Nghiên cứu thành phần loài sán lá đơn chủ (Monogenea) ở một số loài cá biển tại hệ sinh thái rừng ngập mặn Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh (Luận văn thạc sĩ)

Nghiên cứu thành phần loài sán lá đơn chủ (Monogenea) ở một số loài cá biển tại hệ sinh thái rừng ngập mặn Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh (Luận văn thạc sĩ)Nghiên cứu thành phần loài sán lá đơn chủ (Monogenea) ở một số loài cá biển tại hệ sinh thái rừng ngập mặn Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh (Luận văn thạc sĩ)Nghiên cứu thành phần loài sán lá đơn chủ (Monogenea) ở một số loài cá biển tại hệ sinh thái rừng ngập mặn Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh (Luận văn thạc sĩ)Nghiên cứu thành phần loài sán lá đơn chủ (Monogenea) ở một số loài cá biển tại hệ sinh thái rừng ngập mặn Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh (Luận văn thạc sĩ)Nghiên cứu thành phần loài sán lá đơn chủ (Monogenea) ở một số loài cá biển tại hệ sinh thái rừng ngập mặn Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh (Luận văn thạc sĩ)Nghiên cứu thành phần loài sán lá đơn chủ (Monogenea) ở một số loài cá biển tại hệ sinh thái rừng ngập mặn Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh (Luận văn thạc sĩ)Nghiên cứu thành phần loài sán lá đơn chủ (Monogenea) ở một số loài cá biển tại hệ sinh thái rừng ngập mặn Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh (Luận văn thạc sĩ)Nghiên cứu thành phần loài sán lá đơn chủ (Monogenea) ở một số loài cá biển tại hệ sinh thái rừng ngập mặn Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh (Luận văn thạc sĩ)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM

VIỆN SINH THÁI VÀ TÀI NGUYÊN SINH VẬT

LUẬN VĂN THẠC SĨ SINH HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Văn Hà

HÀ NỘI - 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình do bản thân tôi thực hiện Các trích dẫn trong luận văn theo các nguồn công bố đầy đủ Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Nếu sai sự thật tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

Tác giả

Nguyễn Thị Hoàng Hà

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc và chân thành tới thầy giáo hướng dẫn tôi là TS Nguyễn Văn Hà, thầy đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo cặn kẽ cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn trong thời gian sớm nhất

Tôi xin chân thành cảm ơn Lãnh đạo Viện Sinh thái- tài nguyên sinh vật

và Ban giám hiệu Trường Đại học Thái Nguyên nhiệt tình giúp đỡ cả về tinh thần và vật chất để tôi hoàn thành công trình nghiên cứu

Tôi xin chân thành cảm ơn các Thầy, cô giáo, các Cán bộ của hai Phòng Đào tạo thuộc Viện Sinh thái – tài nguyên sinh vật và Trường Đại học Thái Nguyên đã tận tình cung cấp tri thức khoa học, phương pháp nghiên cứu để tôi hoàn thành khóa học và công trình nghiên cứu

Tôi xin chân thành cảm ơn các Cán bộ nghiên cứu khoa học của Phòng

Ký sinh trùng và một số phòng ban khác trong Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật đã luôn chỉ bảo, động viên tôi trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu

và hoàn thành luận văn

Tôi xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến gia đình, bạn bè đã luôn đồng hành cùng tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu

Nguyễn Thị Hoàng Hà

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết, ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu: 2

CHƯƠNG I TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 3

1.1 Tình hình nghiên cứu sán lá đơn chủ ở các nước lân cận: 3

1.2 Tình hình nghiên cứu sán lá đơn chủ trong nước 4

1.3 Đặc điểm khu vực rừng ngập mặn Tiên Yên, Quảng Ninh 7

1.3.1.Điều kiện tự nhiên [7] 7

1.3.2 Hệ sinh thái rừng ngập mặn Tiên Yên – Quảng Ninh [7] 8

1.3.3.Đặc điểm chung của sán lá đơn chủ (Monogenea) Van Beneden, 1858 Bychowsky,1937 9

CHƯƠNG II VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 13

2 1 Đối tượng nghiên cứu 13

2 2 Địa điểm và thời gian nghiên cứu 15

2 3 Phương pháp nghiên cứu: 15

2.4 Thiết bị, dụng cụ và hóa chất: 19

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN 20

3.1 Hệ thống phân loại các loài sán lá đơn chủ 20

3.2 Mô tả các loài sán lá đơn chủ 21

1 Haliotrema macasarensis (Yamaguti, 1963) Bychowsky & Nagibina, 1971 21

2 Haliotrema platycephali Yin & Sproston, 1948 22

3 Euryhaliotrema johni (Tripathi, 1959) Kritsky & Boeger, 2002 24

4 Metahaliotrema kulkarnii Venkatanarasaiah, 1981 26

5 Metahaliotrema mizellei Venkatanarasaiah, 1981 28

6 Metahaliotrema scatophagi Yamaguti, 1953 29

7 Metahaliotrema similis Kritsky, Nguyen, Ha & Heckmann, 2014 31

8 Metahaliotrema ypsilocleithrum Kritsky, Nguyen, Ha & Heckmann,

2014 33

9 Ligophorus hamulosus Pan et Zhang, 1999 37

10 Ligophorus huitrempeFernández, 1987 38

11 Ligophorus imitans Euzet & Suriano, 1977 39

12 Ligophorus leporinus (Zhang et Ji, 1981) Gussev, 1985 40

13 Ligophorus sp.1 42

14 Ligophorussp.2 43

15 Ligophorus sp.3 45

16 Calydiscoides flexuosus (Yamaguti, 1953) Young, 1969 47

17 Diplectanum blairense Gupta & Khanna, 1974 48

18 Murraytrema pricei Bychowsky, 1977 49

3.3 Tình hình nhiễm các loài sán lá đơn chủ ở các loài cá nghiên cứu 53

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 56

TÀI LIỆU THAM KHẢO 57

PHỤ LỤC 65

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2 1 Thành phần, số lượng vật chủ cá nghiên cứu 13 Bảng 3.1 Tình hình nhiễm sán lá đơn chủ ở các loài cá biển nghiên cứu 53 Bảng 3.2 Mức độ nhiễm các loài sán lá đơn chủ ở vật chủ 55

DANH MỤC HÌNH

Hình 2 1 Ảnh chụp các mẫu vật chủ trước khi tiến hành nghiên cứu 14

Hình 2.2 Sơ đồ khu vực nghiên cứu 15

Hình 2 3 Một điểm nghiên cứu ở rừng ngập mặn Tiên Yên, Quảng Ninh 15

Hình 2 4 Sơ đồ đo kích thước cơ quan bám và cơ quan giao phối 18

Hình 3.1 Haliotrema macasarensis 22

Hình 3.2 Haliotrema platycephali 23

Hình 3.3 So sánh hình thái của cơ quan giao cấu của 2 loài Haliotrema spp 24

Hình 3 4 a Euryhaliotrema johni 25

Hình 3 4 b Euryhaliotrema johni 26

Hình 3.5.Metahaliotrema kulkarnii(theo Kritsky et al., 2016 [34]) 27

Hình 3.6.Metahaliotrema mizellei(theo Kritsky et al., 2016 [34]) 28

Hình 3.7 Metahaliotrema scatophagi(theo Kritsky et al., 2016 [34]) 30

Hình 3.8 Metahaliotrema similis(theo Kritsky et al., 2016 [34]) 32

Hình 3.9 Metahaliotrema ypsilocleithrum(theo Kritsky et al., 2016 [34]) 34

Hình 3.10 Hình thái móc bám (trái) và cơ quan giao cấu (phải) của Metahaliotrema spp 36

Hình 3.13.Ligophorus imitans 40

Hình 3.14 Ligophorusleporinus 41

Hình 3.15.Ligophorussp.1 42

Hình 3.16.Ligophorussp.2 44

Hình 3.17.Ligophorussp.3 45

Hình 3.18.Hình thái móc bám của các loài Ligophorus spp 46

Hình 3.19 Calydiscoides flexuosus (Yamaguti, 1953)Young, 1969 47

Hình 3.20 Diplectanum blairense Gupta & Khanna, 1974 49

Hình 3.21.Murraytrema pricei Bychowsky, 1977 50

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết, ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Sán lá đơn chủ (Monogenea) là nhóm ký sinh trùng có kích thước nhỏ, sống ký sinh chủ yếu trên cá Nhóm động vật này ký sinh ở cả cá nuôi và cá tự nhiên, một số loài có khả năng gây ra tỷ lệ tử vong cao đối với các loài cá Chúng có chu trình sống phát triển trực tiếp, lây nhiễm trực tiếp từ cá thể vật chủ này sang cá thể vật chủ khác Hầu hết các loài sán lá đơn chủ sống, di chuyển tự do trên bề mặt các tế bào biểu mô của mang và da nhờ chất nhầy của

cá Vì có đời sống phát triển trực tiếp (đơn vật chủ) nên mối quan hệ giữa sán

và vật chủ rất chặt chẽ, thông thường mỗi loài sán lá đơn chủ chỉ ký sinh trên một loài vật chủ và ngược lại mỗi loài vật chủ có một số loài sán ký sinh nhất định Xác định thành phần sán lá đơn chủ ký sinh gây bệnh trên cá là công việc quan trọng và trước tiên khi nghiên cứu bệnh ký sinh trùng trên cá

Rừng ngập mặn Tiên Yên phân bố chủ yếu ở phía Bắc, Tây và Tây Nam của vịnh Tiên Yên Vịnh Tiên Yên là một vịnh kín, được che chắn bởi hệ thống đảo phía ngoài, vì thế điều kiện tự nhiên nơi đâyphù hợp với sự phát triển nghề nuôi trồng hải sản.Theo điều tra của Viện Tài nguyên Môi trường biển (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), khu hệ thủy sinh vật của vịnh rất đa dạng, đã xác định được 98 loài cá biển thuộc khu vực vịnh Tiên Yên, trong đó khoảng 20 loài có giá trị kinh tế

Đề tài nghiên cứu xác định thành phần loài và mức độ nhiễm sán lá đơn chủ ở một khu vực nhỏ của rừng ngập mặn Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh nhằm tìm hiểu khu hệ sán lá đơn chủ ở một trong các hệ sinh thái biển đặc trưng của Việt Nam Kết quả của đề tài nghiên cứu trong luận văn sẽ cung cấp thông tin mức độ đa dạng, phân bố địa động của vật chủ sán lá đơn chủ, về mối quan hệ hữu cơ giữa vật ký sinh và vật chủ, vai trò của chúng trong quá trình gây bệnh cho vật chủ và khả năng lan truyền tới khu vực nuôi hải sản

2

2 Mục tiêu nghiên cứu:

1- Xác định được thành phần loài sán lá đơn chủ kí sinh trên một số loài

cá phổ biến ở vùng rừng ngập mặn Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh

Mô tả đặc điểm hình thái và sắp xếp các loài sán lá đơn chủ theo hệ thống phân loại hiện hành

2 – Nghiên cứu mức độ nhiễm sán lá đơn chủ ở các loài cá nghiên cứu

3

CHƯƠNG I TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

1.1 Tình hình nghiên cứu sán lá đơn chủ ở các nước lân cận:

Nghiên cứu về khu hệ sán lá đơn chủ ở biển Đông và các vùng biển lân cận thời gian gần đây mới được quan tâm nghiên cứu sâu rộng Ở Trung Quốc,

Yamaguti (1937) mô tả loài sán lá đơn chủ đầu tiên Axine chinensis từ cá

Hapalogenys mitens trên vùng biển phía đông nhưng mãi đến 12 năm sau mới

có công trình tiếp theo về đối tượng này khi Yin và Sproston (1949) [60] phát

hiện 2 giống Ancyrocephalus và Haliotrema Năm 2003, Jianying và cộng sự

[31] đã thống kê được 337 loài sán lá đơn chủ thuộc 146 giống, 31 họ ký sinh trên cá biển Trung Quốc, một số loài trong số đó trích dẫn nguồn tài liệu nghiên cứu ở biển Đông của Việt Nam

Vùng đảo Ludon (Philippin) nằm phía Đông của biển Đông được nghiên cứu thành phần sán lá đơn chủ từ khá sớm Tubangui (1931) [55] phát hiện 3 loài sán lá đơn chủ mới thuộc họ Dactylogyridae và Microcotylidae ở các loài

cá hồng và cá đìa Sau đó, Valasquez (1982) [56] và Rohde (1989) [47] phát hiện thêm 10 loài sán lá đơn chủ ở vùng biển này Đến nay, mới khoảng 20 loài sán lá đơn chủ được phát hiện ở vùng biển Philippin

Ở các vùng biển ở phía Nam của biển Đông, Yamaguti (1953) [58] lần đầu tiên mô tả 28 loài sán lá đơn chủ ở biển Makassar (Inđônêxia) Năm 1990

- 2000, nhiều loài sán lá đơn chủ mới được phát hiện ở ngoài khơi Peninsular Malaysia Năm 1998, Lim [39] đã tổng hợp được 113 loài sán lá đơn chủ ký sinh ở 69 loài cá biển trong các vùng biển Đông Nam Á; Malaysia có thành phần loài sán lá đơn chủ nhiều nhất - 57 loài, tiếp đến là Inđônêxia – 32 loài, Việt Nam – 25 loài, Philippin – 14 loài

Tuy nhiên trong 10 năm gần đây, các nhà khoa học đã phát hiện khoảng

20 loài sán lá đơn chủ mới cho khoa học ở các vùng biển xung quanh biển

Đông, trong đó 7 loài ở biển Trung Quốc (Cao et al., 2010 [11]; Tingbao et al.,

4

2005 [54], Wu et al., 2005 [57]; Yang et al., 2005 [59]; Yuan et al., 2013 [61]; Zeng et al., 2007 [62]) và 10 loài ở ngoài khơi Boneo, Malaysia (Chisholm & Whittington, 2005, 2012 [13-14-15]; Lim, 2006 [40]; Soo et al., 2015 [53])

Nhìn chung, nghiên cứu về thành phần loài sán lá đơn chủ ở các nước trong khu vực có tính chất đơn lẻ, rải rác ở một số loài cá và trên một vài vùng biển nhỏ ở Boneo, Peninsular (Malayxia) hay biển Hoa Đông (Trung Quốc) Nếu so sánh với một số vùng biển thuộc phía Tây Thái Bình Dương của Ôxtrâylia thì số lượng loài sán lá đơn chủ được phát hiện ở khu vực biển Đông khiêm tốn hơn rất nhiều Với tổng số 3365 loài cá được ghi nhận (Randall & Lim, 2000 [46]) phân bố trong 3,4 triệu km2 ở vùng biển nhiệt đới Đông Nam

Á, rõ ràng sự hiểu biết về khu hệ ký sinh trùng nói chung và khu hệ sán lá đơn chủ nói riêng còn rất hạn chế

Những năm gần đây, các kỹ thuật nghiên cứu hiện đại đã được sử dụng thường xuyên hơn trong công tác xác định thành phần loài ký sinh trùng nước mặn bên cạnh với các phương pháp truyền thống Các loài sán lá đơn chủ tuy vẫn được nghiên cứu về hình thái học mô tả là chủ yếu, nhưng các kỹ thuật sinh học phân tử đã giúp đỡ rất nhiều trong việc xác định nhanh tên loài, vị trí của chúng trong hệ thống phân loại và mối quan hệ họ hàng của các loài, quần thể

loài trong các hệ sinh thái biển (Wu et al., 2005 [57]; Dang et al., 2010, 2012 [17-18]; Soo et al., 2015 [53]; Kritsky et al., 2016 [33])

1.2 Tình hình nghiên cứu sán lá đơn chủ trong nước

Nghiên cứu khu hệ sán lá đơn chủ ở biển Việt Nam chỉ bắt đầu khi các nhà khoa học người Nga công bố về khu hệ giun sán ký sinh ở họ cá Khế -Carangidae (Lebedev, 1968a)[34] và các loài của họ sán lá đơn chủ Monogenoidea,Gasterocotylidae, Gasterocotylinae và Heteraxinidae (Lebedev,

1968 b,c) [35-36]

Năm 1970, trong công trình “Giun sán ký sinh ở cá nổi của biển Đông”,

Luận văn đủ ở file: Luận văn full