại” Nhưng đồng tiền không làm cõi lòng lão ấm lại như suy nghĩ của lão mà nó càng làm cho

tâm hồn lão lạnh giá, lão cô độc, không bạn bè, không người thân yêu Bởi vợ là kẻ hùn vốn, con gái sẽ giết lão bằng việc hưởng gia tài, cháu thì chẳng là gì bởi nó nghèo xơ

Trong cơn hấp hối, ông cố đạo đưa cây thánh giá mạ vàng kề môi ông để ông hôn hình đức Giêsu

thì “lão ta vùng lên một cách khủng khiếp để chụp lấy cây thánh giá Sự gắng sức cuối cùng này

làm cho ông kiệt sức” Tên tư sản ấy đã nằm xuống sau một cơn hấp hối khủng khiếp của bệnh

nghiện vàng Cái chết của lão chẳng phụ cách sống của lão, lão chết trong cuộc chiến đấu cuối cùng- tuy nhỏ nhưng vì vàng- sau nhiều chiến công trên trần thế

2 Charles- hình ảnh bổ sung trọn vẹn cho tính cách của Grandet

Có Grandet thì có những tên tư sản mới kế thừa, Charles đã chứng minh rằng “dòng máu Grandet

không chảy hoài công trong mạch hắn”

Ban đầu Charles là một nhân vật lãng mạn đáng yêu, ở chàng có được những đức tính tốt, sống rất chân thật Nhưng khi sang Ấn Độ thì chàng dần dần biến chất Dấn thân vào con đường làm giàu của chủ nghĩa tư bản, chàng nhanh chóng trút bỏ lốt duyên dáng, hào hoa của một công tử Pari Từ một con người biết cảm, biết nghĩ, biết yêu thương Charles trở nên lạnh lùng, tàn nhẫn

Y giàu lên ở Ấn Độ, khi về Pari lại muốn có được danh vọng nên vội vàng kết hôn cùng người con gái xấu xí, chấp nhận cuộc hôn nhân không tình yêu, xem đó là chiếc cầu nối vào xã hội thương lưu

Trong bức thư bạc bẽo mà Charles gửi cho Eugenie, hắn lập luận “trong hôn nhân ái tình là ảo

tưởng” Bởi lẽ “cần phải tuân theo tất cả những tập quán xã hội, và muốn kết hôn, phải thỏa mãn tất cả những ước lệ mà xã hội thượng lưu đời hỏi” Mà đòi hỏi của xã hội thượng lưu là gì,

phải chăng là tiền tài và chức tước?

Cuộc hôn nhân với cô nàng quý tộc là một sự hy sinh lớn lao “Chúng ta phải sống vì con cái chúng

ta”, câu nói trên có thể làm cho Charles trở nên cao thượng bởi cho thấy rằng chẳng phải hắn

tham sang phụ khó gì trong việc bỏ quên Eugenie Charles thật vĩ đại, một sự vĩ đại đểu giả, bịp bợm, lời ngụy biện đáng khinh nhất Lời nói ấy của y làm Eugenie tan nát cõi lòng

Chứng kiến hết việc làm của Charles, Balzac nhận định về hắn như sau: “Charles học làm con

người đỏm dáng ủy mị, lại vừa học làm con người vật chất Thối nát hai lần, những thối nát lịch

sự, cao sang, đúng điệu”

******

Trong tiểu thuyết “Eugenie Grandet” này, Balzac đứng ở vị trí của người kể, người quan sát từ đầu đến cuối, bằng giọng điệu chế giễu, mỉa mai ông làm rõ bản chất keo kiệt của bọn tư sản qua hình tượng Grandet và bổ sung cho hình tượng này là tên Charles Tác phẩm phơi bày một cuộc đấu tranh ráo riết của xã hội thượng lưu tư sản, trong đó tồn tại những hạng người lấy lợi và danh làm lẽ sống

II TIỂU THUYẾT LÃO GORIOT

1 Quán trọ Vauquer- không nơi nào ở Pari nhàm chán và khủng khiếp hơn

Câu chuyện này diễn ra chủ yếu ở quán trọ của bà Vauquer Đây là một quán trọ cũ rích, long lở, xộc xệch Khách đến đây trọ chắc chắn không phải là người giàu Quán là nơi tá túc của nhiều hạng người trong xã hôi

Tấm biển của quán trọ cũng gợi mở nhiều điều: QUÁN TRỌ TRUNG LƯU CỦA NAM GIỚI, NỮ GIỚI

VÀ MỌI NGƯỜI Ta tưởng như nghe thấy tiếng cười châm biếm kín đáo, “mọi người”bình đẳng với những chủ khác khiến ta nghĩ đến sự dốt nát của chủ nhân Nếu đã nói rõ dành cho “nam giới,

nữ giới” thì “mọi người” là chỉ nam hay nữ?

Quán trọ này trở thành nơi các nhân vật lộ ra qua các vai diễn, việc miêu tả quán trọ ngoài ý nghĩa định vị cho các sự kiện còn là cánh cửa để ta thâm nhập vào xã hội “Tấn trò đời”

Vừa rồi chỉ là lời mở đầu, phần tiếp đến còn đặc sắc hơn “Ngôi nhà trọ gồm có ba tầng, những

tầng trên cùng có mái được xây bằng đá và quét một lớp ve vàng, thế là tự nó bỗng dưng tạo ra cho bản thân một sự hèn kém so với tất cả những ngôi nhà thời ấy ở Pari” Miêu tả quán trọ đồng

thời nhận xét về nó bằng giọng trào phúng, Balzac giúp ta hình dung ra quán trọ tồi tàn ấy Đi sâu

vào nội thất mới thấu hiểu sự xấu xí của nó “Lò sưởi bằng đá, mặt bếp sạch sẽ đã chứng thực là

nó chỉ được đốt vào những dịp trọng đại, người ta trang trí bếp lò bằng hai bình cắm hoa cũ mèm

đi kèm với một chiếc đồng hồ quả lắc bằng đá hoa cương màu xanh nhạt còn kém thẩm mỹ hơn nữa Căn phòng đầu tiên này tỏa ra một thứ mùi không có trong ngôn ngữ và có lẽ nên gọi là mùi nhà trọ Nó có vẻ như mùi của chỗ không thoáng khí, mùi mốc, mùi ôi khét; nó tạo ra sự lạnh lẽo,

ẩm ướt xông lên mũi, nó xâm nhập vào quần áo, nó có mùi vị như tất cả các mùi hợp lại, mùi một căn phòng sau bữa tối, mùi nhà bếp, mùi nhà tế bần”.

Quán trọ hiện ra một cách rõ ràng, một không gian tù hãm, một hang ổ Không để người đọc mệt mỏi hơn nữa, Balzac đóng khung phòng khách vừa rồi bằng một phép so sánh rợn người, bằng câu

văn hết sức trào phúng “Dù chỗ này là đáng ghê tởm nhưng nếu bạn đem nó ra so sánh với phòng

ăn ở cạnh đó bạn sẽ thấy phòng khách này còn quá lịch sự và thơm tho biết bao, như một phòng riêng của thiếu nữ vậy Phòng ăn đó hoàn toàn được ghép bằng gỗ, không biết trước kia được sơn bằng màu gì mà giờ đây không còn nhận biết được nữa, nó trở thành một cái nền mà trên đó cáu