1. MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài Với những yêu cầu của xã hội đối với giáo dục, mục tiêu dạy học không chỉ là những yêu cầu thông hiểu, ghi nhớ, tái hiện kiến thức và lặp lại đúng, thành thạo các kĩ năng như trước đây, mà còn đặc biệt chú ý đến năng lực nhận thức, năng lực tự học của học sinh..Vì vậy nhiệm vụ của người giáo viên ngày nay không những phải cung cấp cho học sinh một vốn tri thức cơ bản mà điều quan trọng là còn phải trang bị cho học sinh khả năng tự làm việc, tự nghiên cứu để tìm hiểu và nắm bắt tri thức. Nếu chúng ta chỉ sử dụng phương pháp “Thầyđọc trò chép ’’ tóm tắt sách giáo khoa để dạy học như trước đây thì mục tiêu trên khó có thể đạt được. Trong những năm qua,việc đổi mới sách giáo khoa đã góp phần rất lớn trong việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực của giáo viên.Việc dạy tốt, học tốt môn sinh học ở bậc THCS là mong muốn của toàn xã hội. Sinh học là môn khoa học cơ bản trong nhà tr¬ường, nó góp phần hình thành nhân cách và là cơ sở để học tập, nghiên cứu khoa học, lao động sản xuất tạo ra của cải vật chất cho xã hội. Mặt khác sinh học là môn khoa học thực nghiệm , một bộ môn khó và mang tính chất trừu tượng cao vì nó nghiên cứu về các cơ thể sống, các quá trình sống và đặc biệt nó gắn liền với hoạt động thực tiễn của con người. Hiện nay kiến thức sinh học đã và đang trở nên rộng hơn, sâu hơn. Do đó việc tìm ra phương pháp nâng cao chất lượng dạy học là một nhiệm vụ rất quan trọng đối với giáo viên dạy sinh học. Có rất nhiều phương pháp dạy học, tuy nhiên tuỳ nội dung chương trình mà áp dụng phương pháp giảng dạy cho phù hợp. Thông thường trong giảng dạy các môn sinh học đặc biệt là những bài hệ thống hoá kiến thức hoặc tổng kết được sử dụng phương pháp sơ đồ hoá. Phương pháp này có ưu thế giúp học sinh nhanh chóng thực hiện các thao tác và quá trình phân tích tổng hợp để lĩnh hội tri thức mới. Sử dụng phương pháp sơ đồ hoá giúp cho việc phát triển trí tuệ của học sinh, rèn luyện trí nhớ tạo điều kiện cho học sinh học tập sáng tạo tích cực.Với lí do đó tôi đã chọn đề tài “Sử dụng phương pháp sơ đồ hóa trong dạy học sinh học 9’’ làm đề tài nghiên cứu 1.2.Mục đích nghiên cứu : Qua nghiên cứu tôi muốn nêu lên vấn đề làm thế nào để dạy học sinh học 9 đạt hiệu quả cao nhất,giúp học sinh thoat khỏi những khó khăn vướng mắc khi học những kiến thức khó và trừu tượng .ta đã biết mục đích của giáo dục không chỉ đơn thuần là giúp học sinh nắm bắt tri thức mà phải hướng dẫn các em cách tiếp thu và vận dụng tri thức như thế nào. Vì vậy qua nghiên cứu tôi muốn nêu ra một số phương pháp sử dung sơ đồ hóa trong dạy học sinh học 9. Với mong muốn đư¬ợc góp một phần nhỏ bé để thực hiện tốt nhiệm vụ trên. Đó là mục đích nghiên cứu của đề tài 1.3.Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu ở đây là vấn đề sử dụng sơ đồ hóa trong dạy sinh học 9 Đối tượng nhận thức là học sinh lớp 9C của trường THCS Nga an do tôi trực tiếp giảng dạy 1.4.Phương pháp nghiên cứu: Đư¬ợc tham gia trực tiếp giảng dạy môn sinh học ,tôi đã phối hợp nhiều phư¬ơng pháp trong giảng dạy, tự rút kinh nghiệm cho bản thân qua từng năm, có điều chỉnh phù hợp với các đối t¬ượng, bằng các phương pháp chủ yếu sau : Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết: đọc tài liệu, phân tích, tổng hợp tài liệu Phương pháp điều tra ,khảo sát thực tế,thu thập thông tin :bằng việc trực tiếp giảng dạy và thực nghiệm trên lớp. Điều tra khảo sát ban đầu và kết quả vận dụng, có đối chiếu, thực nghiệm so sánh giữa các lớp Phương pháp thống kê xử lí số liệu : thống kê số liệu từ những con số, phân tích tổng hợp so sánh.
Trang 1MỤC LỤC Trang
1.Mở đầu
1.1.Lí do chọn đề tài ……… 1
1.2.Mục đích nghiên cứu ……… ……1
1.3.Đối tượng nghiên cứu……… 2
1.4.Phương pháp nghiên cứu ……… 2
2.Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 2.1.Cơ sở lí luận của vấn đề nghiên cứu……… 3
2.2.Thực trạng của vấn đề nghiên cứu……….3
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề……… ……… 3
2.4.Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm.……… 10
3.Kết luận ,kiết nghị 3.1.Kết luận………11
3.2.Kiết nghị,đề xuất ……… 11
Trang 21 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài
Với những yêu cầu của xã hội đối với giáo dục, mục tiêu dạy học không chỉ
là những yêu cầu thông hiểu, ghi nhớ, tái hiện kiến thức và lặp lại đúng, thành thạo các kĩ năng như trước đây, mà còn đặc biệt chú ý đến năng lực nhận thức, năng lực tự học của học sinh Vì vậy nhiệm vụ của người giáo viên ngày nay không những phải cung cấp cho học sinh một vốn tri thức cơ bản mà điều quan trọng là còn phải trang bị cho học sinh khả năng tự làm việc, tự nghiên cứu để tìm hiểu và nắm bắt tri thức Nếu chúng ta chỉ sử dụng phương pháp “Thầyđọc
- trò chép ’’ tóm tắt sách giáo khoa để dạy học như trước đây thì mục tiêu trên khó có thể đạt được
Trong những năm qua,việc đổi mới sách giáo khoa đã góp phần rất lớn trong việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực của giáo viên.Việc dạy tốt, học tốt môn sinh học ở bậc THCS là mong muốn của toàn xã hội Sinh học là môn khoa học cơ bản trong nhà trường, nó góp phần hình thành nhân cách và là cơ
sở để học tập, nghiên cứu khoa học, lao động sản xuất tạo ra của cải vật chất cho xã hội Mặt khác sinh học là môn khoa học thực nghiệm , một bộ môn khó
và mang tính chất trừu tượng cao vì nó nghiên cứu về các cơ thể sống, các quá trình sống và đặc biệt nó gắn liền với hoạt động thực tiễn của con người Hiện nay kiến thức sinh học đã và đang trở nên rộng hơn, sâu hơn Do đó việc tìm ra phương pháp nâng cao chất lượng dạy học là một nhiệm vụ rất quan trọng đối với giáo viên dạy sinh học
Có rất nhiều phương pháp dạy học, tuy nhiên tuỳ nội dung chương trình mà
áp dụng phương pháp giảng dạy cho phù hợp Thông thường trong giảng dạy các môn sinh học đặc biệt là những bài hệ thống hoá kiến thức hoặc tổng kết được sử dụng phương pháp sơ đồ hoá Phương pháp này có ưu thế giúp học sinh nhanh chóng thực hiện các thao tác và quá trình phân tích tổng hợp để lĩnh hội tri thức mới Sử dụng phương pháp sơ đồ hoá giúp cho việc phát triển trí tuệ của học sinh, rèn luyện trí nhớ tạo điều kiện cho học sinh học tập sáng tạo tích cực.Với lí do đó tôi đã chọn đề tài “Sử dụng phương pháp sơ đồ hóa trong dạy học sinh học 9’’ làm đề tài nghiên cứu
1.2.Mục đích nghiên cứu :
Qua nghiên cứu tôi muốn nêu lên vấn đề làm thế nào để dạy học sinh học 9 đạt hiệu quả cao nhất,giúp học sinh thoat khỏi những khó khăn vướng mắc khi học những kiến thức khó và trừu tượng ta đã biết mục đích của giáo dục không chỉ đơn thuần là giúp học sinh nắm bắt tri thức mà phải hướng dẫn các
em cách tiếp thu và vận dụng tri thức như thế nào Vì vậy qua nghiên cứu tôi muốn nêu ra một số phương pháp sử dung sơ đồ hóa trong dạy học sinh học 9 Với mong muốn được góp một phần nhỏ bé để thực hiện tốt nhiệm vụ trên Đó
là mục đích nghiên cứu của đề tài
Trang 31.3.Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu ở đây là vấn đề sử dụng sơ đồ hóa trong dạy sinh học 9 Đối tượng nhận thức là học sinh lớp 9C của trường THCS Nga an do tôi trực tiếp giảng dạy
1.4.Phương pháp nghiên cứu:
Được tham gia trực tiếp giảng dạy môn sinh học ,tôi đã phối hợp nhiều phương pháp trong giảng dạy, tự rút kinh nghiệm cho bản thân qua từng năm,
có điều chỉnh phù hợp với các đối tượng, bằng các phương pháp chủ yếu sau :
-Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết: đọc tài liệu, phân tích,
tổng hợp tài liệu
- Phương pháp điều tra ,khảo sát thực tế,thu thập thông tin :bằng việc trực
tiếp giảng dạy và thực nghiệm trên lớp Điều tra khảo sát ban đầu và kết quả vận dụng, có đối chiếu, thực nghiệm so sánh giữa các lớp
-Phương pháp thống kê xử lí số liệu : thống kê số liệu từ những con số,
phân tích tổng hợp so sánh
Trang 4
2.NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1 Cơ sở lí luận của vấn đề nghiên cứu.
Quá trình dạy học gồm hai hoạt động có liên quan với nhau một cách mật thiết, đó là hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh, trong đó học sinh vùa là chủ thể vừa là khách thể của quá trình dạy học
Học sinh trong quá trình học tập ở trong và ngoài nhà trường cũng như quá trình lớn lên trong gia đình và xã hội, đã có vốn sống về thiên nhiên về xã hội, về các mối quan hệ của sinh vật và môi trường Học sinh lớp 9 ở lứa tuổi
14 và 15, ở giai đoạn này các em muốn tự khẳng định mình, ưa thích hoạt động
tự quản, có năng lực tư duy,phân tích, tổng hợp, có tiềm năng, năng động sáng tạo trong học tập Do đó trên cơ sở của bài giảng đã được nghiên cứu, giáo viên
có thể nâng cao vai trò của học sinh với những dự kiến có định hướng, tạo điều kiện cho học sinh tham gia xây dựng bài, có như vậy hiệu quả giờ dạy mới cao Phương pháp sơ đồ hoá sẽ giúp chúng ta nâng cao chất lượng và hiệu quả giờ học
2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng SKKN.
Chương trình “Sinh học 9” mang tính khái quát và trừu tượng hóa khá cao ở cấp vi mô hoặc vĩ mô,cho nên trong một số trường hợp phải hướng dẫn học sinh bằng tư duy trừu tượng,dựa vào các thí nghiệm mô phỏng,các sơ đồ khái quát Do đó nếu sử dụng phương pháp dạy cũ đó là giảng giải, minh hoạ thì học sinh nhớ máy móc kiến thức, ít nghiên cứu sách giáo khoa, không sáng tạo trong giờ học, kiến thức thu được rời rạc không có tính hệ thống, không biết vận dụng vào thực tế
Qua khảo sát chất lượng học sinh là lớp 9C và lớp 9B trường trung học cơ
cở Nga An tôi thấy:
-Đa số học sinh chưa biết cách lập sơ đồ hóa đối với môn sinh học
- Kiến thức thực tế đặc biệt là những kiến thức về di truyền là rất kém
- Tỷ lệ học sinh yếu kém nhiều, học sinh khá giỏi ít
Kết quả khảo sát đầu năm như sau:
Lớp Sĩ số Điểm dưới 5 Điểm 5,6 Điểm 7,8 Điểm 9,10
Từ thực trạng trên tôi mạnh dạn sử dụng phương pháp “ Sử dụng sơ đồ hoá
trong dạy học sinh học 9” ,vào thực nghiệm ở lớp 9C trường THCS Nga an.
2.3 Các giải pháp đã sữ dụng để giải quyết vấn đề.
Để sử dụng phương pháp sơ đồ hoá trong dạy học sinh học trước hết giáo viên phải nắm vững chương trình, cấu trúc của từng chương từng bài Trong giờ dạy giáo viên phải biết tạo ra những tình huống có vấn đề để kích thích các em
Trang 5giải quyết vấn đề, đi đúng chủ đề và trả lời đúng câu hỏi biết kích thích hứng thú học tập và phát triển tư duy sáng tạo của học sinh
Muốn làm được như vậy giáo viên chỉ cần hướng cho học sinh biết cách giải quyết vấn đề từng bước một, măt khác phải hình thành cho các em kĩ năng nghiên cứu sách giáo khoa
Trong mỗi bài giáo viên cần định hướng cho các em xem mục nào có thể dung sơ đồ, lập sơ đồ dạng nào cho hợp lí, có hiệu quả nhất Giáo viên cần hình thành dần cho các em khả năng xây dựng sơ đồ và cách nhớ bài học theo ngôn ngữ sơ đồ ; đọc nội dung từ sơ đồ Đây là một công việc khó khăn và yêu cầu phải nhớ sâu sắc bài học, nhờ đó mà khả năng tự học của các em ngày càng cao
Để tổ chức bài giảng theo phương pháp sơ đồ giáo viên có thể hướng dẫn học sinh đi theo các bước sau;
Bước1.Giáo viên yêu cầu học sinh nghiên cứu sách giáo khoa, nội dung bài học kênh hình ( có thể có ) để hoàn thành các nhiệm vụ được giao
Bước2.Yêu cầu học sinh trả lời các câu hỏi
Bước3.Học sinh phân tích nội dung bài học xác định dạng sơ đồ
Bước4.Học sinh tự lập sơ đồ
Bước5.Học sinh thảo luận trước lớp về kết quả lập được
Bước6.Giáo viên chỉnh lí để có sơ đồ chính xác khoa học, có tính thẩm mĩ Bước7.Ra bài tập bổ sung và củng cố
2.3.1.Một số dạng sơ đồ chủ yếu sử dụng trong dạy học “ Sinh học 9”.
*Sơ đồ dạng thẳng.
Ví dụ1 : Mối quan hệ giữa gen và tính trạng trong bài 19
Gen(1đoan ADN) mARN Prôtêin Tính trạng
Ví dụ 2: các chuỗi thức ăn trong bài 50:
- Cỏ Sâu ăn lá bọ ngựa Rắn VSV
-Thân cây bị phân giải Mối Nhện VSV
*Sơ đồ nhánh.
Ví dụ : Các loại môi trường :
Mặt đất –không khí Mặn
Môi trường Nước Lợ
Trong đất
Ngot
Sinh vật Động vật
Thực vật
Con người
Trang 6* Sơ đồ dạng lưới.
Ví dụ: Lưới thức ăn trong một quần xã
Dê Hổ
Cỏ Thỏ Cáo VSV
Gà
Mèo rừng
*Dạng Sơ đồ lai.
Ví dụ :Bài 2 Lai một cặp tính trạng
P : Hoa đỏ x Hoa trắng
AA aa
GP : A a
F1 : Aa (100% hoa đỏ)
* Dạng bảng biểu
Ví dụ: về sinh vật biến nhiệt và hằng nhiệt
Nhóm sinh vật Tên sinh vật Môi trường sống
Sinh vật biến nhiệt - Cây lúa
- Ếch
- Rắn hổ mang
- …
- Ruộng lúa
- Hồ, ao, ruộng lúa
- Cánh đồng lúa
- … Sinh vật hằng nhiệt - Chim bồ câu
- lợn -……
- Vườn cây
- Trong nhà
- …
* Sơ đồ kiểm tra đánh giá.
Ví dụ: So sánh đột biến NST và đột biến gen
Các đặc điểm so sánh Đột biến NST Đột biên gen
-Cơ chế phát sinh
-Cơ chế biểu hiện
-Phân loại
-Hậu quả
* Sơ đồ khuyết thiếu
- Ví dụ: Nhân tố vô sinh ?
Các nhân tố sinh thái ? ?
Trang 7
* Sơ đồ câm.
Ví dụ về lưới thức ăn
b c
a
g h d
f e
* Mô hình hoá.
- Ví dụ: Sơ đồ quần thể
a1 a2 a3 là các cá thể của quần thể
a1
Mts
a2 a3
2.3.2 Phương pháp và biện pháp sử dụng sơ đồ trong dạy học ‘’ Sinh học 9”
2.3.2.1 Sử dụng sơ đồ để hình thành kiến thức mới.
Trong nội dung này cần dùng sơ đồ để giới thiệu những kiến thức mới làm cho học sinh nắm được, ghi nhớ kiến thức một cách sâu sắc và có thể sử dụng kiến thức đó vào thực tiễn đời sống và sản xuất mặt khác học sinh phải biết móc xích kiến thức vừa học với kiến thức đã học ở các bài trước, vì vậy giáo viên phải nghiên cứu kĩ nội dung bài dạy và trình độ học sinh để sử dụng phương pháp dạy học cho có hiệu quả Ở nội dung này ta có thể sử dụng sơ đồ theo nhiều cách
Cách 1: Đơn giản nhất là giáo viên lập sơ đồ lên bảng rồi dùng phương pháp giảng giải cho học sinh hiểu và nắm bắt kiến thức Phương pháp này có thể dùng khi ta dạy những bài đầu tiên để học sinh làm quen với phương pháp sơ
đồ hoá hoặc khi ta dạy với đối tượng học sinh trung bình
Nhược điểm của phương pháp này là hiệu quả không cao vì học sinh nắm kiến thức một cách máy móc không phát huy được tính sáng tạo và tư duy độc lập của học sinh
-Ví dụ khi dạy khái niệm quần thể:
+ Giáo viên lấy ví dụ các cá thể cùng loài như chim, voi, dê ,kiến …thường tạo thành đàn, ở thực vật như đồi cọ, rừng thông… Nếu các cá thể không sống chung với nhau sẽ gặp nhiều yếu tố bất lợi
Trang 8+ Giáo viên vẽ sơ đồ: a3
Mts
+ Sau đó giáo viên giải thích a1,a2,a3…là các cá thể của quần thể( a1,a2,a3 cùng loài), chúng cùng sống trong một môi trường tạo thành quần thể
+ Giáo viên yêu cầu học sinh phát biểu khái niệm quần thể
Cách 2: Giáo viên yêu càu học sinh trả lời theo gợi ý và thầy trò cùng xây dựng
sơ đồ Với các câu trả lời của học sinh thầy có thể hình thành dần sơ đồ lên bảng Phương pháp này có ưu điểm là phát huy được khả năng tự làm việc của học sinh, tạo cho học sinh những tình huống có vấn đề thông qua các câu hỏi hoặc các em suy nghĩ tìm tòi có thể vận dụng thực tiễn vào bài học, tạo cho các
em cơ hội xây dựng bài khơi gợi trí tò mò và sự hứng thú học tập, học sinh đễ dàng tiếp thu và tiếp thu một cách tích cực khi thấy sơ đồ được hình thành dần dần trên bảng
Ví dụ: Khi dạy bài “ Môi trường và các nhân tố sinh thái” ( bài 41)
Ở mục I “Môi trường sống của sinh vật”
- Sau khi hình thành xong khái niệm môi trường
Giáo viên hỏi: Có mấy loại môi trường ?
Học sinh : có 4 loại môi trường chủ yếu và kể tên; sau đó giáo viên lập sơ đồ:
Ở mục II “ Các nhân tố sinh thái”
Giáo viên hỏi : Có mấy nhân tố sinh thái ?
Học sinh: Có 2 nhóm: nhân tố vô sinh và nhân tố hữu sinh
Giáo viên vẽ sơ đồ theo học sinh và hỏi tiếp: kể tên các nhân tố vô sinh và nhân
tố hữu sinh?
Học sinh : Nhân tố vô sinh gồm: đất, nước, gió, mưa, nhiệt độ…
Nhân tố hữu sinh gồm: Động thực vật( sinh vật) và con người
Giáo viên hoàn thiện sơ đồ:
Môi trường
Mặt đất- không khí Nước
Trong đất khí
Sinh vật
Trang 92.3.2.2 Sử dụng sơ đồ để củng cố hoàn thiện kiến thức.
Thông thường sau khi học xong một phần, một bài hay một chương giáo viên phải củng cố kiến thức cho học sinh để các em hiểu và nắm chắc kiến thức
đã học một cách hệ thống, như vậy học sinh sẽ dần dần hoàn thiện kiến thức trong nội dung chương trình
Ví dụ : Sau khi học xong phần ADN và gen giáo viên yêu cầu học sinh làm bài tập so sánh ADN,ARN và Prôtêin theo bảng mẫu sau:
Đặc điểm so sánh ADN ARN Prôtêin
Cấu trúc
Chức năng
Học sinh vận dụng các kiến thức đã học cùng thảo luận hoàn thành bài tập 2.3.2.3.Sử dụng sơ đồ trong việc dạy tiết ôn tập, tổng kết kiến thức
Động vật Nhân tố hữu sinh
Con người
Thực vật Sinh vật
Ánh sáng…
Nhiệt độ Nhân tố vô sinh
Đất
Các nhân tố sinh thái
Vi sinh vật
Trang 10Bài ôn tập tổng kết không phải chỉ là sự tái hiện, giảng lại kiến thức cho học sinh mà phải thể hiện được sự hệ thống hóa, khái quát hóa và vận dụng, nâng
cao toàn diện kiến thức của phần cần ôn tập cho học sinh
Việc khái quát hóa kiến thức, phát triển tư tưởng, năng lực nhận thức của học sinh đựơc điều khiển bằng các câu hỏi dẫn dắt giúp học sinh tìm ra mối liên
hệ giữa các kiến thức và khái quát chúng ở dạng tổng quát nhất Do đó giáo viên cần chuẩn bị một hệ thống câu hỏi cho từng phần kiến thức, mối liên hệ giữa các kiến thức, vận dụng kiến thức, đào sâu phát triển kiến thức
Các câu hỏi nêu ra phải rõ ràng, có tác dụng nêu vấn đề để học sinh trình bày suy luận, thể hiện được khả năng tư duy khái quát của mình, bài tổng kết có thể trình bày ở dạng các bảng tổng kết, các sơ đồ thể hiện mối liên hệ các kiến thức giúp học sinh dễ nhìn, dễ nhớ và hệ thống hóa kiến thức ở dạng khái quát cao Khi xây dựng các bảng tổng kết cần rõ ràng các sơ đồ dễ nhìn, đảm bảo tính khoa học và thẩm mỹ cao
Ví dụ :Khi học xong chương “Biến dị”,giáo viên ra hệ thống câu hỏi trong mỗi bài và câu hỏi toàn chương, hướng dẫn học sinh hệ thống hóa kiến thức,tổng kết lại kiến thức cả chương theo sơ đồ sau :
Biến dị
Biến dị di truyền Biến dị không di truyền
Biến dị tổ hợp Đột biến Thường biến
Đột biến gen Đột biến NST
Đột biến cấu trúc Đột biến số lượng
2.3.2 4 Sử dụng sơ đồ để kiểm tra đánh giá.
Khi kiểm tra đánh giá giáo viên có thể sử dụng câu hỏi tự luận hoặc sơ đồ
Để có thể sử dụng sơ đồ trong khâu này cũng có nhiều cách Có thể sử dụng sơ
đồ khuyết thiếu hoặc sơ đồ câm để yêu cầu học sinh hoàn thành
Ví dụ: khi học xong bài “Hệ sinh thái” giáo viên có thể yêu cầu học sinh làm bài tập sau:
Bài 1 : Điền vào dấu ? để hoàn thiện sơ đồ
Hệ sinh thái