Biến động mùa xuân arab tại ai cập nguyên nhân, diễn biến, tác động và triển vọng

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Biến động Mùa xuân Arab nổ ra cuối năm 2011 là làn sóng cách mạng mạnh mẽ với các cuộc nổi dậy, diễu hành và biểu tình chống chính phủ liên tiếp, khiến khủng hoảng chính trị leo thang ở nhiều nước Trung Đông – Bắc Phi. Hàng loạt các rối loạn dân sự và can thiệp quân sự nổ ra đã đẩy tình hình khu vực vào tình trạng mất ổn định nghiêm trọng, tác động mạnh mẽ đến tình hình quan hệ quốc tế. Ai Cập là một quốc gia thuộc thế giới Arab với vị trí địakinh tế, địa chính trị rất đặc biệt kéo dài từ bán đảo Sinai (Tây Á) đến vùng đất thuộc châu thổ sông Nile (Bắc Phi). Điều này khiến cho Ai Cập trở thành quốc gia đóng vai trò kết nối 2 châu lục Á Phi và về mặt lịch sử, văn hóa truyền thống cũng như các quan hệ quốc tế đặc biệt luôn được coi như một quốc gia có vai trò trung tâm của thế giới Arab, là quốc gia nắm vai trò dẫn dắt trong các hoạt động chính trị, kinh tế của toàn khu vực. Biến động mùa xuân Arab tại Ai Cập hiện nay đang là một trong những tâm điểm của quan hệ quốc tế, được đánh giá là vấn đề có tác động quan trọng tới sự ổn định của khu vực Trung Đông. Cũng chính vì những nét đặc thù của riêng mình mà cuộc khủng hoảng kinh tế, xã hội tại Ai Cập đến nay vẫn đang kéo dài chưa có hồi kết. Với Việt Nam, Ai Cập đã sớm thiết lập quan hệ ngoại giao từ những năm 1960. Đặc biệt, Ai Cập là một trong số ít các nước ở khu vực Trung Đông – Bắc phi sớm có hiệp định thương mại song phương với Việt Nam. Vì vậy việc lựa chọn quan điểm như thế nào trước tình hình Ai Cập và nghiên cứu nhằm rút ra những kinh nghiệm trong quan hệ quốc tế từ bài học của Ai Cập là điều mà chính phủ Việt Nam rất cần quan tâm. Việc tìm hiểu nguyên nhân, diễn biến và tác động của biến động Mùa xuân Arab tại Ai Cập có vai trò quan trọng đối với những nhà nghiên cứu quan hệ quốc tế, nghiên cứu lịch sử và nhiều ngành khoa học liên quan khác. Chính vì tầm quan trọng đó, tác giả đã chọn đề tài: “Biến động Mùa xuân Arab tại Ai Cập: nguyên nhân, diễn biến, tác động và triển vọng”. Việc nghiên cứu một cách toàn diện, sâu sắc cuộc khủng hoảng chính trị tại Ai Cập là cần thiết, không chỉ có ý nghĩa về mặt thực tiễn mà còn góp phần cung cấp những luận cứ về mặt lý luận khoa học trong vấn đề nghiên cứu quan hệ quốc tế hiện đại và mối tương quan lực lượng của các cường quốc trên thế giới tại những khu vực chính trị nhạy cảm. Về ý nghĩa khoa học: Cuộc khủng hoảng Ai Cập là một “trường hợp nghiên cứu điểm” trong nghiên cứu quan hệ quốc tế, có thể dùng để chứng minh cho các quan điểm của chủ nghĩa hiện thực. Ngoài ra, qua việc phân tích cuộc khủng hoảng Ai Cập, luận văn cũng muốn làm rõ hơn việc áp dụng phương pháp phân tích cấp độ vào một trường hợp cụ thể trong quan hệ quốc tế. Về ý nghĩa thực tiễn: Về cơ bản, cuộc khủng hoảng Ai Cập ít có ảnh hưởng trực tiếp đến Việt Nam. Tuy nhiên, trong bối cảnh Việt Nam hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, chính sách hợp tác phát triển với khu vực Trung Đông Châu Phi ngày càng được chú trọng, cuộc khủng hoảng Ai Cập cần được phân tích toàn diện hơn nhằm rút ra bài học thực tiễn trong quan hệ quốc tế. Ngoài ra, đối với một khu vực thiếu ổn định và nhiều mâu thuẫn chồng chéo như Trung Đông – Bắc Phi, việc nghiên cứu các vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội của các quốc gia Trung Đông trong đó có Ai Cập, cũng như các nguyên nhân gây mâu thuẫn chính của khu vực có ý nghĩa quan trọng tới quyết định tăng cường đầu tư, thâm nhập thị trường Trung Đông và hoạch định chính sách đối ngoại của Việt Nam với mỗi quốc gia trong khu vực cũng như với Ai Cập. Về lý thuyết, phân tích cuộc khủng hoảng Ai Cập theo các cấp độ phân tích quan hệ quốc tế có thể giúp chúng ta nhận định đúng đắn hơn về nguyên nhân và thực trạng của cuộc khủng hoảng Ai Cập. Cùng với việc kết hợp phân tích vấn đề trên với diễn biến tình hình, luận văn cũng cố gắng đưa ra một số nhận định về số phận của Ai Cập trong tương lai gần. 2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Trên thế giới, tài liệu nghiên cứu chi tiết nhất và đầy đủ nhất về biến động Mùa xuân Arab tại Ai Cập tập trung chủ yếu trong các nghiên cứu sau: Tác giả Noha Bakr (2012) với tác phẩm “The Egyptian Revolution” (công trình nghiên cứu thuộc Mediterranean Academy of Diplomats Study). Tác phẩm “Egypt Country Report” (công trình nghiên cứu thuộc The Bertelsmann Stiftung’s Transformation Index năm 2012). Tác giả Laurel E. Miller (2012) với tác phẩm “Democratization in the Arab World: Prospects and Lessons from Around the Globe” (công trình nghiên cứu thuộc RAND). Tác giả Amin Saikal (2011) với tác phẩm “Authoritarianism, revolution and democracy: Egypt and beyond” (đăng trên Australian Journal of International Affairs, Vol. 65, No. 5). Tác giả Ezan Zohar (2011) với tác phẩm “The Egyptian Uprising: Analysis and Implications” (đăng trên International Center for Political Voilence and Terrorism Research, Vol 3, Issue 2). Các tác phẩm trên đều đưa ra nhiều phân tích, đánh giá về tình hình chính trị, kinh tế, xã hội của Ai Cập trước khi xảy ra biến động chính trị xã hội tại Ai Cập (25012011), đồng thời qua đó đưa ra những hệ quả của biến động Mùa xuân đối với nền kinh tế, xã hội của Ai Cập. Những phân tích của các tác phẩm trên là tài liệu nghiên cứu cung cấp kiến thức cơ bản và định hướng cho tác giả về biến động Mùa xuân Arab tại Ai Cập trong quá trình thực hiện đề tài này. Ngoài ra, có một số bài viết được đăng tải từ năm 2011 đến nay đã đề cập, phân tích các góc độ và mức độ khác nhau về kinh tế, chính trị, an ninh, tôn giáo liên quan đến biến động chính trị xã hội tại Ai Cập như: Tác phẩm “Holding its Breath: A Special Report on Egypt” của The Economist (2010. Nhóm tác giả John Williamson and Mohsin Khan (2011) với tác phẩm “Debt relief for Egypt” (công trình nghiên cứu của Peterson Institute for international economics). Tác giả Barry Rubin (2012) với tác phẩm “Understanding the Muslim Brotherhood” (đăng trên Foreign policy research institute). Nhóm tác giả Barbara Le Svarre và Rasmus Alenius Boserup (2011) với tác phẩm “Actors in a Changing Egypt” (công trình nghiên cứu của Arabic and Islamic Studies from the University of Copenhagen. Tác giả Abdel Monem Said Aly (2012) với tác phẩm “State and revolution in Egypt: the paradox of change and politics” (công trình nghiên cứu thuộc Crown Center for Middle East Studies, Brandeis University). Tác giả Ahmed Fihaili (2013) với “Impact anh role of social media networks on Arab Spring: Egyptian revolution case study” (luận văn thạc sĩ thuộc Tomas Bata University, Zlín). Tác giả Mohamed Kadry Said và Noha Bakr (2011) với tác phẩm “Egypt security sector reforms” (công trình thuộc The Arab reform initiative). Thêm vào đó là bài phân tích “Egypt: Background and U.S. relations” của tác giả Jeremy M. Sharp (2013) thuộc Congressional Research Service; bài “Strategic Public Diplomacy: The Case of Egpyt” của hai tác giả Glassman, James K. và Glickman, Dan (công trình nghiên cứu thuộc Bipartisan policy center). Hai nghiên cứu này đã phân tích mối quan hệ Mỹ Ai Cập và chiến lược của Mỹ trước và sau khi biến động chính trị xã hội bùng nổ tại Ai Cập năm 2011. Nhìn chung, các tác phẩm nêu trên là nguồn tham khảo quý báu, góp phần cung cấp và phân tích nhiều thông tin về tình hình Ai Cập trên nhiều lĩnh vực khác nhau trong khoảng thời gian trước và sau khi xảy ra biến động tại Ai Cập. Tại Việt Nam, trước biến động Mùa xuân Arab, đề tài Ai Cập chưa được quan tâm, nghiên cứu. Kể từ khi cuộc khủng hoảng chính trị, xã hội tại Ai Cập bùng phát vào năm 2011, các học giả quân sự cũng như các nhà nghiên cứu quan hệ quốc tế đã dành sự quan tâm đặc biệt cho sự kiện này, chủ yếu là các bài viết dưới dạng tin tức thời sự, bài phân tích ngắn trên các tạp chí chuyên ngành. Tập trung nhiều nhất là các bài phân tích của viện nghiên cứu Trung Đông và Châu Phi, Bản tin đặc biệt của TTXVN. Trong đó có một số bài viết tiêu biểu như sau: Hai tác giả Cao Văn Liên (2012) với tác phẩm “Ai Cập: những trang lịch sử hiện đại” (đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông, tập 86 (số 10) và Bùi Nhật Quang (2012) với tác phẩm “Một vài nhìn nhận về Ai Cập và khu vực Trung Đông” (đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông, tập 77 (số 1). Hai tác giả đã góp phần phân tích tình hình chính trị của Ai Cập những năm gần đây cũng như vai trò của Ai Cập trong khu vực Bắc Phi – Trung Đông. Tác giả Phạm Sỹ Tam với tác phẩm “Những nhân tố mới tạo nên xung đột, mất an ninh, rủi ro chính trị tại Ai Cập và Trung Đông – Bắc Phi ba năm qua; kinh nghiệm với ta và biện pháp phòng ngừa” (Tham luận tại Hội thảo “Trung Đông – Bắc Phi trong giai đoạn phát triển mới và hàm ý cho Việt Nam) và tác giả Trần Anh Đức (2011) với tác phẩm Khủng hoảng chính trị tại Ai Cập: Nguyên nhân, tác động của cuộc khủng hoảng và thách thức trên con đường chuyển giao quyền lực (đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông, tập 72 (số8)) và tác giả Nguyễn Văn Dũng (2013) với tác phẩm “Toàn cảnh cuộc chính biến hậu “Mùa Xuân Arập” ở Ai Cập” (đăng trên Tạp chí Công tác tôn giáo, số 2) đã có góp phần phân tích những nguyên nhân bên trong và bên ngoài dẫn đến biến động tại Ai Cập đồng thời phân tích tác động của cuộc khủng hoảng dến khu vực Bắc Phi – Trung Đông và thế giới và rút ra một số bài học kinh nghiệm cho Việt Nam. Đồng thời, còn một số tác phẩm phân tích về tác động của cuộc khủng hoảng chính trị xã hội tại Ai Cập đối với lĩnh vực như chính trị đối ngoại, kinh tế, pháp luật và du lịch của của nước này. Tiêu biểu là các tác phẩm sau: Tác giả Trần Thị Lan Hương (2013) với tác phẩm “Những điểm trọng tâm trong chính sách đối ngoại của Ai Cập” (đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông, tập 91(số 3). Tác giả Bùi Nhật Quang (2011) với tác phẩm “Kinh tế Ai Cập hậu Mubarak” (đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông, tập 70 (số 6). Tác giả Trần Anh Đức (2011) với tác phẩm “Thay đổi hiến pháp và pháp luật tại Ai Cập trong giai đoạn chuyển giao quyền lực” (đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông,tập 74 (số 10)). Và tác giả Trần Thị Thái (2012) với tác phẩm “Một số nét cơ bản về ngành du lịch Ai Cập” (đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông, số 7 (83). Tác giả Nguyễn Văn Dũng (2012) với tác phẩm “Islam giáo trong tiến trình “Cách mạng ngày 25 tháng 1” ở Ai Cập” (đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông, tập 89 (số 1) và tác giả Nguyễn Thanh Hiền (2014) với tác phẩm “Tổ chức anh em Hồi giáo Ai Cập và cuộc chiến Hồi giáo – Thế tục vì quyền lực” (đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông, số 1) đều phân tích vai trò của Tổ chức Anh em Hồi giáo trong cuộc biến động chính trị xã hội tại Ai Cập. Hai tác giả Trần Văn Tùng và Vũ Đức Thanh (2011) với tác phẩm “Về biến động ở Ai Cập và lợi ích Mỹ” (đăng trên Tạp chí Những vấn đề Kinh tế và Chính trị thế giới, số 3 (179) đóng góp những phân tích về khía cạnh chính sách của Mỹ đối với Ai Cập nói riêng và khu vực Trung Đông – Bắc Phi nói chung. Bên cạnh đó, tác giả Justyna Glogowska (2012) với hai tác phẩm “ Tác động của “mùa xuân Arab” đến tương lai của mối quan hệ Ai Cập – Israel” và “Triển vọng quan hệ Thổ Nhĩ Kỳ Ai Cập” (đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông lần lượt số 5 (81) và số 11 (87) góp phần phân tích mối quan hệ của Ai Cập với một số nước lớn trong khu vực Bắc Phi – Trung Đông. Bên cạnh đó, bốn tác phẩm đều đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông của các tác giả Nguyễn Thanh Hiền (2012) với tác phẩm “Quan hệ Việt Nam – Ai Cập trong lĩnh vực chính trị ngoại giao và văn hóa” (tập 78 (số 2); Tác giả Trần Thị Lan Hương (2011) với tác phẩm “Quan hệ Việt Nam–Ai Cập trong giai đoạn phát triển mới”(tập 74 (số 10); Tác giả Bùi Nhật Quang (2013) với tác phẩm “Cộng hòa Arab Ai Cập và quan hệ hợp tác với Việt Nam trong bối cảnh mới” (số 5 (85) và tác giả Phan Thị Hoa (2013) với tác phẩm “Thị trường Ai Cập và những hàm ý đối với Việt Nam” (tập 93(số 5). Bốn tác phẩm trên đóng góp những phân tích mối quan hệ giữa Việt Nam – Ai Cập trên các lĩnh vực chính trị ngoại giao và kinh tế. Điểm mạnh của các tác phẩm này là những đóng góp về kiến nghị chính sách cơ bản đối với Đảng và Nhà nước Việt Nam. Ngoài ra, còn phải kể đến những tác phẩm có liên quan một phần đến biến động Mùa xuân Arab tại Ai Cập như Ban đối ngoại Trung ương Đảng (2013) với tác phẩm “Biến động chính trị ở một số nước Bắc Phi – Trung Đông: Nguyên nhân và bài học kinh nghiệm”; Tác giả Bùi Nhật Quang (2011) với tác phẩm “Một số vấn đề kinh tế, chính trị nổi bật của Trung Đông và xu hướng đến năm 2020, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội; Tác giả Lê Quang Thắng (2012) với tác phẩm “Châu Phi – Trung Đông năm 2011: Một số sự kiện chính trị nổi bật, Nxb KHXH, Hà Nội); Tác giả Đỗ Đức Định (2011) với tác phẩm “Làn sóng nổi dậy tại Bắc Phi và Trung Đông: Nguyên nhân, tác động ảnh hưởng và những vấn đề đặt ra cho Việt Nam” (đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông, tập 67 (số 3); Tác giả Trần Thị Lan Hương (2014) với tác phẩm “Tác động của các nước lớn trong khu vực đến việc tạo ra những thay đổi chính trị và hình thành các xu hướng chính trị mới tại Bắc Phi – Trung Đông” (đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông, số 5 (105))….Các tác phẩm đã phân tích khá logic những nguyên nhân bên trong và bên ngoài dẫn đến làn sóng nổi dậy ở khu vực Bắc Phi – Trung Đông (trong đó có Ái Cập) và những tác động của biến động tới khu vực và trên thế giới đồng thời dự báo tình hình khu vực này trong thời gian tới và liên hệ ảnh hưởng của làn sóng này đối với Việt Nam. Nhìn chung, ở Việt Nam cho đến nay, nghiên cứu về biến động Mùa xuân Arab tại Ai Cập vẫn còn rất hạn chế khi số bài viết về cuộc biến động này trên các tạp chí chuyên ngành chỉ khoảng 16 bài. Ngoài ra, vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu toàn diện về Ai Cập mà chỉ tập trung vào một khía cạnh nhất định của nó. Vì vậy, học viên đã chọn đề tài “Biến động Mùa xuân Arab tại Ai Cập: nguyên nhân, diễn biến, tác động và triển vọng” làm đối tượng nghiên cứu cho luận văn của mình. 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu: Với lý do chọn đề tài như trên, đối tượng nghiên cứu chính của đề tài là biến động Mùa xuân Arab tại Ai Cập. Tuy nhiên để phục vụ mục đích nghiên cứu đó, đề tài còn nghiên cứu các đối tượng khác liên quan: các nước ở khu vực Trung Đông – Bắc Phi, một số quốc gia có liên quan và tác động đến biến động kinh tế chính trị xã hội tại Ai Cập như Mỹ, EU, Trung Quốc. Phạm vi nghiên cứu Về không gian nghiên cứu, đề tài tập trung vào các biến động, diễn biến trong phạm vi quốc gia Ai Cập, khu vực Trung Đông – Bắc Phi và các nước có liên quan. Về thời gian nghiên cứu, đề tài nghiên cứu những biến động chính trị xã hội trong phạm vi quốc gia Ai Cập từ năm 2011 là chủ yếu. Tuy nhiên, để có cái nhìn hệ thống, đề tài cũng nghiên cứu tình hình Ai Cập trước khi có biến động Mùa xuân Arab và đưa ra một số dự báo về tương lai của quốc gia này. 4. Phương pháp nghiên cứu Các phương pháp nghiên cứu cơ bản được sử dụng trong việc nghiên cứu đề tài này là phương pháp nghiên cứu quan hệ quốc tế và nghiên cứu lịch sử. Trong đó, phương pháp nghiên cứu quan hệ quốc tế được sử dụng chủ yếu trong luận văn. Đó là việc sử dụng các cấp độ phân tích quan hệ quốc tế (cấp độ cá nhân, cấp độ quốc gia và cấp độ hệ thống) để tìm hiểu nguyên nhân của biến động Mùa xuân Arab tại Ai Cập. Hiện nay, cách thức nghiên cứu theo các cấp độ phân tích đã được ứng dụng khá rộng rãi trên thế giới. Phương pháp nghiên cứu lịch sử được sử dụng trong luận văn là phương pháp lịch đại (một quá trình phát triển mỗi giai đoạn tiếp sau đều mang trong mình nó những đặc điểm và những yếu tố của giai đoạn trước) kết hợp với phương pháp đồng đại (xác định các hiện tượng, quá trình khác nhau xảy ra cùng một thời điểm (có liên quan đến nhau). Sự kết hợp lịch đại và đồng đại trong nghiên cứu sự phát triển của một đối tượng, của những đối tượng khác trở nên cần thiết một cách khách quan Bên cạnh đó, đề tài còn áp dụng các phương pháp nghiên cứu phổ biến khác như phương pháp phân tích, tổng hợp và hệ thống hóa được vận dụng khi phân tích các diễn biến xã hội cụ thể tác động đến nhận thức, hành vi các chủ thể và tổng hợp, hệ thống hóa thành bối cảnh chung từng giai đoạn ảnh hưởng đến quá trình hình thành và phát triển của biến động. Cuối cùng là phương pháp dự báo nhằm đánh giá triển vọng phát triển trong lĩnh vực chính trị ngoại giao, kinh tế của Ai Cập trong tương lai gần. 5. Câu hỏi nghiên cứu và giải thuyết nghiên cứu Luận văn này được thực hiên nhằm trả lời các câu hỏi: Sự phát triển của biến động Mùa xuân Arab tại Ai Cập (2011) từ những cuộc biểu tình ban đầu thành những xung đột bạo lực diễn ra như thế nào? Những nguyên nhân nào dẫn đến biến động chính trị xã hội tại Ai Cập? Nó đã tác động như thế nào đến Ai Cập, các nước trong khu vực và các nước lớn trên thế giới? Việt Nam có chịu tác động từ biến động này hay không? Với câu hỏi nghiên cứu như trên, giả thuyết nghiên cứu trong luận văn như sau. Biến động Mùa xuân Arab tại Ai Cập được hình thành và bắt đầu từ những cuộc biểu tình của người dân Ai Cập chống lại chính quyền Mubarak tại Thủ đô Cairo, sau đó biểu tình lan ra khắp các thành phố lớn của quốc gia này. Giai đoạn đầu từ thời điểm bắt đầu cuộc biểu tình (25012011) đến khi chính quyền của Tổng thống Hosni Mubarak bị lật đổ (12022011). Giai đoạn hai là từ sau khi chính quyền Mubarak sụp đổ (1222011) đến khi Tổng thống Morsi bị phế truất (472013). Giai đoạn ba là từ khi Tổng thống Morsi bị phế truất (472013) đến nay. Nguyên nhân bên trong dẫn đến chiến tranh là do chế độ độc tài hơn 30 năm của Tổng thống Mubarak đã ngày càng làm mâu thuẫn xã hội bên trong Ai Cập ngày càng sâu sắc. Nguyên nhân bên ngoài dẫn đến biến động là do tác động từ phong trào “mùa xuân Arab” và từ cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới năm 2008, ảnh hưởng từ các mạng xã hội như facebook, twitter, sự tranh giành ảnh hưởng của các nước lớn trên thế giới. Cuối cùng, biến động tại Ai Cập có ảnh hướng lớn tới chính trị quốc tế ở phạm vi khu vực và thế giới. Việt Nam cũng chịu ảnh hưởng gián tiếp từ cuộc biến động chính trị xã hội này. 6 Cấu trúc luận văn: Bên cạnh phần lời cảm ơn, phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn gồm có ba chương chính: Chương 1: Những vấn đề chung về Mùa xuân Arab tại Bắc Phi Trung Đông và Ai Cập Chương 2: Biến động Mùa xuân Arab tại Ai Cập : diễn biến, nguyên nhân và tác động. Chương 3: Triển vọng phát triển của Ai Cập sau biến động Mùa xuân Arab

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT 3

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ 4

LỜI CẢM ƠN 5

PHẦN MỞ ĐẦU 6

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ MÙA XUÂN ARAB TẠI BẮC PHI – TRUNG ĐÔNG VÀ AI CẬP 15

1.1 Khái niệm biến động “mùa xuân Arab” 15

1.1.1 Ý nghĩa của từ “mùa xuân” (spring) 15

1.1.2 “Arab” 16

1.1.3 Khái niệm biến động Mùa xuân Arab (Arab Spring) 18

1.2 Diễn biến biến động Mùa xuân Arab tại Bắc Phi - Trung Đông 19

1.2.1 Diễn biến 19

1.2.2 Đặc điểm 22

1.3 Tình hình Ai Cập trước biến động Mùa xuân Arab 23

1.3.1 Khái quát về đất nước Ai Cập 23

1.3.2 Tình hình chính trị, kinh tế, xã hội Ai Cập trước biến động “mùa xuân Arab” 24

CHƯƠNG 2: BIẾN ĐỘNG MÙA XUÂN ARAB TẠI AI CẬP:DIỄN BIẾN, NGUYÊN NHÂN VÀ TÁC ĐỘNG 34

2.1 Diễn biến 34

2.1.1 Giai đoạn 1: Từ thời điểm bắt đầu cuộc biểu tình (25/01/2011) đến khi chính quyền của Tổng thống Hosni Mubarak bị lật đổ (12/02/2011) 34

2.1.2 Giai đoạn 2: Từ sau khi chính quyền Mubarak sụp đổ (12/2/2011) đến khi Tổng thống Morsi bị phế truất (4/7/2013) 36

2.1.3 Giai đoạn 3: Từ khi Tổng thống Morsi bị phế truất (4/7/2013) đến nay 42

2.2 Nguyên nhân biến động “mùa xuân Arab” tại Ai Cập 43

2.2.1 Honsi Mubarak – Nhà lãnh đạo độc tài 44

2.2.2 Nguyên nhân bên trong 45

2.2.3 Nguyên nhân bên ngoài 54

2.3 Tác động của “mùa xuân Arab” đối với Ai Cập và các nước 60

2.3.1 Đối với Ai Cập 60

2.3.2 Đối với các nước trong khu vực Bắc Phi và Trung Đông 66

2.3.3 Đối với các nước lớn trên thế giới 69

2.3.4 Đối với Việt Nam 74

CHƯƠNG 3: TRIỂN VỌNG PHÁT TRIỂN CỦA AI CẬP SAU BIẾN ĐỘNG MÙA XUÂN ARAB 81

3.1 Bối cảnh quốc tế và khu vực trong thập niên thứ 2 của thế kỷ XXI 81

3.1.1 Bối cảnh quốc tế 81

3.1.2 Bối cảnh khu vực Bắc Phi - Trung Đông 86

3.2 Triển vọng phát triển của Ai Cập sau biến động Mùa xuân Arab 90

3.2.1 Tình hình chính trị, mô hình thể chế chính trị 90

3.2.2 Mô hình phát triển kinh tế 94

3.2.3 Quan hệ ngoại giao và vai trò của Ai Cập trong khu vực và trên thế giới 96

3.3 Một số hàm ý chính sách cho Việt Nam trong phát triển quan hệ với Ai Cập 97

3.3.1 Trong lĩnh vực chính trị - ngoại giao 98

3.3.2 Trong lĩnh vực kinh tế 100

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 106

PHỤ LỤC 114

Biểu đồ 1.1: Bản đồ các quốc gia thành viên của Liên đoàn Arab 17Biểu đồ 1.2: Bản đồ biến động mùa xuân Arab ở một số nước khu

Biểu đồ 2.1 Các chế độ chính trị được thiết lập trên dưới 30 năm ở

Bảng 2.2 Xếp hạng toàn cầu về dân chủ năm của một số quốc gia có

biến động chính trị - xã hội ở Bắc Phi – Trung Đông năm 2010 47Biểu đồ 2.3 Các chính phủ có khả năng kiểm soát tham nhũng ở

Biểu đồ 2.4 Biểu đồ về sự phát triển của nền kinh tế Ai Cập năm 2009 49Biểu đồ 2.5 Tỷ lệ thanh niên Ai Cập thất nghiệp năm 2008 – 2009

Biểu đồ 2.6 Tác động kinh tế của Mùa xuân Arab đối với các nước

Ai Cập, tôi đã nhận được sự hướng dẫn chỉ bảo tận tình của TS Trần Thị LanHương để tôi có thể hoàn thiện luận văn này

Bên cạnh đó, tôi xin chân thành cảm ơn cô Trịnh Thị Lan Anh – Trưởngphòng Thông tin Thư viện thuộc Viện nghiên cứu châu Phi và Trung Đông đã nhiệttình cung cấp cho tôi những nguồn tài liệu quý báu trong quá trình thực hiện luậnvăn này Đồng thời, cũng không thể không nhắc tới những tác giả đi trước đã cungcấp thông tin, nghiên cứu về Ai Cập, khu vực Bắc Phi - Trung Đông và rất nhiềuvấn đề khác liên quan đến cuộc biến động chính trị - xã hội tại Ai Cập nói riêng vàkhu vực Bắc Phi – Trung Đông hiện nay

Tôi cảm ơn tất cả bạn bè, người thân đã giúp đỡ, góp ý và giúp tôi hoàn thiệnluận văn

Ngoài ra, trong suốt quá trình học chương trình đạo tạo thạc sỹ, tôi đã nhậnđược sự quan tâm, tạo điều kiện thuận lợi của các cán bộ đào tạo, giảng dạy củaKhoa Quốc tế học, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia

Hà Nội

Vì khả năng và kinh nghiệm nghiên cứu hạn chế nên dù đã có nhiều cố gắngsong luận văn không tránh được thiếu sót Rất mong nhận được ý kiến đóng góp củacác quý Thầy Cô, bạn bè đồng nghiệp và những cá nhân quan tâm đến đề tài để tôi

có thể tiếp tục hoàn thiện luận văn của mình một cách tốt nhất

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và trân trọng nhất đối với tất cả những sựgiúp đỡ và quan tâm này

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Biến động Mùa xuân Arab nổ ra cuối năm 2011 là làn sóng cách mạng mạnh

mẽ với các cuộc nổi dậy, diễu hành và biểu tình chống chính phủ liên tiếp, khiến

khủng hoảng chính trị leo thang ở nhiều nước Trung Đông – Bắc Phi Hàng loạt cácrối loạn dân sự và can thiệp quân sự nổ ra đã đẩy tình hình khu vực vào tình trạngmất ổn định nghiêm trọng, tác động mạnh mẽ đến tình hình quan hệ quốc tế

Ai Cập là một quốc gia thuộc thế giới Arab với vị trí địa-kinh tế, địa - chínhtrị rất đặc biệt kéo dài từ bán đảo Sinai (Tây Á) đến vùng đất thuộc châu thổ sôngNile (Bắc Phi) Điều này khiến cho Ai Cập trở thành quốc gia đóng vai trò kết nối 2châu lục Á- Phi và về mặt lịch sử, văn hóa truyền thống cũng như các quan hệ quốc

tế đặc biệt luôn được coi như một quốc gia có vai trò trung tâm của thế giới Arab, làquốc gia nắm vai trò dẫn dắt trong các hoạt động chính trị, kinh tế của toàn khu vực

Biến động mùa xuân Arab tại Ai Cập hiện nay đang là một trong những tâmđiểm của quan hệ quốc tế, được đánh giá là vấn đề có tác động quan trọng tới sự ổnđịnh của khu vực Trung Đông Cũng chính vì những nét đặc thù của riêng mình màcuộc khủng hoảng kinh tế, xã hội tại Ai Cập đến nay vẫn đang kéo dài chưa có hồi kết

Với Việt Nam, Ai Cập đã sớm thiết lập quan hệ ngoại giao từ những năm

1960 Đặc biệt, Ai Cập là một trong số ít các nước ở khu vực Trung Đông – Bắc phisớm có hiệp định thương mại song phương với Việt Nam Vì vậy việc lựa chọnquan điểm như thế nào trước tình hình Ai Cập và nghiên cứu nhằm rút ra nhữngkinh nghiệm trong quan hệ quốc tế từ bài học của Ai Cập là điều mà chính phủ ViệtNam rất cần quan tâm

Việc tìm hiểu nguyên nhân, diễn biến và tác động của biến động Mùa xuânArab tại Ai Cập có vai trò quan trọng đối với những nhà nghiên cứu quan hệ quốc

tế, nghiên cứu lịch sử và nhiều ngành khoa học liên quan khác Chính vì tầm quan

trọng đó, tác giả đã chọn đề tài: “Biến động Mùa xuân Arab tại Ai Cập: nguyên

nhân, diễn biến, tác động và triển vọng” Việc nghiên cứu một cách toàn diện, sâu

sắc cuộc khủng hoảng chính trị tại Ai Cập là cần thiết, không chỉ có ý nghĩa về mặtthực tiễn mà còn góp phần cung cấp những luận cứ về mặt lý luận khoa học trongvấn đề nghiên cứu quan hệ quốc tế hiện đại và mối tương quan lực lượng của cáccường quốc trên thế giới tại những khu vực chính trị nhạy cảm

Về ý nghĩa khoa học: Cuộc khủng hoảng Ai Cập là một “trường hợp nghiên

cứu điểm” trong nghiên cứu quan hệ quốc tế, có thể dùng để chứng minh cho cácquan điểm của chủ nghĩa hiện thực Ngoài ra, qua việc phân tích cuộc khủng hoảng

Ai Cập, luận văn cũng muốn làm rõ hơn việc áp dụng phương pháp phân tích cấp

độ vào một trường hợp cụ thể trong quan hệ quốc tế

Về ý nghĩa thực tiễn: Về cơ bản, cuộc khủng hoảng Ai Cập ít có ảnh hưởng

trực tiếp đến Việt Nam Tuy nhiên, trong bối cảnh Việt Nam hội nhập quốc tế ngàycàng sâu rộng, chính sách hợp tác phát triển với khu vực Trung Đông - Châu Phingày càng được chú trọng, cuộc khủng hoảng Ai Cập cần được phân tích toàn diệnhơn nhằm rút ra bài học thực tiễn trong quan hệ quốc tế Ngoài ra, đối với một khuvực thiếu ổn định và nhiều mâu thuẫn chồng chéo như Trung Đông – Bắc Phi, việcnghiên cứu các vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội của các quốc gia Trung Đông trong

đó có Ai Cập, cũng như các nguyên nhân gây mâu thuẫn chính của khu vực có ýnghĩa quan trọng tới quyết định tăng cường đầu tư, thâm nhập thị trường TrungĐông và hoạch định chính sách đối ngoại của Việt Nam với mỗi quốc gia trong khuvực cũng như với Ai Cập

Về lý thuyết, phân tích cuộc khủng hoảng Ai Cập theo các cấp độ phân tíchquan hệ quốc tế có thể giúp chúng ta nhận định đúng đắn hơn về nguyên nhân vàthực trạng của cuộc khủng hoảng Ai Cập Cùng với việc kết hợp phân tích vấn đềtrên với diễn biến tình hình, luận văn cũng cố gắng đưa ra một số nhận định về sốphận của Ai Cập trong tương lai gần

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trên thế giới, tài liệu nghiên cứu chi tiết nhất và đầy đủ nhất về biến động

Mùa xuân Arab tại Ai Cập tập trung chủ yếu trong các nghiên cứu sau:

Tác giả Noha Bakr1 (2012) với tác phẩm “The Egyptian Revolution” (côngtrình nghiên cứu thuộc Mediterranean Academy of Diplomats Study) Tác phẩm

“Egypt Country Report” (công trình nghiên cứu thuộc The Bertelsmann Stiftung’s

1 Noha Bakr hiện là Trợ lý Bộ trưởng Bộ Hợp tác Quốc tế thuộc Bộ Hợp tác quốc tế và là Trợ lý Giáo sư thuộc Khoa khoa học chính trị thuộc Trường Đại học Mỹ tại Cairo Bà là chuyên gia nghiên cứu về Ai Cập nói riêng và khu vực Bắc Phi – Trung Đông nói chung

Transformation Index2 năm 2012) Tác giả Laurel E Miller (2012) với tác phẩm

“Democratization in the Arab World: Prospects and Lessons from Around the

Globe” (công trình nghiên cứu thuộc RAND) Tác giả Amin Saikal (2011) với tác

phẩm “Authoritarianism, revolution and democracy: Egypt and beyond” (đăng trên

Australian Journal of International Affairs, Vol 65, No 5) Tác giả Ezan Zohar

(2011) với tác phẩm “The Egyptian Uprising: Analysis and Implications” (đăng trên

International Center for Political Voilence and Terrorism Research, Vol 3, Issue 2).Các tác phẩm trên đều đưa ra nhiều phân tích, đánh giá về tình hình chính trị, kinh

tế, xã hội của Ai Cập trước khi xảy ra biến động chính trị - xã hội tại Ai Cập(25/01/2011), đồng thời qua đó đưa ra những hệ quả của biến động Mùa xuân đốivới nền kinh tế, xã hội của Ai Cập Những phân tích của các tác phẩm trên là tài liệunghiên cứu cung cấp kiến thức cơ bản và định hướng cho tác giả về biến động Mùaxuân Arab tại Ai Cập trong quá trình thực hiện đề tài này

Ngoài ra, có một số bài viết được đăng tải từ năm 2011 đến nay đã đề cập,phân tích các góc độ và mức độ khác nhau về kinh tế, chính trị, an ninh, tôn giáoliên quan đến biến động chính trị - xã hội tại Ai Cập như: Tác phẩm “Holding its

Breath: A Special Report on Egypt” của The Economist (2010 Nhóm tác giả John

Williamson and Mohsin Khan (2011) với tác phẩm “Debt relief for Egypt” (công

trình nghiên cứu của Peterson Institute for international economics) Tác giả Barry

Rubin (2012) với tác phẩm “Understanding the Muslim Brotherhood” (đăng trên

Foreign policy research institute) Nhóm tác giả Barbara Le Svarre và Rasmus

Alenius Boserup (2011) với tác phẩm “Actors in a Changing Egypt” (công trình

nghiên cứu của Arabic and Islamic Studies from the University of Copenhagen Tác

giả Abdel Monem Said Aly (2012) với tác phẩm “State and revolution in Egypt: the

paradox of change and politics” (công trình nghiên cứu thuộc Crown Center for

Middle East Studies, Brandeis University) Tác giả Ahmed Fihaili (2013) với

“Impact anh role of social media networks on Arab Spring: Egyptian revolutioncase study” (luận văn thạc sĩ thuộc Tomas Bata University, Zlín) Tác giả Mohamed

2 The Bertelsmann Stiftung’s Transformation Index (BTI) là một chương trình đánh giá toàn cầu về quá trình chuyển đổi dân chủ và kinh tế thị trường cũng như chất lượng quản lý chính trị quản lý trên thế giới.

Kadry Said và Noha Bakr (2011) với tác phẩm “Egypt security sector reforms”(công trình thuộc The Arab reform initiative)

Thêm vào đó là bài phân tích “Egypt: Background and U.S relations” của

tác giả Jeremy M Sharp (2013) thuộc Congressional Research Service; bài

“Strategic Public Diplomacy: The Case of Egpyt” của hai tác giả Glassman, James

K và Glickman, Dan (công trình nghiên cứu thuộc Bipartisan policy center) Hainghiên cứu này đã phân tích mối quan hệ Mỹ - Ai Cập và chiến lược của Mỹ trước

và sau khi biến động chính trị - xã hội bùng nổ tại Ai Cập năm 2011

Nhìn chung, các tác phẩm nêu trên là nguồn tham khảo quý báu, góp phầncung cấp và phân tích nhiều thông tin về tình hình Ai Cập trên nhiều lĩnh vực khácnhau trong khoảng thời gian trước và sau khi xảy ra biến động tại Ai Cập

Tại Việt Nam, trước biến động Mùa xuân Arab, đề tài Ai Cập chưa được quan

tâm, nghiên cứu Kể từ khi cuộc khủng hoảng chính trị, xã hội tại Ai Cập bùng phátvào năm 2011, các học giả quân sự cũng như các nhà nghiên cứu quan hệ quốc tế đãdành sự quan tâm đặc biệt cho sự kiện này, chủ yếu là các bài viết dưới dạng tin tứcthời sự, bài phân tích ngắn trên các tạp chí chuyên ngành Tập trung nhiều nhất làcác bài phân tích của viện nghiên cứu Trung Đông và Châu Phi, Bản tin đặc biệtcủa TTXVN Trong đó có một số bài viết tiêu biểu như sau: Hai tác giả Cao Văn

Liên (2012) với tác phẩm “Ai Cập: những trang lịch sử hiện đại” (đăng trên Tạp chí

nghiên cứu châu Phi và Trung Đông, tập 86 (số 10) và Bùi Nhật Quang (2012)

với tác phẩm “Một vài nhìn nhận về Ai Cập và khu vực Trung Đông” (đăng trên

Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông, tập 77 (số 1) Hai tác giả đã góp

phần phân tích tình hình chính trị của Ai Cập những năm gần đây cũng như vaitrò của Ai Cập trong khu vực Bắc Phi – Trung Đông

Tác giả Phạm Sỹ Tam3 với tác phẩm “Những nhân tố mới tạo nên xung đột,

mất an ninh, rủi ro chính trị tại Ai Cập và Trung Đông – Bắc Phi ba năm qua; kinh nghiệm với ta và biện pháp phòng ngừa” (Tham luận tại Hội thảo “Trung Đông –

Bắc Phi trong giai đoạn phát triển mới và hàm ý cho Việt Nam) và tác giả Trần Anh

3 Tác giả Phạm Sỹ Tam nguyên là Đại sứ tại Ai Cập năm 2009 – 2012.

Đức (2011) với tác phẩm Khủng hoảng chính trị tại Ai Cập: Nguyên nhân, tác độngcủa cuộc khủng hoảng và thách thức trên con đường chuyển giao quyền lực (đăng

trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông, tập 72 (số8)) và tác giả

Nguyễn Văn Dũng (2013) với tác phẩm “Toàn cảnh cuộc chính biến hậu “Mùa

Xuân Arập” ở Ai Cập” (đăng trên Tạp chí Công tác tôn giáo, số 2) đã có góp phần

phân tích những nguyên nhân bên trong và bên ngoài dẫn đến biến động tại AiCập đồng thời phân tích tác động của cuộc khủng hoảng dến khu vực Bắc Phi –Trung Đông và thế giới và rút ra một số bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Đồng thời, còn một số tác phẩm phân tích về tác động của cuộc khủnghoảng chính trị - xã hội tại Ai Cập đối với lĩnh vực như chính trị - đối ngoại,kinh tế, pháp luật và du lịch của của nước này Tiêu biểu là các tác phẩm sau: Tácgiả Trần Thị Lan Hương (2013) với tác phẩm “Những điểm trọng tâm trong chính

sách đối ngoại của Ai Cập” (đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung

Đông, tập 91(số 3) Tác giả Bùi Nhật Quang (2011) với tác phẩm “Kinh tế Ai Cập

hậu Mubarak” (đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông, tập 70 (số

6) Tác giả Trần Anh Đức (2011) với tác phẩm “Thay đổi hiến pháp và pháp luật tại

Ai Cập trong giai đoạn chuyển giao quyền lực” (đăng trên Tạp chí nghiên cứu

châu Phi và Trung Đông,tập 74 (số 10)) Và tác giả Trần Thị Thái (2012) với tác

phẩm “Một số nét cơ bản về ngành du lịch Ai Cập” (đăng trên Tạp chí nghiên cứu

châu Phi và Trung Đông, số 7 (83).

Tác giả Nguyễn Văn Dũng (2012) với tác phẩm “Islam giáo trong tiến trình

“Cách mạng ngày 25 tháng 1” ở Ai Cập” (đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và

Trung Đông, tập 89 (số 1) và tác giả Nguyễn Thanh Hiền (2014) với tác phẩm “Tổ

chức anh em Hồi giáo Ai Cập và cuộc chiến Hồi giáo – Thế tục vì quyền lực” (đăng

trên Tạp chí Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông, số 1) đều phân tích vai trò của

Tổ chức Anh em Hồi giáo trong cuộc biến động chính trị xã hội tại Ai Cập

Hai tác giả Trần Văn Tùng và Vũ Đức Thanh (2011) với tác phẩm “Về biến

động ở Ai Cập và lợi ích Mỹ” (đăng trên Tạp chí Những vấn đề Kinh tế và Chính trị

thế giới, số 3 (179) đóng góp những phân tích về khía cạnh chính sách của Mỹ đối

với Ai Cập nói riêng và khu vực Trung Đông – Bắc Phi nói chung Bên cạnh đó, tácgiả Justyna Glogowska (2012) với hai tác phẩm “ Tác động của “mùa xuân Arab”đến tương lai của mối quan hệ Ai Cập – Israel” và “Triển vọng quan hệ Thổ Nhĩ Kỳ

- Ai Cập” (đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông lần lượt số 5 (81)

và số 11 (87) góp phần phân tích mối quan hệ của Ai Cập với một số nước lớn trongkhu vực Bắc Phi – Trung Đông

Bên cạnh đó, bốn tác phẩm đều đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và

Trung Đông của các tác giả Nguyễn Thanh Hiền (2012) với tác phẩm “Quan hệ

Việt Nam – Ai Cập trong lĩnh vực chính trị - ngoại giao và văn hóa” (tập 78 (số 2);Tác giả Trần Thị Lan Hương (2011) với tác phẩm “Quan hệ Việt Nam–Ai Cập

trong giai đoạn phát triển mới”(tập 74 (số 10); Tác giả Bùi Nhật Quang (2013) với

tác phẩm “Cộng hòa Arab Ai Cập và quan hệ hợp tác với Việt Nam trong bối cảnhmới” (số 5 (85) và tác giả Phan Thị Hoa (2013) với tác phẩm “Thị trường Ai Cập và

những hàm ý đối với Việt Nam” (tập 93(số 5) Bốn tác phẩm trên đóng góp những

phân tích mối quan hệ giữa Việt Nam – Ai Cập trên các lĩnh vực chính trị - ngoạigiao và kinh tế Điểm mạnh của các tác phẩm này là những đóng góp về kiến nghịchính sách cơ bản đối với Đảng và Nhà nước Việt Nam

Ngoài ra, còn phải kể đến những tác phẩm có liên quan một phần đến biến

động Mùa xuân Arab tại Ai Cập như Ban đối ngoại Trung ương Đảng (2013) với

tác phẩm “Biến động chính trị ở một số nước Bắc Phi – Trung Đông: Nguyên nhân

và bài học kinh nghiệm”; Tác giả Bùi Nhật Quang (2011) với tác phẩm “Một số vấn

đề kinh tế, chính trị nổi bật của Trung Đông và xu hướng đến năm 2020, Nxb Khoa

học Xã hội, Hà Nội; Tác giả Lê Quang Thắng (2012) với tác phẩm “Châu Phi –Trung Đông năm 2011: Một số sự kiện chính trị nổi bật, Nxb KHXH, Hà Nội); Tácgiả Đỗ Đức Định (2011) với tác phẩm “Làn sóng nổi dậy tại Bắc Phi và TrungĐông: Nguyên nhân, tác động ảnh hưởng và những vấn đề đặt ra cho Việt Nam”

(đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung Đông, tập 67 (số 3); Tác giả

Trần Thị Lan Hương (2014) với tác phẩm “Tác động của các nước lớn trong khuvực đến việc tạo ra những thay đổi chính trị và hình thành các xu hướng chính trị

mới tại Bắc Phi – Trung Đông” (đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung

Đông, số 5 (105))….Các tác phẩm đã phân tích khá logic những nguyên nhân bên

trong và bên ngoài dẫn đến làn sóng nổi dậy ở khu vực Bắc Phi – Trung Đông(trong đó có Ái Cập) và những tác động của biến động tới khu vực và trên thế giớiđồng thời dự báo tình hình khu vực này trong thời gian tới và liên hệ ảnh hưởng củalàn sóng này đối với Việt Nam

Nhìn chung, ở Việt Nam cho đến nay, nghiên cứu về biến động Mùa xuânArab tại Ai Cập vẫn còn rất hạn chế khi số bài viết về cuộc biến động này trên cáctạp chí chuyên ngành chỉ khoảng 16 bài Ngoài ra, vẫn chưa có một công trình nàonghiên cứu toàn diện về Ai Cập mà chỉ tập trung vào một khía cạnh nhất định của

nó Vì vậy, học viên đã chọn đề tài “Biến động Mùa xuân Arab tại Ai Cập: nguyên

nhân, diễn biến, tác động và triển vọng” làm đối tượng nghiên cứu cho luận văn

của mình

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Với lý do chọn đề tài như trên, đối tượng nghiên

cứu chính của đề tài là biến động Mùa xuân Arab tại Ai Cập Tuy nhiên để phục vụmục đích nghiên cứu đó, đề tài còn nghiên cứu các đối tượng khác liên quan: cácnước ở khu vực Trung Đông – Bắc Phi, một số quốc gia có liên quan và tác độngđến biến động kinh tế - chính trị - xã hội tại Ai Cập như Mỹ, EU, Trung Quốc

- Phạm vi nghiên cứu

Về không gian nghiên cứu, đề tài tập trung vào các biến động, diễn biến trongphạm vi quốc gia Ai Cập, khu vực Trung Đông – Bắc Phi và các nước có liên quan

Về thời gian nghiên cứu, đề tài nghiên cứu những biến động chính trị - xã hộitrong phạm vi quốc gia Ai Cập từ năm 2011 là chủ yếu Tuy nhiên, để có cái nhìn hệthống, đề tài cũng nghiên cứu tình hình Ai Cập trước khi có biến động Mùa xuânArab và đưa ra một số dự báo về tương lai của quốc gia này

4 Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp nghiên cứu cơ bản được sử dụng trong việc nghiên cứu đềtài này là phương pháp nghiên cứu quan hệ quốc tế và nghiên cứu lịch sử Trong đó,

phương pháp nghiên cứu quan hệ quốc tế được sử dụng chủ yếu trong luận văn Đó

là việc sử dụng các cấp độ phân tích quan hệ quốc tế (cấp độ cá nhân, cấp độ quốcgia và cấp độ hệ thống) để tìm hiểu nguyên nhân của biến động Mùa xuân Arab tại

Ai Cập Hiện nay, cách thức nghiên cứu theo các cấp độ phân tích đã được ứngdụng khá rộng rãi trên thế giới

Phương pháp nghiên cứu lịch sử được sử dụng trong luận văn là phươngpháp lịch đại (một quá trình phát triển mỗi giai đoạn tiếp sau đều mang trong mình

nó những đặc điểm và những yếu tố của giai đoạn trước) kết hợp với phương phápđồng đại (xác định các hiện tượng, quá trình khác nhau xảy ra cùng một thời điểm (cóliên quan đến nhau) Sự kết hợp lịch đại và đồng đại trong nghiên cứu sự phát triểncủa một đối tượng, của những đối tượng khác trở nên cần thiết một cách khách quan

Bên cạnh đó, đề tài còn áp dụng các phương pháp nghiên cứu phổ biến khácnhư phương pháp phân tích, tổng hợp và hệ thống hóa được vận dụng khi phân tíchcác diễn biến xã hội cụ thể tác động đến nhận thức, hành vi các chủ thể và tổng hợp,

hệ thống hóa thành bối cảnh chung từng giai đoạn ảnh hưởng đến quá trình hìnhthành và phát triển của biến động Cuối cùng là phương pháp dự báo nhằm đánh giátriển vọng phát triển trong lĩnh vực chính trị - ngoại giao, kinh tế của Ai Cập trongtương lai gần

5 Câu hỏi nghiên cứu và giải thuyết nghiên cứu

Luận văn này được thực hiên nhằm trả lời các câu hỏi: Sự phát triển của biếnđộng Mùa xuân Arab tại Ai Cập (2011) từ những cuộc biểu tình ban đầu thànhnhững xung đột bạo lực diễn ra như thế nào? Những nguyên nhân nào dẫn đến biếnđộng chính trị - xã hội tại Ai Cập? Nó đã tác động như thế nào đến Ai Cập, các nướctrong khu vực và các nước lớn trên thế giới? Việt Nam có chịu tác động từ biếnđộng này hay không?

Với câu hỏi nghiên cứu như trên, giả thuyết nghiên cứu trong luận văn nhưsau Biến động Mùa xuân Arab tại Ai Cập được hình thành và bắt đầu từ nhữngcuộc biểu tình của người dân Ai Cập chống lại chính quyền Mubarak tại Thủ đôCairo, sau đó biểu tình lan ra khắp các thành phố lớn của quốc gia này Giai đoạn

đầu từ thời điểm bắt đầu cuộc biểu tình (25/01/2011) đến khi chính quyền của Tổngthống Hosni Mubarak bị lật đổ (12/02/2011) Giai đoạn hai là từ sau khi chínhquyền Mubarak sụp đổ (12/2/2011) đến khi Tổng thống Morsi bị phế truất(4/7/2013) Giai đoạn ba là từ khi Tổng thống Morsi bị phế truất (4/7/2013) đếnnay Nguyên nhân bên trong dẫn đến chiến tranh là do chế độ độc tài hơn 30 nămcủa Tổng thống Mubarak đã ngày càng làm mâu thuẫn xã hội bên trong Ai Cậpngày càng sâu sắc Nguyên nhân bên ngoài dẫn đến biến động là do tác động từphong trào “mùa xuân Arab” và từ cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới năm 2008,ảnh hưởng từ các mạng xã hội như facebook, twitter, sự tranh giành ảnh hưởng củacác nước lớn trên thế giới Cuối cùng, biến động tại Ai Cập có ảnh hướng lớn tớichính trị quốc tế ở phạm vi khu vực và thế giới Việt Nam cũng chịu ảnh hưởng giántiếp từ cuộc biến động chính trị - xã hội này.

6/ Cấu trúc luận văn:

Bên cạnh phần lời cảm ơn, phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụlục, luận văn gồm có ba chương chính:

Chương 1: Những vấn đề chung về Mùa xuân Arab tại Bắc Phi- Trung Đông

và Ai Cập

Chương 2: Biến động Mùa xuân Arab tại Ai Cập : diễn biến, nguyên nhân vàtác động

Chương 3: Triển vọng phát triển của Ai Cập sau biến động Mùa xuân Arab

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ MÙA XUÂN ARAB

TẠI BẮC PHI – TRUNG ĐÔNG VÀ AI CẬP 1.1 Khái niệm biến động “mùa xuân Arab”

1.1.1 Ý nghĩa của từ “mùa xuân” (spring)

1.1.1.1 Ý nghĩa từ điển

Theo cuốn The Oxford English Dictionary, dưới dạng danh từ, ngoài ý nghĩa mùa xuân, spring còn có nhiều nghĩa khác, chẳng hạn như: giai đoạn mở đầu một

thời kỳ; dòng suối; lò xo, nhíp; tính đàn hồi; động tác nhún, nhảy, nhào, bật dậy;xuất hiện, nảy ra; cội nguồn; động cơ, khí cụ; đường cong, chỗ cong; sự đâm chồi,

ra nhánh của cây cối

Như vậy, spring ngoài nghĩa thường được biết đến để chỉ một mùa trong năm

(mùa xuân) còn có thể hiểu là một giai đoạn mở đầu một thời kỳ hoặc sự nổi dậy

1.1.1.2 Ý nghĩa chính trị

a) Nguồn gốc

Ý nghĩa chính trị của spring bắt nguồn từ các cuộc cách mạng xảy ra tại châu

Âu vào mùa xuân năm 1848 khi các dân tộc khắp nơi trên lục địa này nổi dậy đòi lật

đổ chế độ quân chủ tại đất nước họ4 Cuộc cách mạng này được gọi là the

Springtime of Peoples, the Springtime of Nations hay the Spring of Nations (Mùa

xuân của nhân dân) Kể từ sau năm 1848, trong lĩnh vực chính trị - xã hội, thuật ngữ

spring được sử dụng dưới dạng ẩn dụ, tức là không cần tuân thủ một cách nghiêm

ngặt các hạn chế về mặt thời gian Nói cách khác, các biến động được mệnh danh là

mùa xuân theo chiều hướng này không nhất thiết phải xảy ra trong những ngày

tháng của mùa xuân

Sau đó, thuật ngữ này được sử dụng trong Mùa Xuân Praha - the Prague

Spring 5 - bắt đầu từ tháng một và kết thúc vào tháng tám năm 1968 qua chương

trình cải cách kinh tế và chính trị do Bí Thư Thứ Nhất của Đảng Cộng Sản Tiệp

Khắc khởi xướng; hoặc the Beijing Spring - Mùa Xuân Bắc Kinh - bắt đầu từ tháng

12 năm 1977 và kết thúc vào cuối năm 1978 qua việc nới lỏng quyền tự do ngônluận do Đảng Cộng Sản Trung Quốc phát động6

b) Ý nghĩa chính trị

4 Joseph Massad, The “Arab Spring” and other American seasons,

www.http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2012/08/201282972539153865.htmlljazeera.com, cập nhật 18/6/2013.

5 Ahmed Fihaili (2013), The impact and role of social media network on Arab Spring: Egyptian revolution case study, Master thesis, Tomas Bata University in Zlin, pg.17.

6 An Arab citizen, The origin of the term “Arab Spring”, truy cập tại địa chỉ

http://anarabcitizen.blogspot.com/2012/01/origin-of-term-arab-spring.html, cập nhật ngày 20/12/2013.

Xuất phát từ Âu Mỹ, ý nghĩa chính trị của từ spring được đưa vào từ điển

của seadict.com và được ghi rõ là chuyển nghĩa (transf là ký hiệu của transferred

sense), tức là ý nghĩa đã được chuyển hóa từ nguyên nghĩa:

“transf The initial stages of a period of political liberalization, esp in a

Communist state; the first steps in a programme of political and economic reform 7 ” (Những giai đoạn đầu của thời kỳ tự do hóa chính trị như ở chế độ Cộng

sản hoặc là những bước đầu của một chương trình cải cách kinh tế, chính trị)

Như vậy “spring” có một hàm ý chính trị rất rộng rãi, được dùng làm ẩn dụ

chính trị để ám chỉ sự bắt đầu của một thời kỳ chính trị xã hội tốt đẹp hơn theochiều hướng nới rộng tự do và dân chủ (qua các phương tiện như cải cách kinh tế vàchính trị do giới lãnh đạo chủ trương theo chiều hướng từ trên xuống dưới hoặc sựnổi dậy của quần chúng nhằm lật đổ chính quyền độc tài, chuyên chế theo chiềuhướng từ dưới lên trên)

1.1.2 “Arab”

Arab là danh từ thường được sử dụng để chỉ về nhóm các quốc gia Arab (thếgiới Arab) và người dân Arab sinh sống trên vùng đất rộng lớn kéo dài từ Bắc Phiđến Tây Á Hình dung cụ thể về định dạng của thế giới Arab có thể xem xét từ haigóc độ chính8:

Dựa trên giới hạn địa lý: Thế giới Arab bao gồm 22 quốc gia và vùng lãnhthổ thành viên của Liên đoàn Arab với vị trí địa lý kéo dài từ cực Tây là các quốcgia châu Phi gồm Morocco và Mauritania bên bờ Đại Tây Dương tới cực Đông làVương quốc Oman trên bán đảo Arab Giới hạn phía bắc của thế giới Arab là cácquốc gia Syria, Iraq, giới hạn phía Nam là Somalia nằm trên vùng sừng châu Phibên bờ Ấn Độ Dương

7 http://www.seadict.com/en/en/spring%281%29

8 Bùi Nhật Quang (2012), Thống nhất thế giới Arab: Một vài lý giải từ góc nhìn văn hóa, Tạp chí nghiên cứu

Châu Phi và Trung Đông, số 9 (85), tr 3 - 10.

Biểu đồ 1.1: Bản đồ các quốc gia thành viên của Liên đoàn Arab

(Nguồn: http://www.portugalconsultants.com/english.php)Dựa trên giới hạn văn hóa và con người: Thế giới Arab có tổng dân sốkhoảng 369 triệu người9 thuộc dân tộc Arab sinh sống chủ yếu tại các quốc gia,vùng lãnh thổ Bắc Phi và Trung Đông Thế giới Arab tạo ra sự khác biệt với bênngoài thông qua nền văn hóa phát triển lâu đời với đặc trưng là ngôn ngữ Arab, vănhóa Arab Hồi giáo và các địa danh nổi tiếng được thừa nhận như những trung tâmvăn hóa, lịch sử của nhân loại như thánh địa Mecca tại Saudia Arabia, thành phốJerusalem tại thành phố Pelestine, kinh thành Bagdad của Iraq, Cairo của Ai Cậphay thành phố cảng Casablanca nổi tiếng của Morocco

Đây là khu vực giàu tài nguyên khoáng sản, nhất là về dầu lửa và khí đốt(chiếm 60% trữ lượng dầu thế giới; 45% trữ lượng khí đốt thế giới) Nhiều nước cótiềm năng về kinh tế, nguồn dự trữ ngoại tệ dồi dào, có nhu cầu hàng hóa đa dạng

Về đặc điểm chính trị, nhiều nước theo chế độ quân chủ; phần lớn lãnh đạotối cao của các quốc gia ở đây đều cầm quyền trong thời gian dài, nhiều nước ápdụng chính sách gia đình trị, cha truyền con nối Đây luôn là khu vực tranh giànhảnh hưởng, quyền lực, cũng như kiểm soát dầu lửa của các nước lớn; và còn là địa

9 Arab world media, truy cập tại địa chỉ: http://www.arabworldmedia.org/who-we-are/arabworldmedia/

bàn trú ẩn, hoạt động của nhiều tổ chức khủng bố như Taliban, Al-Qaeda…

1.1.3 Khái niệm biến động Mùa xuân Arab (Arab Spring)

1.1.3.1 Nguồn gốc

Thuật ngữ “Arab Spring” xuất hiện lần đầu tiên vào đầu mùa xuân năm 2005

trong giới cố vấn an ninh của Tổng thống George W Bush và sau đó được ký giả

Jeff Jacoby dùng làm tiêu đề cho một bài viết đăng trên báo The Boston Globe vào

ngày 10 tháng 3 năm 200510 Theo Jeff Jacoby, thuật ngữ này được dùng để gọichung tất cả các biến động chính trị có khả năng đem lại nhiều triển vọng tự do vàdân chủ cho toàn khu vực Trung Đông đang xảy ra vào mùa xuân năm 2005 như:việc tiến hành các kỳ bầu cử tự do tại Iraq, sự thành công của nhân dân Lebanontrong những đợt biểu tình đòi hỏi Syria phải rút quân ra khỏi lãnh thổ của họ vàbuộc chính phủ thân Syria tại Beirut, việc tổ chức bầu cử tự do ở cấp đô thị lần đầutiên trong lịch sử của Saudi Arabia, và hứa hẹn của Tổng thống Hosni Mubarak vềviệc tổ chức bầu cử "chân chính" tại Ai Cập Nhà báo này cho rằng đó là một kếtquả bắt nguồn từ thắng lợi của cuộc chiến tại Iraq và chính sách Trung Đông nói

chung của Tổng thống Bush: It is being called an ''Arab Spring," and Bush's critics

are right to give him credit for helping to bring it about (Nó đang được mệnh danh

là một "Mùa Xuân Ả Rập," và các nhà phê bình ông Bush tỏ ra đúng đắn khi họ ghinhận công lao của ông ta trong việc hỗ trợ để tạo dựng nên điều đó)

Sau đó, thuật ngữ này được tạp chí Chính sách đối ngoại của Mỹ (ForeignPolicy Magazine)11 sử dụng đầu tiên để chỉ biến động chính trị - xã hội khởi đầu từtháng 11/2010 từ Tunisia sau đó lan tỏa sang nhiều nước Bắc Phi và Trung Đông.Cho đến nay, không chỉ ở phương Tây mà khắp nơi trên thế giới, thuật ngữ này đãđược sử dụng rộng rãi theo ý nghĩa ẩn dụ mùa xuân của nó để ám chỉ những cuộcnổi dậy của nhân dân các nước Bắc Phi – Trung Đông

10 Jeff Jacoby, "The Arab Spring", The Boston Globe,

http://www.boston.com/news/globe/editorial_opinion/oped/articles/2005/03/10/the_arab_spring/, cập nhật ngày 20/3/2013

11 Joshua Keating, Who first used the term Arab Spring, Foreignpolicy.com,

http://blog.foreignpolicy.com/posts/2011/11/04/who_first_used_the_term_arab_spring, ngày cập nhật 18/6/2014.

1.1.3.2 Khái niệm

Trong the Oxford English Dictionary, định nghĩa về “biến động Mùa xuân Arrab” là: a series of anti-government uprisings in various countries in North

Africa and the Middle East, beginning in Tunisia in December 2010 12 (là hàng loạt

các cuộc nổi dậy chống lại chính phủ ở một số nước ở Bắc Phi và Trung Đông, khởiđầu từ Tunisia tháng 12/2010)

Trong nội dung cuộc trao đổi của ông Henry Laurens (Giáo sư thuộc trường

“College de France”, chuyên gia nghiên cứu lịch sử đương đại của thế giới Arập)

với tạp chí “Jeune Afrique”cho rằng: “Mùa Xuân Arập” thuộc về quá trình chuyển

đổi dân chủ trong ba mươi năm trong không gian Arập Khu vực Arập, vốn đã đượcthống nhất trong một chừng mực nào đó về chính trị trong các cuộc cách mạng giaiđoạn 1950 - 1960 và chủ nghĩa Nasser (Tổng thống đầu tiên của Cộng hòa Ai Cập:1956-1970, người lãnh đạo cuộc đấu tranh giải phóng ách đô hộ của thực dân Anh –TTXVN), một lần nữa bị chia rẽ trong giai đoạn của các nhà độc tài Nhưng khônggian chính trị đã được khôi phục nhờ sự ra đời của các tổ chức chính trị vào giữanhững năm 1990, tiếp theo là các trang mạng xã hội13

Như vậy, Mỹ và các nước phương Tây dùng thuật ngữ Mùa xuân Arab để chỉlàn sóng biểu tình xảy ra trong thế giới Arab, khởi đầu từ Tunisia, Ai Cập, sau đótạo thành “hiệu ứng Domino” đối với nhiều nước trong khu vực Bắc Phi- Trung Đông

1.2 Diễn biến biến động Mùa xuân Arab tại Bắc Phi - Trung Đông.

1.2.1 Diễn biến

Mùa xuân Arab ở khu vực Bắc Phi - Trung Đông bắt đầu bùng nổ kể từ ngày17/12/2010 khi một thanh niên tại Tunisia tự thiêu ở thị trấn Sidi Bouzid, dẫn đếncuộc biểu tình của hàng ngàn người dân Tunisia và trong vòng 28 ngày đã làm sụp

đổ chế độ thân Mỹ tại vị ở Tunisia suốt 23 năm qua với việc Tổng thống TunisiaZine El Abidine Ben Ali phải bỏ trốn sang Saudi Arabia (14/1/2011)

12 Truy cập tại địa chỉ: http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Arab-Spring?q=arab+spring

13 TTXVN (2013), Đánh giá về “Mùa xuân Arab”, Tài liệu tham khảo đặc biệt, số 218, tr.1 – 5.

Biểu đồ 1.2: Bản đồ biến động mùa xuân Arab ở một số

nước khu vực Bắc Phi – Trung Đông

(Nguồn:

http://thehiddentranscript.com/2013/02/28/the-arab-springs-bittersweet-two-year-anniversary/)

Tiếp đến áp lực của quần chúng nhân dân đã buộc vị Tổng thống lâu năm của

Ai Cập Hosni Mubarak không muốn nhượng quyền cũng phải thoái vị vào ngày11/2/2011 Quyền điều hành đất nước với hơn 80 triệu dân này được trao lại choHội đồng Tối cao các lực lượng vũ trang Ai Cập (SCAF) Sau gần một năm rưỡinắm quyền, tháng 7 năm 2012, SCAF đã “chuyển giao” quyền lực cho ôngMohamed Morsi, người thuộc Đảng Tự do và Công lý của Tổ chức Anh em Hồigiáo14 vừa thắng cử trong cuộc bầu cử Tổng thống vòng hai trong các ngày 16 -17

14 Tổ chức Anh em Hồi giáo là một lực lượng chính trị lâu đời tại Ai Cập do Hassan al-Banna sáng lập Tổ chức này được thành lập vào những năm 1930 với tư cách là một tổ chức hoạt động hợp pháp, chống thực dân, là tổ chức phi bạo lực và ủng hộ kháng chiến vũ trang ở Palestine chống lại sự bành trướng của người

Do Thái trước chiến tranh Thế giới thứ II Tổ chức này hoạt động không chỉ ở Ai Cập mà còn có mặt ở nhiều nước Arab khác Năm 1954, tổ chức này bị cấm hoạt động và đi vào hoạt động bí mật Một thời gian sau, phong trào Tổ chức Anh em Hồi giáo trở lại hoạt động bán công khai trong điều kiện Ai Cập thi hành tình trạng khẩn cấp từ năm 1981 Ngoài ra, tổ chức này còn được đánh giá là một phong trào xã hội nhiều hơn là một thực thể chính trị Ngày 6/6/2011, tổ chức Anh em Hồi giáo đã được phép hoạt động trở lại với tên là đảng Tự do và Công lý (đảng ôn hòa) và đảng Nur Salafist (đảng bảo thủ)

tháng 6 năm 2012.

Kế nữa là sự lung lay của một loạt chính quyền trong khu vực như ở, Libya(17/02/2011 - 10/2011) và Syria (15/03/2011) Trong đó, tại Libya, sau khi đại táMuammar Gaddafi bị bắn chết vào tháng 10/2011, chính quyền mới đang rất chậtvật trong việc thiết lập các định chế quân sự và an ninh Tại Syria, Mùa xuân Arabdẫn tới cuộc nội chiến kéo dài 3 năm qua chưa có hồi kết

Rồi sự chấn động đáng kể ở Algeria (từ 28/12/2010 đến 04/2011), Lebanon(12/01/2011), Jordan (14/01/2011), Mauritania (17/01/2011 - 05/2011), Sudan(17/01/2011 - 04/2011), Oman (17/01/2011 - 05/2011), Saudi Arabia (21/01/2011 -06/2011), Yemen (03/02/2011 - 06/2011), Iraq (10/02/2011), Bahrain (14/02/2011),Kuwait (18/02/2011 - 31/03/2011), Morocco (20/02/2011)15 Mùa xuân Arab đã dẫnđến sự sụp đổ chính quyền ở một loạt các nước Bắc Phi- Trung Đông như Lebanon,Sudan, Yemen, Iraq đồng thời kéo theo những bất ổn chính trị kéo dài ở cả các nước

bị sụp đổ chính quyền và những nước đang phải chịu áp lực cải cách và chuyển đổi.Tại Morocco, Jordan, Mauritania chính phủ cầm quyền đang phải chịu sức ép mạnh

mẽ từ dân chúng trong các vấn đề bầu cử quốc hội, thay đổi hiến pháp

Hiện nay, ở nhiều nơi trong khu vực Bắc Phi - Trung Đông, tình hình đã cóphần dịu bớt so với thời điểm năm 2011 và 2012 Công cuộc tái thiết đang đượcthực hiện và triển khai ở nhiều nước như Morocco, Bahrain, Iraq, Jordan, Lebanonthông qua các hình thức bầu cử và việc thực hiện những thỏa thuận mà giới chứccầm quyền đưa ra để giảm bớt áp lực từ những cuộc biểu tình Tuy nhiên, vẫn cònmột số các quốc gia như Ai Cập, Syria, Tunisia tình hình vẫn còn nhiều căng thẳng

và chưa có hồi kết

Tóm lại, biến động Mùa xuân Arab đã mang lại cho Trung Đông - Bắc Phi sựbất ổn về chính trị và khó khăn về kinh tế, khủng hoảng về quản lý Mặc dù một sốquốc gia đang thực hiện các động thái dân chủ, nhưng phần lớn các nước này đangbất ổn, trong tình trạng vô chính phủ và làn sóng bạo lực

15 The Guardian (2011), Arab Spring: An Interactive Timeline of M iddle East Protests, truy cập tại địa chỉ: http://www.guardian.co.uk/ world/interactive/2011/ ma r/22/ middle -east-protest-interactive-time line, cập nhật 19/5/2013.

1.2.2 Đặc điểm

Có thể thấy biến động Mùa xuân Arab ở khu vực Bắc Phi – Trung Đông cómột số đặc điểm sau đây:

Thứ nhất, về lực lượng tham gia: lực lượng phát động, tham gia biểu tình

chủ yếu là thanh niên, với cơ cấu hơn 60% dân số tuổi dưới 3016 Đa số nhữngngười này được đào tạo và có ý thức chính trị trong xã hội, đồng thời chính họ cũng

là những người bị tước bỏ nhiều quyền lợi kinh tế - chính trị trong xã hội17, phầnđông trong số họ không có việc làm, lại chịu đựng nhiều bức xúc xã hội

Thứ hai, về hình thức và phương thức tập hợp lực lượng: các cuộc biểu tình

ban đầu mang tính tự phát, chưa có các tổ chức, chính đảng đối lập đứng ra chỉ đạo,

tổ chức, nhưng sau đó đã biến thành cuộc bạo động lớn, có quy mô, có người đạidiện và trở thành lực lượng đối lập diễn ra khá nhanh chóng, bất ngờ, tốc độ lây lanrộng, có tính dây chuyền (thông qua sử dụng internet và người biểu tình sử dụnghiệu quả các mạng xã hội để tập hợp lực lượng)

Thứ ba, phản ứng của quốc tế: khá bị động, chia rẽ, tùy theo diễn biến tình

hình để điều chỉnh thái độ Mỹ và phương Tây giữ thái độ thực dụng; lúc đầu, họchỉ kêu gọi các bên kiềm chế, tránh bạo lực, tìm giải pháp hòa bình, sau chuyểnsang ủng hộ lực lượng biểu tình Các nước Nga, Trung Quốc lúc đầu giữ lập trườngkhông can thiệp, phản đối mọi áp lực từ bên ngoài, đề cao giữ ổn định chính trị vàtrật tự xã hội tại Trung Đông – Bắc Phi để bảo vệ lợi ích của mình tại khu vực18;tuy nhiên khi bị sức ép, hai nước này sẵn sàng thỏa hiệp khi cần thiết; kết cục là Hộiđồng Bảo an ra nghị quyết cho phép can thiệp vũ trang vào Libya Thế giới Arabphản ứng khá thận trọng, đôi khi thiếu nhất quán, vì lo ngại tác động tới nội bộ

1.3 Tình hình Ai Cập trước biến động Mùa xuân Arab

16 Trần Văn Tùng (2011), Những biến động chính trị xã hội gần đây tại Trung Đông và ảnh hưởng của nó tới

kinh tế toàn cầu, Tạp chí Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông, số 03 (67), tr.22-26.

17 Faris, David (2010), Revolutions without revolutionaries? Social media networks and regime response in

Egypt, Publicly accessible Penn Dissertations, p 116.

18 Nguyễn Hồng Quân (2012), Biến động chính trị và xung đột vũ trang tại Bắc Phi – Trung Đông: Một số

suy nghĩ về sự nghiệp bảo vệ tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong tình hình mới, Tạp chí Nghiên cứu

Châu Phi và Trung Đông, số 10 (86), tr.3 - 8.

1.3.1 Khái quát về đất nước Ai Cập

Biểu đồ 1.3: Bản đồ nước Cộng hòa Ai Cập

(Nguồn: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html)

Ai Cập là quốc gia lớn nhất trong khối Arab với diện tích khoảng 1.010.000

km2 , nằm về phía Đông Bắc châu Phi, kéo dài từ bán đảo Sinai đến tây nam châu

Á, có biên giới chung với Sudan ở phía Nam, với Libya ở phía Tây, biển Hồng Hải

ở phía Đông, Địa Trung Hải ở phía Bắc, với dải Gaza, Israel ở phía Đông Bắc AiCập có đến 2.450 km đường duyên hải tiếp giáp với Địa Trung Hải, vịnh Suez,vịnh Aqaba và biển Hồng Hải19 Với vị trí như vậy, Ai Cập có đặc điểm như mộtđầu cầu nối liền châu Á và châu Phi qua bán đảo Sinai Mặt khác, Ai Cập còn làđầu cầu từ Địa Trung Hải đi vào biển Hồng Hải, rồi ra Ấn Độ Dương Vì đặcđiểm này nên đế quốc Anh, trong những thế kỷ trước, rất quan tâm đến việc kiểmsoát Ai Cập

Cộng hòa Ai Cập là quốc gia có dân số lớn nhất trong thế giới Arab và làquốc gia có dân số lớn thứ hai tại lục địa châu Phi Tổng dân số năm 2010 của AiCập khoảng hơn 83 triệu người, phần lớn theo đạo Hồi (90%), trong đó người Ai

19 Truy cập tại địa chỉ: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html

Cập chiếm 99.6%20 Hầu hết dân số tập trung ở khu vực dọc hai bên bờ sông Nile,ước tính khoảng 77.4 triệu người Đây là vùng đất có diện tích khoảng 40.000

km2, rất thích hợp cho việc trồng trọt Ngoài ra, dân cư còn sinh sống thưa thớttrong các vùng rộng lớn của sa mạc Sahara Một phần khác dân cư tập trung đôngđúc tại các khu vực đô thị, đặc biệt là các trung tâm như Cairo (hơn 11 triệungười), Alexandria (hơn 4 triệu người) và một vài thành phố khác trong khu vựcchâu thổ sông Nile Ngoài tiếng Arabic là ngôn ngữ chính, tiếng Anh và tiếngPháp rất thông dụng trong giới trí thức

Tóm lại, chính vị trí địa lý đặc biệt và tiềm lực quốc gia đáng kể, gắn với bềdày lịch sử, văn hóa, văn minh thuộc loại lâu đời nhất thế giới và nhiều thành tựuphát triển được kế thừa, phát huy cho đến ngày nay giúp cho Ai Cập trở thànhquốc gia Hồi giáo Arab với vai trò trung tâm trong các hoạt động chính trị, kinh tếcủa toàn khu vực

1.3.2 Tình hình chính trị, kinh tế, xã hội Ai Cập trước biến động “mùa xuân Arab”

1.3.2.1 Tình hình chính trị

Nền độc lập của Ai Cập thực sự bắt đầu vào năm 1956 Trước đó, từ năm

1517, Ai Cập bị lệ thuộc vào đế quốc Ottoman của người Thổ Nhĩ Kỳ, rồi lại thêmảnh hưởng của Pháp và Anh cho đến thế kỷ 20 Ngày 23 tháng 7 năm 1952, một tổchức bí mật có tên “Các sĩ quan trẻ” do đại tá Gamal Abdel Nasser đứng đầu đã làmcuộc đảo chính lật đổ nền quân chủ của vua Pharouk và con trai của ông là AhmedFuad II Hội đồng cách mạng được thành lập do Nasser đứng đầu Ngày 18/6/1953,

Ai Cập tuyên bố độc lập, thành lập chính thể cộng hòa do Muhammad Naguib làmTổng thống Đây là vị Tổng thống đầu tiên của Ai Cập, cầm quyền từ tháng 6/1953đến tháng 11/ 1954

Mặc dù tuyên bố độc lập từ năm 1953, nhưng trong Ai Cập vẫn tiếp tục cuộcđấu tranh giữa nhóm tư sản do Muhammad Naguib và phái cách mạng dân chủ doNasser đứng đầu Vào ngày 19/10/1954, Anh và Ai Cập đã ký hiệp ước về kênh đào

20 Như 8

Suez, theo đó Anh sẽ phải rút quân ra khỏi Ai Cập trong vòng 20 tháng kể từ ngày

ký hiệp ước này Ngày 13/6/1956, người lính cuối cùng của Anh đã rút khỏi Ai Cập,chấm dứt 74 năm chiếm đóng của Anh tại đây Ngày 23/6/1956, Hiến pháp mới của

Ai Cập ra đời và Gamal Abdel Nasser trở thành Tổng thống thứ 2 của nước Cộnghòa Ai Cập21, cầm quyền từ tháng 6/ 1956 đến tháng 9/1970

Trong giai đoạn 1956 - 1970, Tổng thống Ai Cập Nasser đã thể hiện khảnăng dẫn dắt các quốc gia Trung Đông khác để đấu tranh chống lại sự ảnh hưởngcủa phương Tây, kiềm chế Israel và hỗ trợ người dân Palestin Bên cạnh đó, Tổngthống Nasser cũng nổi tiếng với sáng kiến thống nhất thế giới Arab, hình thành nênchủ nghĩa dân tộc Arab Từ 1958 đến 1961, Nasser tiến hành xây dựng một liênminh giữa Ai Cập và Syria được gọi là Cộng hòa Ả Rập Thống nhất Tuy nhiên, nỗlực này cũng gặp phải một số chống đối và đã bị giải thể sau ba năm thành lập Năm

1967, Israel tấn công Ai Cập, dẫn đến cuộc Chiến tranh sáu ngày Hậu quả là Ai Cậpmất bán đảo Sinai vào tay Israel, đóng cửa kênh đào Suez Năm 1970, Nasser từtrần và được Phó Tổng thống lúc đó là Anwar Sadat kế vị, trở thành Tổng thống thứ

ba của Ai Cập

Giai đoạn 1970 - 1981, Tổng thống Ai Cập lúc này là Anwar Sadat, đã rời bỏchính sách đối nội, đối ngoại của Nasser Động thái nổi bật thời kỳ này là Ai Cậpđiều chỉnh chính sách đối ngoại theo hướng hòa giải với Israel và liên kết với Mỹ vàphương Tây Năm 1973, Ai Cập cùng với Syria tấn công bất ngờ vào Israel (thườngđược gọi là cuộc Chiến tranh tháng 10 hay Chiến tranh Yom Kippur), dù nó hoàntoàn là một thắng lợi quân sự, nhưng về mặt chính trị lại không mang lại kết quả CảHoa Kỳ và Liên Xô đều can thiệp vào, và đạt tới một thỏa thuận ngừng bắn giữa AiCập và Israel Tháng 9/1978, Mỹ, Ai Cập, Israel ký hiệp định tại trại David (Mỹ),theo đó Israel trả lại bán đảo Sinai cho Ai Cập trong cuộc chiến tranh năm 1967, đổilại Ai Cập phải thừa nhận quyền kiểm soát của Israel ở những vùng đất Arab khác

bị Israel chiếm đóng bao gồm bờ Tây sông Jordan và giải Gaza thuộc vùng đấtPalesine theo nghị quyết của Liên Hợp Quốc năm 1947 Năm 1979, Sadat ký hiệp

21 Trần Thị Lan Hương (2013), Những điểm trọng tâm trong chính sách đối ngoại của Ai Cập, Tạp chí

nghiên cứu châu Phi và Trung Đông, tập 91(số 3), tr.3 - 16

định với Mỹ và kí hiệp ước với Israel chính thức công nhận Israel là một nhà nước

và đặt quan hệ ngoại giao ở cấp đại sứ đồng thời tiến hành cải thiện mối quan hệ với

Mỹ và các nước phương Tây Đây là một hành động đã làm nảy sinh nhiều mâuthuẫn trong thế giới Arab dẫn tới việc Ai Cập bị loại trừ khỏi Liên đoàn Arab (AiCập đã tái gia nhập năm 1989) Sadat bị những kẻ theo tôn giáo chính thống ám sátngày 06/10/1981, người kế tục ông là Hosni Mubarak

Giai đoạn 1981 - 2011, Tổng thống Hosni Mubarak tiếp tục phát triển hệthống chính trị của Ai Cập theo quan điểm của Sadat Ông tiếp tục thắt chặt quan hệhợp tác với chính phủ phương Tây, đặc biệt là với Mỹ Cùng với Israel, Ai Cập trởthành đồng minh quan trọng của Mỹ ở khu vực, là nước nhận viện trợ nhiều thứ haicủa Mỹ ở Trung Đông, sau Israel Mặc dù trong thế giới Arab chỉ có 2 nước là AiCập và Giooc-đa-ni thiết lập quan hệ ngoại giao với nhà nước Israel, nhưng ngay tại

Ai Cập cũng nổi rõ mâu thuẫn giữa nhân dân và chính phủ trong thái độ đối với Israel

Trong những năm 2007 – 2010, tình hình chính trị tại Ai Cập về cơ bản vẫnđược giữ vững và củng cố Tuy nhiên, trong khoảng thời gian này đã bắt đầu cónhững dấu hiệu bất ổn Một số nhà chính trị có tiếng công khai tuyên bố đấu tranhlật đổ Tổng thống Mubarak Phe đối lập thì tuyên truyền : “Nay đã đến lúc cần cứulấy dân tộc”22 và đưa ra ứng cử viên Tổng thống mới là ông El Baradei, nguyênTổng giám đốc Cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) và đòi sửa đổi Hiếnpháp Mâu thuẫn tôn giáo nổi lên giữa người Hồi đa số và người theo đạo ThiênChúa Trong khoảng thời gian này, tuy có nhiều cuộc biểu tình, tụ tập của dân,nhưng chủ yếu đòi cải thiện đời sống do giá cả tăng cao, phản đối công an đánh chếtngười trong trại tạm giam ở Alexandria, phản đối việc một số luật sư tấn công thẩmphán tại tỉnh Tanta…23

Tháng 11/2010, chính quyền Ai Cập chuẩn bị cho các cuộc bầu cử vào Hạviện Kết quả bầu Hạ viện Ai Cập nhiệm kỳ 2010 – 2015 tiến hành trong các ngày28/11 và 5/12/2010 là: với 4.688 ứng cử viên thuộc 18 đảng, số còn lại là ứng cử

22 Phạm Sỹ Tam (2012), Những nhân tố mới tạo nên xung đột, mất an ninh, rủi ro chính trị tại Ai Cập và

Trung Đông – Bắc Phi ba năm qua; kinh nghiệm với ta và biện pháp phòng ngừa, Tham luận tại Hội thảo

“Trung Đông – Bắc Phi trong giai đoạn phát triển mới và hàm ý cho Việt Nam

23 Như 19

viên độc lập (các quan sát viên quốc tế bị từ chối) với 41 triệu cử tri, thì Đảng Dântộc Dân chủ (NDP) cầm quyền giành được 420 ghế/518 ghế; các đảng đối lập giành

15 ghế, ứng cử viên độc lập giành 70 ghế; đảng “Anh em Hồi giáo” giành được 1ghế trong số 518 ghế24 Quá trình chuẩn bị và tiến hành bầu cử có nhiều diễn biếnphức tạp Các đảng đối lập, đặc biệt là đảng “Anh em Hồi giáo” tuy bị cấm, nhưng

đã tổ chức nhiều cuộc biểu tình ở một số tỉnh thành như Alexandria, Fai-um… đòicải thiện đời sống, mở rộng dân chủ, chống gian lận bầu cử… Nhiều cuộc đụng độ

đã xảy ra giữa cảnh sát và những người ủng hộ tổ chức Anh em Hồi giáo, lực lượng

an ninh đã bắt giữ trên 1.250 người Chính quyền phải dùng nhiều biện pháp kể cảđàn áp, gây áp lực để đảm bảo giữ cho đảng NDP tiếp tục chiếm đa số ghế trong Hạviện Nhiều đảng đã tố cáo hành vi gian lận phiếu bầu và việc ngăn cản cử tri ủng

hộ các đảng đối lập được tham gia bỏ phiếu… Uỷ ban giám sát bầu cử độc lập đãyêu cầu Tổng thống Mubarak giải tán Quốc hội mới được bầu này vì nghi ngờ tínhhợp pháp của Hạ viện mới Tổng thống Mubarak có phê phán thiếu sót trong tổchức bầu cử, nhưng cuối cùng kết luận, không bầu lại, kết quả “có thể chấp nhậnđược”25 Với tỉ lệ cử tri tham gia bầu cử thấp (khoảng 25%) cho thấy nhân dân AiCập ngày càng bất mãn với chính quyền và mất niềm tin vào đảng NDP cầm quyền

Về hình thức, Ai Cập là nước cộng hòa, song Mubarak vẫn tiếp tục quản lý

và kiểm soát hệ thống chính trị của đất nước theo mô hình bàn tay sắt, duy trì kiểugia đình trị, tham quyền cố vị, tìm mọi cách phi hiến pháp và phi dân chủ để bámlấy quyền lực tới 30 năm Ai Cập theo chế độ đa đảng nhưng Đảng NDP chủ yếunắm tổ chức cán bộ và nhân sự chủ chốt, nắm quân đội, công an, tình báo vàthường xuyên sử dụng các công cụ quyền lực này để trấn áp các hành vi chống đốinhằm duy trì quyền lãnh đạo của mình Chính sách cai trị hà khắc, mất dân chủ,bất công dẫn tới phân hóa xã hội và mâu thuẫn xã hội gay gắt Chính quyềnMubarak còn ngang nhiên đàn áp bắt bớ những tổ chức đảng phái đối lập, nhất làvới Tổ chức Anh em Hồi giáo, xúc phạm nhân phẩm của nhân dân Năm 2010,

24 Cairo Institute for Human Rights Studies (2010), Media and parliamentary elections in Egypt evaluation

of media performance in the Parliamentary Elections, pg.77.

25 Như 19

tình hình Tunisia căng thẳng dần và dội vào khu vực, Ai Cập vẫn không có cảicách gì lớn, trong khi đó Mubarak còn tìm cách trao quyền kế vị cho con trai.Nhiều cuộc biểu tình do các đảng đối lập tổ chức phản đối chế độ “cha truyền connối”, kết hợp đòi hỏi cải thiện đời sống cho người lao động Khi đa số người dân(trừ tầng lớp trung lưu trở lên) bất bình đến mức cao, thì lực lượng chống đối tăngcường tuyên truyền miệng trong các tầng lớp nhân dân để chuẩn bị cho các cuộcnổi dậy khi có thời cơ

1.3.2.2 Tình hình kinh tế, xã hội

Dưới thời Nasser (1956-1970), Ai Cập thực hiện con đường phát triển kinh tếtheo hướng xã hội chủ nghĩa bằng cách quốc hữu hóa các cơ sở công nghiệp, cảicách ruộng đất, trao quyền cho nhà nước cung cấp dịch vụ và hàng hóa cho ngườidân Trong giai đoạn này chính sách quốc hữu hóa đã làm giảm tầm quan trọng củathành phần kinh tế tư nhân Đường lối kinh tế đó, cộng thêm với áp lực của hệthống Trung Đông26, đã khiến nền kinh tế Ai Cập gặp nhiều khó khăn

Kể từ năm 1970, khi Tổng thống Sadat lên cầm quyền đã từ bỏ chính sáchphát triển kinh tế theo hướng xã hội chủ nghĩa của người tiền nhiệm, mở toang cánhcửa Ai Cập cho chủ nghĩa tư bản nước ngoài xâm nhập Chính quyền Ai Cậpkhuyến khích đầu tư nước ngoài và đầu tư của người Arab thông qua một loạt các

ưu đãi đầu tư, tự do hóa thương mại và thanh toán Nền kinh tế trong giai đoạn nàybắt đầu khởi sắc và tăng trưởng nhanh Nhưng tốc độ tăng trưởng kinh tế của Ai Cậpđến cuối thập kỉ 1980 đã có dấu hiệu giảm, lạm phát và thâm hụt ngân sách gia tăng

Dưới thời Tổng thổng Mubarak, đặc biệt là từ năm 1991, chính phủ Ai Cậpđưa ra Chương trình điều chỉnh cơ cấu và cải cách kinh tế toàn diện (EconomicReform and Structural Adjustment Progammer – ERSAP)27 Theo định hướng củaERSAP, Ai Cập coi FDI là một trong những công cụ để tăng trưởng kinh tế và phát

26 Hệ thống Trung Đông do Mỹ chủ xướng, với sự hậu thuẫn của Anh, Pháp và Thổ Nhĩ Kỳ, với mục đích ngăn chặn sự lan tràn ảnh hưởng của Liên Xô vào Trung Đông Hệ thống này cổ súy cho việc hình thành một

tổ chức quân sự Trung Đông (Middle East Defen Organization- MEDO), có vai trò như một mắt xích lớn, phối hợp với NATO và SEATO, tạo thành một vành đai vây kín Liên Xô Liên minh này ngoài các quốc gia vừa nêu trên, sẽ bao gồm nhiều quốc gia Arab khác, Iran, Pakistan

triển đất nước Do vậy mà dòng FDI đổ vào Ai Cập ngày càng tăng, trong đó Mỹ,khối EU và các nước Arab là những đối tác hàng đầu của Ai Cập Nhờ ERSAP, điềukiện kinh tế Ai Cập đã bắt đầu cải thiện nhiều hơn sau thời kì trì trệ

Trong những năm từ năm 2000 đến 2010, chính sách kinh tế tương đối phùhợp đã giúp cho Ai Cập đạt được tốc độ tăng trưởng cao và ổn định, dao độngquanh mức 7%/năm trong các năm 2006, 2007 và 2008 Tốc độ tăng trưởng này chỉbắt đầu chững lại kể từ cuối năm 2008 sau cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu bùng

nổ Mặc dù bối cảnh kinh tế chung là tương đối khó khăn nhưng Ai Cập vẫn đạt đượctốc độ tăng trưởng kinh tế 4,6 % và 5,1% trong các năm 2009, 2010 (Biểu đồ 1.4)

Biểu đồ 1.4 Tăng trưởng GDP của Ai Cập qua các năm (%)

(Nguồn: Tổng hợp các số liệu của CIA World Fact Book 2011)

Ai Cập cũng là một nền kinh tế đang phát triển có quy mô thuộc loại lớnhàng đầu trong khu vực Bắc Phi - Trung Đông với GDP năm 2010 đạt 218,5 tỷUSD, tính theo sức mua tương đương PPP GDP của Ai Cập đạt 499,3 tỷ USD Tuynhiên, do tham nhũng và phúc lợi xã hội không phân bố đầy đủ, Ai Cập hiện vẫn làmột nước nghèo, với thu nhập bình quân trên đầu người là 2.800 USD/năm vào năm

27 Với sự giúp đỡ của Ngân hàng Thế giới (WB) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), chương trình ERSAP được chia thành hai giai đoạn: giai đoạn đầu tập trung ổn định kinh tế, giảm lạm phát, cải cách chính sách tài chính công và tỷ giá hối đoái; giai đoạn thứ hai chú trọng tự do hóa thương mại và đầu tư, đổi mới khu vực tư nhân

và tái cơ cấu ngành ngân hàng.

2010, đứng thứ 103 trên thế giới về thu nhập đầu người28 Các chỉ số cơ bản của nềnkinh tế Ai Cập được minh họa trong bảng 1.5.

Bảng 1.5: Các chỉ số cơ bản của nền kinh tế Ai Cập năm 2010

Tài nguyên thiên nhiên Dầu khí, quặng sắt, phosphate, mangan, chì

- Xuất khẩu 25,34 tỷ USD

37,9%; Dịch vụ: 48,6%

Nguồn: Tổng hợp từ số liệu của CIA, CAPMAS.

Ai Cập là một trong số các nước có nền kinh tế phát triển và đa dạng nhất ở

khu vực Bắc Phi và Trung Đông, cơ cấu kinh tế bao gồm: nông nghiệp, công nghiệp

và dịch vụ Cơ cấu kinh tế tuy đã từng bước được đa dạng hóa nhưng về cơ bản, thunhập của nền kinh tế vẫn phụ thuộc nặng nề vào ngành du lịch, xuất khẩu dầu lửa vàthu phí từ kênh đào Suez Trong đó:

Về công nghiệp, Ai Cập có ngành công nghiệp tương đối phát triển, gồm cácngành sản xuất chủ chốt như công nghiệp khai khoáng (dầu mỏ và khí đốt) vànhững ngành công nghiệp khác như cơ khí, luyện kim, xi măng, hóa chất, dượcphẩm, lắp ráp xe hơi Ngành công nghiệp khai khoáng là ngành phát triển nhất AiCập, giữ vai trò then chốt trong nền kinh tế Ai Cập trong suốt hơn 20 năm qua Mỗinăm Ai Cập sản xuất khoảng 40 triệu tấn dầu và 12 triệu khí đốt Bên cạnh đó, AiCập cũng có ngành dệt may khá phát triển, là lĩnh vực công nghiệp sử dụng nhiềunhân công nhất

Nông nghiệp là ngành chiếm tỷ trọng nhỏ trong GDP của Ai Cập nhưng lạiđóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Ai Cập Ngành nông nghiệp của Ai Cậpthường phát triển ở những vùng ven biển phía bắc và dọc sông Nile Diện tích trồng

28 Phan Thị Hoa (2013), Thị trường Ai Cập và những hàm ý đối với Việt Nam, Tạp chí nghiên cứu châu

Phi và Trung Đông, tập 93(số 5), tr.12-19

trọt của Ai Cập chỉ khoảng 2,61 triệu ha, chiếm 2,6% diện tích cả nước Phần đấtcòn lại là sa mạc Do vậy, về cơ bản, ngàng nông nghiệp không đáp ứng được nhucầu về lương thực trong nước Hiện nay, Ai Cập vẫn phải nhập một khối lượng lớnlương thực và các sản phẩm nông nghiệp (3 – 4 tỉ USD/năm).

Bên cạnh đó, Ai Cập còn là một trong những quốc gia có nền du lịch pháttriển cả về số lượng và chất lượng Năm 1982 chỉ đón được 1,4 triệu du khách và4,3 triệu du khách năm 1993 thì đến năm 2009 số lượng du khách đến Ai Cập tăngvượt bậc, đạt 12,5 triệu du khách29 Đối với Ai Cập, du lịch không còn mang ý nghĩathuần túy là giải trí mà nó còn mang ý nghĩa kinh tế xã hội, nâng cao đời sống vàtạo công ăn việc làm cho người lao động Hiện nay, du lịch chiếm 11% GDP của AiCập và trung bình cứ 8 lao động thì có một người làm trong ngành du lịch30

Về xã hội, xã hội Ai Cập dưới sự cầm quyền của Tổng thống Mubarak là một

xã hội mà phương Tây gọi là thiếu dân chủ Họ quy kết rằng nhà nước Ai Cập làmột chế độ chuyên chế độc tài núp bóng chế độ dân chủ cộng hòa và áp dụng cácđiều luật vi phạm nhân quyền Biểu hiện rõ nét nhất của sự thiếu dân chủ này đó làhai lần bầu cử tổng thống nhưng chỉ có một ứng cử viên tổng thống duy nhất làMubarak Bên cạnh đó, xã hội phân hóa giàu nghèo sâu sắc An sinh xã hội khôngđược chính phủ quan tâm và thường xuyên không đảm bảo Thay vào đó là tìnhtrạng tham nhũng tràn lan của các quan chức nhà nước Ai Cập mà không một aikiểm soát Nguồn lợi đất nước rơi vào tay tầng lớp chóp bu cầm quyền trung ương

và địa phương, vào tư sản Đại đa số nhân dân nghèo khổ, thất nghiệp Nhiều cuộcbiểu tình lớn đã diễn ra vào năm 2004, 2008, 2009, nhưng lúc đó người biểu tình

chỉ đòi hỏi cải thiện đời sống của người lao động, chưa nêu đòi hỏi về chính trị

Nhìn vào thực trạng kinh tế Ai Cập có thể thấy, tăng trưởng kinh tế và năngxuất lao động của quốc gia đơn giản là không theo kịp đà tăng dân số tăng nhanhcủa Ai Cập, từ khoảng 50 triệu vào đầu những năm 1980 lên đến hơn 83 triệu vàonăm 2010 Từ năm 2005 đến năm 2010, tỷ lệ người Ai Cập coi mình là “phát đạt”,

29 Nguyễn Thanh Hiền (2006), Giới thiệu về Cộng hòa Ai Cập, Tạp chí nghiên cứu Châu Phi và Trung

Đông, số 2 (86), tr.9 – 16.

30 Anh Côi (biên dịch) (2003), Du lịch Ai Cập, Nhà xuất bản Thanh niên.

với cái nhìn lạc quan về tình cảnh hiện tại và về tương lai, đã giảm từ 29% xuốngcòn 11%31 Một hậu quả của sự gia tăng nhanh dân số là những thay đổi lớn về nhânkhẩu Ngày nay, Ai Cập có 2/3 dân số ở độ tuổi dưới 30 nhưng chiếm 90% tổng sốngười thất nghiệp, khoảng 40% dân số có mức thu nhập dưới 2 USD/ngày, 1/3 dân

số mù chữ32 Giá cả sinh hoạt tăng cao Theo Bộ Nông nghiệp Ai Cập, năm 2010,40% thực phẩm, 60% bột mỳ - loại lương thực chủ yếu phải nhập khẩu Ai Cập lànơi sản xuất lương thực lớn của châu Phi nay trở thành nước nhập khẩu lớn nhấtkhu vực Giá lúa mỳ tăng từ 50% đến 70%33 Năm 2010, Ai Cập phải mở rộng sốlượng người phải cấp phát khẩu phần lương thực và đường

Ai Cập là một đất nước đa sắc tộc và tôn giáo nhưng chính phủ Ai Cập lạikhông duy trì được một chính sách hiệu quả, dung hòa quyền lợi giữa các nhóm sắctộc, tôn giáo trong nội bộ quốc gia nên tại Ai Cập thường xảy ra mâu thuẫn sắc tộc,tôn giáo đặc biệt là giữa hơn 90% dân theo đạo Hồi và hơn 9 % dân theo đạo Thiênchúa Mâu thuẫn sâu sắc này làm cho tình hình xã hội của Ai Cập luôn trong tìnhtrạng bất ổn, thường xuyên xảy ra các cuộc xung đột đẫm máu khiến nhiều ngườithiệt mạng Có thể nói, những bất ổn tồn tại lâu trong xã hội chính là nhân tố quantrọng dẫn tới cuộc nổi dậy kéo dài 18 ngày hồi đầu năm 2011 tại Ai Cập

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1

Từ bức tranh tổng quan về đất nước Ai Cập, chúng ta có thể thấy một phầnnguồn gốc của các vấn đề dẫn đến cuộc biến động tại đây Chính quyền Mubark

31Amin Saikal (2011) “Authoritarianism, revolution and democracy: Egypt and beyond”, Australian

Journal of International Affairs, Vol 65, No 5, pp 533.

32 TTXVN (2011), Người lao động Ai Cập đi tìm sự công bằng trong kinh tế, tr.7 – 9.

33 Cao Văn Liên (2012), Ai Cập – Những trang lịch sử hiện đại, Tạp chí nghiên cứu Châu Phi và Trung

Đông, số 10 (86), tr.9 – 16.

không ngờ được suốt 30 năm quyền lực như Pharaon của họ đã chuẩn bị cho “mùaxuân Ai Cập” bão táp Nhân dân Ai Cập – những người bị áp bức bóc lột, nghèođói, thất nghiệp sẽ giải quyết được những vấn đề mà lịch sử cấp thiết đang đặt ra.Đúng như C Marx đã viết, lịch sử sẽ giải quyết được tất cả những vấn đề mà nóđang đặt ra một cách bức xúc.

Đồng thời, Ai Cập là một quốc gia có dân số lớn nhất trong thế giới Arabcùng với bề dày lịch sử, văn hóa, văn minh thuộc loại lâu đời nhất thế giới giúp choquốc gia này có vai trò trung tâm trong các hoạt động chính trị, kinh tế của khu vựcBắc Phi – Trung Đông Chính vì vậy, khi biến động Mùa xuân Arab bùng nổ tại AiCập đã tác động mạnh mẽ đến trật tự của toàn khu vực cũng như ảnh hưởng tới nềnhòa bình, an ninh của thế giới Nó đã khiến khu vực Bắc Phi – Trung Đông vốn luôn

là một điểm nóng của thế giới nay lại càng trở nên nóng hơn

Tóm lại, chương một đã trình bày khái quát về những vấn đề chính về Mùaxuân Arab ở Bắc Phi- Trung Đông nói chung và tình hình đất nước Ai Cập nóiriêng Trong bối cảnh chính trị, kinh tế, xã hội như vậy, khủng hoảng chính trị AiCập đã diễn ra với hàng loạt các cuộc biểu tình phản đối chính phủ, yêu cầu cảicách chính trị, cải cách quyền tự do diễn ra vào đầu năm 2011 và đến nay vẫn chưa

có hồi kết

CHƯƠNG 2: BIẾN ĐỘNG MÙA XUÂN ARAB TẠI AI CẬP:

DIỄN BIẾN, NGUYÊN NHÂN VÀ TÁC ĐỘNG 2.1 Diễn biến

Biến động Mùa xuân Arab tại Ai Cập diễn ra dù trong khoảng hơn ba nămnhưng cũng đã trải qua các giai đoạn khác nhau Có thể chia thành ba giai đoạn sau:

2.1.1 Giai đoạn 1: Từ thời điểm bắt đầu cuộc biểu tình (25/01/2011) đến khi chính quyền của Tổng thống Hosni Mubarak bị lật đổ (12/02/2011)

Bắt nguồn từ “cách mạng Hoa Nhài” ở Tunisia tháng 12 năm 2010, ngày25/01/2011, khoảng 15.000 người dân Ai Cập đã xuống đường biểu tình tại Thủ đô.trong ngày 25/01 đã có 16 thành phố Ai Cập bùng nổ các cuộc biểu tình và bạođộng Những người biểu tình đòi phế truất Tổng thống Mubarak và kêu gọi tiếnhành cải cách; đòi chấm dứt tình trạng khẩn cấp vốn kéo dài hàng thập kỷ; đòi tănglương tối thiểu và chấm dứt tình trạng giá thực phẩm tăng vọt

Trước tình trạng trên, ngày 26/1, Tổng thống Mubarak điều động 4 sư đoànthiết giáp đến Cairo, đặt họ trong tình trạng khẩn cấp Đến ngày 27/1, các cuộc biểutình lớn chưa từng có diễn ra trên toàn đất nước Ai Cập nhằm chống lại sự cầmquyền độc tài của Tổng thống Hosni Mubarak Đây là cuộc biểu tình lớn nhất diễn

ra ở Ai Cập kể từ năm 1977 đến nay, cảnh sát Ai Cập đã bắt 1.000 người Bạo lực

đã xảy ra sau hơn một tuần nổ ra các cuộc biểu tình chống đối liên tục, dẫn tới việc

300 người bị chết

Bộ Nội vụ tuyên bố cấm tụ tập đông người và sẽ truy tố bất cứ ai xuốngđường chống chính phủ, chặn các trang web để người biểu tình không thể dùng nólàm phương tiện liên lạc kêu gọi biểu tình Các mạng điện thoại di động bị giánđoạn, dịch vụ nhắn tin bị chặn Việc tác nghiệp của phóng viên quốc tế cũng bịphong tỏa

Không chỉ ở trong nước, ngày 29/1, khoảng một 1.000 người Ai Cập ở Mỹbiểu tình trước Đại sứ quán Ai Cập ở thủ đô Washington với những khẩu hiệu yêucầu Tổng thống Mubarak từ chức Trong khi đó, rất đông những người khác tậptrung trước trụ sở Liên hợp quốc, cũng như lãnh sự quán Ai Cập tại thành phố NewYork, nơi có đông người Ai Cập sinh sống

Ngày 30/01/2011, trước làn sóng phản đối chính phủ dâng cao toàn quốcbuộc Tổng thống Mubarak tuyên bố giải tán Nội các và thành lập một chính quyền

mới trong bối cảnh các cuộc biểu tình và bạo loạn đang leo thang ở Ai Cập.

Ngày 01/02, ông Mubarak lên truyền hình cam kết nói: “Tôi sẽ không ra

tranh cử vào tháng Chín tới đây, tôi sẽ đảm bảo một cuộc chuyển giao quyền lực hòa bình, tôi sẽ không bao giờ chạy trốn khỏi đất nước này, tôi sẽ chết trên mảnh đất này Tôi không muốn chứng kiến cảnh người dân Ai Cập đánh nhau và không bao giờ có ý định để con trai là Gamal kế vị mình” Tuy nhiên, phát biểu của Tổng

thống Ai Cập chỉ làm tình hình thêm rối ren, hàng chục nghìn người biểu tình tậphợp ở trung tâm thủ đô Ai Cập đòi ông từ chức ngay lập tức

Ông Mohamed El - Baradei (Cựu Tổng Giám đốc Cơ quan Năng lượngnguyên tử thế giới) được các nhóm đối lập ở Ai Cập yêu cầu đại diện điều đình vớiChính quyền về việc thành lập một chính phủ liên hiệp quốc gia Ngày 07/02/2011,Nội các mới của Ai Cập họp việc đầu tiên là thông qua quyết định tăng 15 % lương

và trợ cấp hàng tháng cho 6 triệu người hưởng lương Quyết định trên sẽ có hiệu lực

từ tháng 4/2011 Kho bạc nhà nước dành 6,5 tỷ EGP (khoảng 1,1 tỷ USD) để thực

hiện quyết định này Tuy nhiên, trước làn sóng biểu tình của hơn 30.000 người dân AiCập đòi ông Mubrak phải từ chức, 23 giờ ngày 11/2/2011, ông Mubarak đã tuyên bố

từ chức Quyền điều hành đất nước với hơn 80 triệu dân được trao lại cho Hội đồngTối cao các lực lượng vũ trang Ai Cập (SCAF) Ngày 12/02/2011, SCAF giải tánQuốc hội, đình chỉ hiến pháp, thành lập chính quyền dân sự chuẩn bị cho bầu cử

Như vậy, chỉ sau 18 ngày khi làn sóng Mùa xuân Arab quét qua Ai Cập đãbuộc Tổng thống Mubarak đã phải từ chức sau hơn 30 năm cầm quyền Có thể thấy,cuộc biến động diễn ra không bắt đầu từ sự giác ngộ chung, nó diễn ra một cách tựphát và không có tổ chức Kết quả mà nhân dân Ai Cập đạt được sau cuộc biến độngmới chỉ đơn thuần là sự ra đi của Tổng thống Mubarak Quyền lực vẫn nằm trongtay quân đội Từ đây, tình hình Ai Cập vẫn tiếp tục có những diễn biến phức tạp vớicuộc đấu tranh chính trị vì quyền lực trong nội bộ quốc gia Ai Cập

2.1.2 Giai đoạn 2: Từ sau khi chính quyền Mubarak sụp đổ (12/2/2011) đến khi Tổng thống Morsi bị phế truất (4/7/2013)

2.1.2.1 Tiến trình bầu cử Quốc hội và Tổng thống Ai Cập

Sau khi Mubarak bị lật đổ, dường như chế độ cũ vẫn còn tồn tại do cơ quanquân sự chính của đất nước là Hội đồng tối cao các lực lượng vũ trang (SCAF) tiếptục tồn tại và tiếp tục duy trì quyền lực nhà nước cho đến ngày bầu cử Quốc hội vàtổng thống mới Trên thực tế, quân đội trở thành một lực lượng chính trị quan trọngsau khi Mubarak bị phế truất; họ tổ chức và giám sát tiến trình chuyển tiếp, bổnhiệm thủ tướng và các thành viên chính phủ để chuẩn bị cho cuộc tổng tuyển cửtháng 6/2012, đồng thời tiếp tục bảo đảm an ninh trong nước

Sau một thời gian chuẩn bị, ngày 28/11/2011, người dân Ai Cập chứng kiếnmột bước ngoặt mới trên con đường tiến tới một nền dân chủ mà nhiều người đangmong đợi Cuộc bầu cử Quốc hội đang diễn ra bất chấp những cuộc biểu tình đanglan rộng do những người muốn trì hoãn cuộc bầu cử này tổ chức vì lo sợ rằngSCAF sẽ chi phối và tiếp tục nắm giữ quyền lực Họ muốn chấm dứt sự lãnh đạocủa giới quân sự trước khi tổ chức các cuộc bầu cử Quốc hội

Với tiến trình bầu cử Quốc hội khá phức tạp, bắt đầu từ tháng 11 năm 2011

và kết thúc vào tháng 3/2012 Một Quốc hội mới thời hậu Hosni Mubarak được bầu

ra đã đưa các đảng Hồi giáo gồm 2 liên minh giành được trên 70% số ghế trong Hạviện34, trong đó khối “Dân chủ” do đảng Tự do và Công lý (FJP) đứng đầu theo xuhướng ôn hòa giành được 235 ghế, khối Hồi giáo Nur Salafist (Hồi giáo cực đoan)

do đảng Nur Salafist lãnh đạo được 123 ghế Các đảng khác như đảng Wafd (ĐảngĐại biểu của Nhân dân Ai Cập) được 45 ghế, khối “Vì nước Ai Cập” được 39 ghế,khối Cánh tả (trong đó có Đảng Cộng sản) giành được 5 ghế Tuy nhiên, kết quảcủa cuộc bầu cử Quốc hội này không làm cho giới quân sự, những người theo chủnghĩa tự do, lực lượng cánh tả và những người Kito giáo hài lòng Vì vậy, chínhtrường Ai Cập đã bất ổn lại càng lún sâu thêm vào cuộc khủng hoảng Mâu thuẫnsâu sắc diễn ra giữa ba phe phái chính trị chính: SCAF đang nắm quyền, phong tràoHồi giáo cấp tiến vừa giành thắng lợi trong cuộc bầu cử Quốc hội và lực lượng đốilập gồm những người theo chủ nghĩa tự do, lực lượng cánh tả và những Kito giáo

34 PGS.TS Nguyễn Thanh Hiền (2014), Tổ chức anh em Hồi giáo Ai Cập và cuộc chiến Hồi giáo – Thế tục

vì quyền lực, Tạp chí Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông, số 1, tr.1 – 14.

Trong tình hình bất ổn đó, một cuộc bầu cử tiếp theo lại diễn ra - bầu cửtổng thống Đđy lă thời điểm thực sự quan trọng để người Ai Cđ̣p thực hiện nhữngthay đổi Hay nói câch khâc, cuộc bầu cử năy được xem lă cột mốc đối với người

Ai Cđ̣p khi họ có cơ hội tự chọn nhă lênh đạo của mình Vòng một cuộc bầu cửtổng thống tổ chức văo ngăy 23 vă 24/5/2012, hơn 50 triệu cử tri Ai Cđ̣p đê thamgia cuộc bầu cử để chọn người đứng đầu nhă nước Tham gia tranh cử tổng thống

có tới 13 ứng cử viín, trong đó nổi lín 2 gương mặt tiíu biểu, đó lă ôngMohammed Morsi, ứng cử viín thuộc Đảng FJP của những người Hồi giâo cấp tiến

mă nòng cốt lă Tổ chức Anh em Hồi giâo (chiếm 24,8% số phiếu trong vòng 1) vẵng Ahmed Shafiq, cựu Thủ tướng Ai Cđ̣p dưới thời Hosni Mubarak, ứng cử viíncủa chính quyền thế tục (chiếm 23,6% số phiếu)35 Hai nhđn vđ̣t năy chính lă nhữngngười đi tiếp văo vòng hai của cuộc bầu cử tổng thống Ai Cđ̣p

Trong tình hình phức tạp của chính trường Ai Cđ̣p trước cuộc bầu cử tổngthống vòng hai, ngăy 15/6/2012, SCAF đê ra quyết định giải tân Quốc hội do Tổchức Anh em Hồi giâo chiếm đa số; ra tuyín bố Hiến phâp về việc hạn chế quyềnlực của Tổng thống tương lai, đồng thời tăng cường quyền lực của SCAF, trong đó

có quyền lđ̣p phâp vă quyền quyết định chiến tranh SCAF đưa ra lệnh năy dựa văophân quyết của Tòa ân Hiến phâp Ai Cđ̣p rằng, 1/3 số ghế trong Quốc hội Ai Cđ̣p đêđược bầu ra một câch vi hiến36 Do vđ̣y, số ghế năy không có hiệu lực kể từ thời điểmtòa ân ra phân quyết Với ảnh hưởng của mình tại quốc gia có tới 80% dđn số lă tín

đồ Hồi giâo, ngăy 18/6, Tổ chức Anh em Hồi giâo tại Ai Cđ̣p đê đưa ra lời kíu gọiphât động chiến dịch biểu tình với hăng triệu người tham gia nhằm phản đối tuyín bốHiến phâp của SCAF

Bín cạnh đó, cuộc bầu cử Tổng thống vòng hai thời hđ̣u Hosni Mubarak vẫndiễn ra đúng thời gian đê định vă trong một tình hình hết sức phức tạp Sự giằng coquyền lực giữa hai phe quđn đội vă Hồi giâo đê đẩy tình hình nước năy đến đỉnhđiểm của sự nguy hiểm Trước tình thế cả hai ứng cử viín đều tuyín bố thắng cử,

35 TTXVN (2012), Ai Cđ̣p sẽ chuyển từ độc tăi quđn sự sang độc tăi tôn giâo?, Tăi liệu tham khảo đặc biệt,

số 201, tr 12 - 19.

36 TTXVN (2012), Quđn đội – Người chiến thắng trong cuộc bầu cử Ai Cđ̣p?, Tăi liệu tham khảo đặc biệt,

số 191, tr 14 - 24.

cựu Thủ tướng Ahmed Shafiq tuyên bố giành chiến với 51,5% phiếu bầu, cònMohammed Morsi, ứng cử viên của phong trào Tổ chức anh em Hồi giáo cũngtuyên bố giành chiến thắng với 52,5% phiếu bầu37 Do vậy, kết quả bầu cử đã phảihoãn công bố và hàng trăm nghìn người xuống đường, thương vong tiếp tục xảy ra.

Những căng thẳng liên quan đến xung đột quyền lực giữa quân đội và Tổchức Anh em Hồi giáo đã phần nào lắng dịu khi ứng cử viên Mohamed Morsi giànhchiến thắng với 51,7% phiếu bầu38 và trở thành Tổng thống Ai Cập sau cuộc bầutổng thống vòng hai tại nước này SCAF tuyên bố chuyển giao quyền điều hành đấtnước cho tân tổng thống Ngày 30/6/2012, ông Mohamed Morsi chính thức nhậmchức Tổng thống thứ 5 của nước Cộng hòa Ai Cập Tuy nhiên, so với cuộc bầu cửtổng thống vòng một thì cuộc bầu cử vòng hai lần này không được người dân AiCập hào hứng, vì tỷ lệ cử tri đi bầu quá thấp, chỉ có hơn 25%39 - nói cách khác làgần 75% người dân Ai Cập không bỏ phiếu cho ông hoặc bỏ phiếu trắng TờLibération nhận xét40 “chiến thắng của ông Morsi mang dư vị thất bại, cuộc cáchmạng mà những người xuống đường hô hào từ năm ngoái dường như đang có nguy

cơ sụp đổ hơn bao giờ hết”

Có thể thấy, tình hình chính trị Ai Cập lúc này thể hiện sự tồn tại của mộttình huống quyền lực kép41 trong chế độ, nơi xuất hiện một cuộc đối đầu đang xảy

ra giữa những người thuộc chính quyền cũ, chống lại thay đổi bằng cách giả bộchấp thuận kết quả phổ thông đầu phiếu (bầu ứng cử viên Morsi vào chức tổngthống), và một vị tổng thống mới thực hiện một cuộc chiến tranh giành vị trí để đẩylùi đối thủ của mình Theo Giáo sư Mona El – Gobashi, chuyên gia về tư pháp AiCập: “Cả hai đều là những lực lượng mạnh nhất tại Ai Cập Mỗi bên đều tìm kiếm

37 Nguyễn Văn Dũng (2012), Islam giáo trong tiến trình “Cách mạng ngày 25 tháng 1” ở Ai Cập, Tạp chí

nghiên cứu châu Phi và Trung Đông, tập 89 (số 1), tr 23-28.

38 TTXVN (2012), Ai Cập: Điều gì sẽ xảy ra khi tổ chức Anh em Hồi giáo lên cầm quyền, Tài liệu tham

khảo đặc biệt, số 190, tr 5-12.

39 TTXVN (2012), Thử nghiệm đầu tiên đối với tân tổng thống Ai Cập, Tài liệu tham khảo đặc biệt, số 191,

tr 1-13.

40 Phạm Kim Huế (2013), Tình hình chính trị châu Phi năm 2012: những sự kiện nổi bật, Tạp chí Nghiên

cứu Châu Phi và Trung Đông,số 1, tr.1-5.

41 TTXVN (2012), Tình hình Ai Cập, Tài liệu tham khảo đặc biệt, số 341, tr 1-13.

quyền lực tối đa cho riêng mình và giảm quyền lực của bên còn lại”42 Như vậy, đáng

lẽ cuộc bầu cử tổng thống lần này là cơ hội chấm dứt cuộc tranh giành giữa Tổ chứcAnh em Hồi giáo và quân đội Ai Cập, thế nhưng ngược lại, nó lại khiến tình hìnhthêm căng thẳng, đẩy đất nước đi từ bế tắc chính trị này đến ngõ cụt chính trị khác

2.1.2.2 Ai Cập dưới thời Tổng thống Mohamed Morsi

Năm đầu tiên cầm quyền của ông Morsi đã được đánh dấu bằng cuộc khủnghoảng kinh tế lan rộng, thiếu hụt nhiên liệu và các cuộc biểu tình phản đối ÔngMorsi bị chỉ trích là đã phản bội lý tưởng của cuộc Cách mạng mùa xuân 2011đãđưa ông lên cầm quyền Thay vì tập trung nâng cao mức sống người dân, ông Morsichỉ lo tập trung quyền lực vào tay Đảng Tự do và Công lý của ông và tổ chức Anh

em Hồi giáo Cụ thể là:

Về đối nội, ngay sau khi đảm nhiệm chức vụ tổng thống, tháng 8/2012, Tổngthống Morsi và chính quyền của ông đã tước bỏ quyền lực của quân đội khi chonghỉ hưu hầu hết các sỹ quan cao cấp trong SCAF, sa thải một số sỹ quan an ninhcao cấp nhân sự kiện một số nhóm chiến binh Ai Cập bị giết hại tại biên giới với dảiGaza Đi xa hơn nữa, ngày 22/11/2012, Tổng thống Morsi đã lập tức ban hànhTuyên bố Hiến pháp với một số điểm cơ bản: xóa bỏ các cơ cấu của chế độ cũ, tiệttrừ nạn tham nhũng và thanh lọc các thể chế nhà nước Ông cũng quyết định mở lạicác cuộc điều tra và vụ án để lại xét xử những người bị cáo buộc phạm tội ác chốngnhững người làm cách mạng dưới chế độ cũ và áp dụng chế độ bồi thường chonhững người bị thương trong cuộc cách mạng43; cấm xem xét, cấm bãi bỏ và cấmsửa đổi mọi phán quyết về Tuyên bố Hiến pháp và các quyết định của Tổng thốngcho đến khi Hiến pháp mới được thông qua và Quốc hội mới được bầu; Tổng thốngđược quyền tự hành động khi thấy đất nước bị đe dọa Nói cách khác, ông Morsi đã

tự trao cho mình quyền hành hầu như vô giới hạn và quyết định tiến hành trưng cầudân ý về bản Hiến pháp mới lấy Luật Sharia – Luật Hồi giáo làm nền tảng Có thểnói, sự thay đổi Hiến pháp và tự trao thêm quyền lực của tân Tổng thống Morsi

42 Cao Văn Liên (2012), Ai Cập – Những trang lịch sử hiện đại, Tạp chí nghiên cứu châu Phi và Trung

Đông, tập 86 (số 10), tr 9 - 16.

43 TTXVN (2012), Đằng sau tính toán của Tổng thống Ai Cập, Tài liệu tham khảo đặc biệt, số 324, tr 1-7.

dường như làm tổn hại đến thành quả cách mạng Mùa xuân Arab của người Ai Cập,đẩy đất nước Kim tự tháp rơi vào cuộc khủng hoảng chính trị mới, khiến tiến trìnhdân chủ hoá của Ai Cập dậm chân tại chỗ, khó có khả năng thực hiện như mongmuốn của nhiều người dân Ai Cập.

Về đối ngoại, chính quyền của ông Morsi cũng làm thế giới phương Tây longại Ngay khi vừa lên cầm quyền, ông Morsi đã chính thức viếng thăm Iran trong

dự kiến thành lập một liên minh chống Do Thái Thêm vào đó Đảng Tự do và Công

lý của ông cũng để lộ hậu ý muốn gia tăng cước phí vận chuyển dầu khí từ vùngVịnh qua kênh đào Suez, điều mà các quốc gia Điạ Trung Hải và khối NATO khôngchấp nhận Chính quyền của ông Morsi cũng làm ngơ để những nhóm Hồi giáo quákhích đốt phá và giết hại những người Công giáo Copte, một giáo phái Công giáoxưa nhất thế giới chỉ có tại Ai Cập

2.1.2.3 Những cuộc biểu tình chống Tổng thống Morsi

Cuối năm 2012, những vụ biểu tình bạo loạn bùng phát tại Ai Cập chỉ khônglâu sau khi ông Mohamed Morsi nhậm chức tổng thống Ai Cập Hàng chục nghìnngười đã tập trung bên ngoài dinh tổng thống, tại quảng trường Tahrir và thành phốAlexandria – thành phố lớn thứ hai tại Ai Cập sau Cairo để phản đối Hiến pháp mớiđược soạn thảo quá gấp rút và không bảo vệ quyền lợi của các nhóm thiểu số, đặcbiệt là phụ nữ và việc tổng thống tự cho mình thêm quyền lực Đụng độ đã xảy ragiữa những người biểu tình và cảnh sát ở thủ đô Cairo khiến nhiều người bị thương.Tính từ tháng 7 năm 2012 đến tháng 6 năm 2013 đã xảy ra tổng cộng 9.427 cuộcbiểu tình Chỉ tính riêng từ đầu năm 2013 đến nay, trung bình mỗi tháng có tới1.140 cuộc biểu tình44

Nhân dịp kỷ niệm một năm cầm quyền của tổng thống Mohamed Morsi(30/06/2012 - 30/06/2013), phong trào đối lập mang tên Tamarod (Phản kháng) đãkhởi động một kiến nghị yêu cầu tổ chức bầu cử Quốc hội và đã đoàn kết được cácnhóm đối lập tranh đấu cho tự do và dân chủ Hơn 22 triệu người đã ký vào bảnkiến nghị này Trong ngày 30/06, tại khắp nơi trên lãnh thổ Ai Cập, hàng triệu người

44 TS Nguyễn Văn Dũng (2013), Toàn cảnh cuộc chính biến hậu “Mùa Xuân Arập” ở Ai Cập, Tạp chí Công

tác tôn giáo, số 2, tr.116-122.