NGHIÊN CỨU HỆ THỐNG CÁC BÀI TẬP PHÁT TRIỂN THỂ LỰC CHUYÊN MÔN CHO VẬN ĐỘNG VIÊN NỮ ĐỘI TUYỂN BẮN CUNG THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH SAU 1 NĂM TẬP LUYỆN

BẢNG TÊN BẢNG TRANG Bảng 1.1 Những chỉ số trung bình về sức bền ưa khí ml/kg/phút của vđv trình độ cao các môn thể thao đối kháng trực tiếp và các VĐV thể thao khác 31 Bảng 3.1 Kết quả p

SAU 1 NĂM TẬP LUYỆN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỂ DỤC THỂ THAO THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

SAU 1 NĂM TẬP LUYỆN

Chuyên ngành: Giáo dục thể chất

Mã số: 60140103

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học:

TS Đỗ Trọng Thịnh

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các sốliệu, kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được aicông bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác.

Học viên

Với lòng biết ơn chân thành tôi xin cảm ơn Ban Giám Hiệu, quý thầy

cô cùng toàn thể cán bộ công nhân viên trường Đại học Thể dục thể thaoTPHCM đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiêncứu

Xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến quý Thầy, Cô giảng dạy lớp caohọc 18, đã dành nhiều tâm huyết để truyền thụ cho chúng tôi những kiến thứcquý báu, làm tiền đề cho việc nghiên cứu luận văn này

Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với thầy hướng dẫn TS

Đỗ Trọng Thịnh đã tận tình động viên, giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong suốt quátrình học khóa cao học 18

Xin cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp và các cán bộ Đội tuyển Bắncung TPHCM đã quan tâm, giúp đỡ tôi trong học tập cũng như trong côngviệc, để hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ được giao

Tác giả

PHẦN MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG I

TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 4

1.1 Lịch sử hình thành và phát triển môn bắn cung thể thao 4

1.2 Một số đặc điểm cơ bản của môn bắn cung 121.2.1 Đặc điểm kỹ thuật môn bắn cung 121.2.2 Đặc điểm quy luật hình thành kỹ năng vận động trong bắn cung 141.2.3 Đặc điểm huấn luyện thể lực chuyên môn VĐV môn bắn cung 191.3 Các quan điểm và phương pháp phát triển tố chất sức bền chuyên môntrong huấn luyện VĐV bắn cung cấp cao 221.3.1 Các quan điểm về sức bền chuyên môn trong huấn luyện thểthao 221.3.2 Phân loại sức bền 251.3.3 Cơ sở sinh lý và phương pháp phát triển tố chất sức bền chuyênmôn trong huấn luyện VĐV bắn cung cấp cao 281.4 Các quan điểm về bài tập thể chất trong huấn luyện sức bền chuyên môncho VĐV bắn cung 341.4.1 Bài tập thể chất trong huấn luyện thể lực chuyên môn 341.4.2 Bài tập thể chất trong huấn luyện sức bền chuyên môn cho VĐVbắn cung cấp cao 37

CHƯƠNG II

PHƯƠNG PHÁP VÀ TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU 40

2.1 Phương pháp nghiên cứu: 40

2.1.1 Phương pháp tổng hợp và phân tích tài liệu: 402.1.2 Phương pháp phỏng vấn bằng phiếu hỏi: 402.1.3 Phương pháp kiểm tra sư phạm: 40

2.1.5 Phương pháp thống kê: 43

2.1 Đối tượng và tổ chức nghiên cứu: 45

2.2.1 Đối tượng nghiên cứu: 45

2.2.2 Địa điểm nghiên cứu: 45

2.2.3 Kế hoạch nghiên cứu: 45

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN 47

3.1 Lựa chọn, xác định các chỉ tiêu đánh giá thực trạng thể lực của vận động viên nữ đội tuyển Bắn cung thành phố Hồ Chí Minh 47

3.1.1 Cơ sở lý luận lựa chọn hệ thống test đánh giá thể lực chuyên môn của vận động viên nữ đội tuyển Bắn cung thành phố Hồ Chí Minh 47

3.1.2 Cơ sở thực tiễn lựa chọn hệ thống test đánh giá thể lực chuyên môn của vận động viên nữ đội tuyển Bắn cung thành phố Hồ Chí Minh 49

3.1.3 Xác định độ tin cậy, tính thông báo của hệ thống test đánh giá thể lực chuyên môn của vận động viên nữ đội tuyển Bắn cung thành phố Hồ Chí Minh 53

3.1.4 Đánh giá thực trạng thể lực của vận động viên nữ đội tuyển Bắn cung thành phố Hồ Chí Minh 55

3.1.5 Bàn luận về lựa chọn, xác định các chỉ tiêu đánh giá thực trạng thể lực chuyên môn của vận động viên nữ đội tuyển Bắn cung TP.HCM 58

3.2 Nghiên cứu xây dựng và ứng dụng hệ thống các bài tập phát triển thể lực chuyên môn của vận động viên nữ Bắn cung thành phố Hồ Chí Minh 60

3.2.1 Lựa chọn hệ thống bài tập phát triển thể lực chuyên môn của vận động viên nữ Bắn cung thành phố Hồ Chí Minh 60

vận động viên nữ Bắn cung thành phố Hồ Chí Minh 68

3.2.3 Bàn luận nghiên cứu xây dựng và ứng dụng hệ thống các bài tập phát triển thể lực chuyên môn của vận động viên nữ Bắn cung thành phố Hồ Chí Minh 72

3.3 Đánh giá hiệu quả sử dụng các bài tập phát triển thể lực chuyên môn cho vận động viên nữ Bắn cung thành phố Hồ Chí Minh sau 1 năm tập luyện 75

3.3.1 So sánh sự phát triển thể lực chuyên môn của vận động viên nữ Bắn cung thành phố Hồ Chí Minh sau 1 năm tập luyện 75

3.3.2 Bàn luận về đánh giá hiệu quả sử dụng các bài tập phát triển thể lực chuyên môn cho vận động viên nữ Bắn cung thành phố Hồ Chí Minh sau 1 năm tập luyện 77

KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ 79

KẾT LUẬN 79

KIẾN NGHỊ: 80

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

VIẾT TẮT THUẬT NGỮ TIẾNG VIỆT

DANH MỤC CÁC ĐƠN VỊ ĐO LƯỜNG VIẾT TẮT

BẢNG TÊN BẢNG TRAN

G

Bảng 1.1

Những chỉ số trung bình về sức bền ưa khí

(ml/kg/phút) của vđv trình độ cao các môn thể thao

đối kháng trực tiếp và các VĐV thể thao khác

31

Bảng 3.1 Kết quả phỏng vấn lựa chọn các test đánh giá thể lực

Bảng 3.2

So sánh kết quả hai lần phỏng vấn lựa chọn các test

đánh giá thể lực chuyên môn cho vận động viên nữ

đội tuyển Bắn cung TP.HCM

52

Bảng 3.3

Hệ số tin cậy các test đánh giá thể lực chuyên môn

của vận động viên nữ đội tuyển Bắn cung thành phố

Hồ Chí Minh

54

Bảng 3.4

Kết quả kiểm tra thực trạng thể lực chuyên môn của

vận động viên nữ đội tuyển Bắn cung thành phố Hồ

Chí Minh

55

Bảng 3.5

Kết quả phiếu phỏng vấn lựa chọn các bài tập phát

triển thể lực chuyên môn của vận động viên nữ Bắn

cung thành phố Hồ Chí Minh (n=30)

Sau 62

Bảng 3.7 Phân chia giai đoạn huấn luyện trong chu kỳ năm 72

Bảng 3.8

Kết quả kiểm tra thể lực chuyên môn cho vận động

viên nữ Bắn cung thành phố Hồ Chí Minh sau thực

Biểu đồ 3.2 Nhịp tăng trưởng các chỉ tiêu thể lực chuyên môn 77

PHẦN MỞ ĐẦU

Bắn cung là một trong những nghệ thuật lâu đời nhất của thời cổ đại màvẫn còn thực hành cho đến ngày hôm nay Con người đã sử dụng Bắn cung từbuổi bình minh của lịch sử, lần đầu tiên để săn bắn, chiến tranh, và trong thờihiện đại Bắn cung còn được xem như là một phương thức giải trí và là mộtmôn thể thao Olympic Những mũi tên đầu bằng đá đã được tìm thấy ở ChâuPhi từ hơn 50.000 năm trước, và cung tên đã được sử dụng bởi hầu hết các xãhội trên trái đất Có rất nhiều trường hợp, Bắn cung đã thay đổi cả tiến trìnhlịch sử Không nhiều môn thể thao Olympic có thể khẳng định di sản quantrọng này

Bắn cung đã được lấy làm biểu tượng tại thế vận hội ở Barcelona năm

1992, khi người Tây Ban Nha Antonio Rebollo đã cố gắng để bắn một mũitên lửa thắp sáng ngọn đuốc Olympic trong lễ khai mạc Ngày nay trên thếgiới Hàn Quốc, Mỹ, Trung Quốc có thể được xem là những cường quốc vềmôn thể thao này Trên thế giới hiện có 4 giải thi đấu lớn: Vô địch Bắn cungthế giới, Vô địch Bắn cung thế giới trong nhà, Vô địch Bắn cung thế giớingoài trời, Vô địch Bắn cung Trẻ thế giới

Ở Việt Nam, năm 1995 Hà Nội là tỉnh thành đầu tiên đào tạo huấnluyện môn Bắn cung, năm 1998 giải Cúp Bắn cung toàn quốc và giải Vô địchBắn cung toàn quốc mới được tổ chức Cho đến nay,đã có khá nhiều tỉnhthành đầu tư luyện tập phát triển bộ môn này như: Thành phố Hồ Chí Minh,Hải Dương, Thanh Hóa, Hưng Yên, Bắc Kạn, Hải Phòng, Quảng Ninh, PhúThọ, Vĩnh Phúc, Trà Vinh, Đồng Tháp, Cần Thơ, Sóc Trăng, Vĩnh Long…

Trên đấu trường quốc tế, Bắn cung Việt Nam cũng đã giành được nhiềuthành tích nổi trội như huy chương vàng giải Asian Archery Grand Pix năm

2001, 2007, 2008, 2013 Huy chương vàng Seagames 24, 25, 26 Trong nềnBắn cung Việt Nam cho đến nay, có thể nói gương mặt nổi bật nhất là vận

động viên Nguyễn Tiến Cương của Hà Nội khi hầu hết những tấm huychương vàng quốc tế đều có sự đóng góp của anh, và mới đây nhất chính làtấm huy chương vàng tại Sea Games 27 diễn ra tại Myanmar vào tháng 12năm 2013.

Tại TP HCM, môn Bắn cung đã được đưa vào chương trình đào tạohuấn luyện thể thao năm 2004 và bộ môn Bắn cung thành phố cũng đã đạtđược những thành tích đẳng cấp, huy chương trong nước và quốc tế, có nhữngvận động viên nằm trong đội tuyển Bắn cung Quốc gia Trong đó có VĐVTrần Mỹ Phương của thành phố Hồ Chí Minh đã đạt được huy chương vànggiải Thailan Princess Cup 2012 và huy chương bạc, đồng nội dung đồng độigiải Vô địch Đông Nam Á 2013 Và tại Seagames 27 vừa diễn ra tại Myanmar

cô cũng đạt được thành tích huy chương bạc nội dung đồng đội

Tuy nhiên, so với các môn thể thao khác thì môn thể thao Bắn Cung ởthành phố Hồ Chí Minh vẫn là môn thể thao mới phát triển, còn nhiều vấn đềcần nghiên cứu và giải quyết, trong đó việc nâng cao thể lực cho VĐV BắnCung là một trong những vấn đề quan trọng, gắn với yêu cầu nâng cao thànhtích trong nước và quốc tế của Bộ môn Bắn Cung thành phố Hồ Chí Minh

Xuất phát từ yêu cầu cần thiết nghiên cứu phát triển thể lực đối với độituyển Bắn Cung của thành phố Hồ Chí Minh, chúng tôi mạnh dạn chọnnghiên cứu đề tài :

“Nghiên cứu hệ thống các bài tập phát triển thể lực chuyên môn cho vận động viên nữ đội tuyển Bắn cung Thành phố Hồ Chí Minh sau 1 năm tập luyện”.

Mục đích nghiên cứu:

Mục đích của đề tài là nghiên cứu các bài tập phát triển thể lực chuyênmôn cho VĐV nữ đội tuyển Bắn cung Thành phố Hồ Chí Minh sau 1 năm tậpluyện

Nhiệm vụ nghiên cứu:

Để đạt được mục đích nghiên cứu của đề tài, cần phải giải quyết 3nhiệm vụ sau:

- Lựa chọn, xác định các chỉ tiêu đánh giá thực trạng thể lực của vậnđộng viên nữ đội tuyển Bắn cung thành phố Hồ Chí Minh

- Nghiên cứu xây dựng và ứng dụng hệ thống các bài tập phát triển thểlực chuyên môn của vận động viên nữ Bắn cung thành phố Hồ Chí Minh

- Đánh giá hiệu quả sử dụng các bài tập phát triển thể lực chuyên môncho vận động viên nữ Bắn cung thành phố Hồ Chí Minh sau 1 năm tập luyện

CHƯƠNG I TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Lịch sử hình thành và phát triển môn bắn cung thể thao.

Cung tên dường như được phát minh vào đầu thời kỳ đồ đá khi mà conngười tồn tại bằng phương thức hái lượm, săn bắt và giai đoạn cuối thời kỳ đồ

đá khoảng 12.000 năm trước khi con người trồng trọt Theo như đồ tạo táckhảo cổ học từ 11.000 – 9.000 năm trước Công Nguyên, dấu hiệu xưa nhấtcủa bộ môn Bắn cung ở Châu Âu đến từ nước Đức, nhưng cây cung lâu đờinhất được tìm thấy ở Đan Mạch và có tuổi thọ 8.000 năm, được làm từ gỗ củacây du và có phần giữa hình chữ D, phần trung tâm là hai mặt lồi, kích thướchoàn thiện là dài 1m5, được sử dụng cho tới khoảng 4.500 năm về trước

Bộ môn Bắn cung xâm nhập vào Châu Mỹ bởi sự kết nối từ Alaska đếnSiberia khoảng 6.000 năm trước và được phổ biến rộng rãi bởi các bộ lạc bảnđịa từ thế kỷ XIII Trong thời kỳ trung đại đồ đồng, cung thủ trên xe ngựa đãđóng góp một phần quan trọng trong cuộc chiến tranh từ Châu Âu đến Đông

Á và Ấn Độ Tuy nhiên với sự phát triển của chiến thuật bộ binh, bắn cungcũng giảm đi tầm quan trọng trong chiến tranh ở Châu Âu Tuy nhiên, khoảngthời gian đó Bắn cung trên xe ngựa đã trở thành một tính năng mang tính xácđịnh của các nền văn hóa Âu – Á như Mông Cổ và là nền tảng của thành côngtrong quân sự của họ cho đến khi súng được sử dụng

Như đã nói ở trên, mọi nền văn hóa đều có Bắn cung:

- Những người Ai Cập cổ đại đã tiếp xúc với bộ môn Bắn cung vào5.000 năm trước và đã sử dụng cho cả trong săn bắn và chiến đấu trong chiếntranh

- Ở Trung Đông, người Assyri và Babylon đã sử dụng rộng rãi cung vàtên Kinh thánh thiên chúa giáo có nhiều tài liệu tham khảo về Bắn cung nhưmột kỹ năng tổ chức của ngườ Do Thái cổ đại

- Ở Địa Trung Hải người dân Crete ( Kriti) đã sử dụng Bắn cung và nhucầu về những cung thủ đánh thuê là rất lớn Crete được biết đến với truyềnthống không bị gián đoạn về bộ môn Bắn cung.

- Ở Hy Lạp, thần Apollo là vị thần Bắn cung Artemis là nữ thần săn bắn.Herakles và Odysseus và những nhân vật thần thoại khác thường được nhắcđến với hình ảnh Bắn cung

- Người La Mã thời kỳ đầu có rất ít cung thủ Khi đế quốc của họ pháttriển, họ tuyển dụng các cung thủ phụ trợ từ các quốc gia khác Quân đội củaJulius Caesar ở Gaul bao gồm các cung thủ ở đảo Crete, và Vercingetorix kẻ

thù của anh ta ra lệnh “Tất cả các cung thủ, trong đó có một số lượng rất lớn ở Gaul được chiêu mộ”.

Đến thế kỷ thứ IV, các cung thủ với những cung tên mạnh mẽ là mộtphần trong quân đội La Mã suốt đế chế

Sau sự sụp đổ của đế quốc phương Tây, người La Mã đã phải chịu sức

ép nặng nề từ các cung thủ điêu luyện trên lưng ngựa thuộc quân xâm lượcHun, và quân đội La Mã

Trên thực tế, mỗi quốc gia xung quanh Địa Trung Hải đều có nhữngcung thủ phục vụ trong quân đội

Vào năm 1066, người Norman xâm chiếm nước Anh và vua Harold đã

bị giết chết bằng một mũi tên Norman xuyên qua mắt Người dân sinh ra ởAnh không sử dụng nhiều cung thủ và sau này lịch sử nói rằng người Anh bắtđầu sử dụng cung dài (longbow) bởi hiệu quả tàn phá của nó Có lẽ nổi tiếngnhất là trong trận chiến chống lại người Pháp trong suốt 100 năm chiến tranh

là trận Agincourt năm 1415

Gần hơn ở Đông Á nhiều nền văn hóa đã sử dụng cung tên hàng ngànnăm Bao gồm Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Mông Cổ và tại Việt Nam,nơi mà cung tên đã được sử dụng ở vùng cao nguyên qua nhiều thế kỷ Thậm

chí trong chiến tranh chống Mỹ, cung tên đã được người Việt Nam ngồi trêncao sử dụng để bắn máy bay Mỹ tầm thấp.

Từ khoảng năm 250 trước Công Nguyên đến năm 330 sau CôngNguyên nền văn hóa Yayoi phát triển mạnh mẽ Trong thời gian này cung tên

đã được sử dụng như một biểu tượng của quyền lực chính trị Truyền thuyếtnói rằng người trị vì đầu tiên của Nhật Bản là Thiên Hoàng Jimmu, trongnhiều bức tranh mô tả cuộc sống của Jimmu luôn luôn được miêu tả cầm mộtcây cung dài, một biểu tượng của quyền lực Trong thời gian này Nhật Bản đã

bị ảnh hưởng mạnh bởi văn hóa Trung Quốc, đó cũng là lúc nghi lễ Bắn cung

đã trở thành một phần quan trọng của hệ thống Các nhà sản xuất cung NhậtBản bắt đầu vay mượn cấu trúc tổng hợp từ người Trung Quốc, và vào thế kỷthứ X đã phát triển một sự kết hợp cung bằng tre và gỗ

Giai đoạn cổ đại cũng chứng kiến sự nổi lên của các samurai, trongnhững cuộc chiến tranh các samurai đã sử dụng cung tên để chiến đấu thiếtlập một tầng lớp xã hội mới mạnh mẽ Đó là trong thời kỳ phong kiến, việcsản xuất cung Nhật Bản đã đạt đến đỉnh cao của nó Vào cuối thế kỷ XVIđược coi là gần như hòan hảo trong thiết kế Vì vậy, cung tên bằng tre và gỗđược sử dụng trong Kyodo hiện đại gần như giống hệt với những người Nhật

đã sử dụng 400 năm trước Đến cuối thế kỷ XVI, là lúc việc sử dụng cung tênnhư một vũ khí chiến tranh gần như chấm hết khi Oda Nobunaga, chỉ huy línhnghĩa vụ được trang bị súng hỏa mai, đánh bại các lực luợng đối lập của cungthủ Kyujutsu trong trận Nagashino năm 1575

Vào thế kỷ XVII, thời kỳ chiến tranh dân sự của Nhật Bản chấm dứt vàbiểu tượng cung tên Nhật Bản dần dần thay đổi từ Kyujutsu sang Kyodo, haynói cách khác từ kỹ thuật chiến đấu với một cây cung đến con đường pháttriển mang tính chất cá nhân.

256 TCN) bao gồm : Đạo đức ; Nghi lễ múa ; Bắn cung ; Xe ngựa ; Toán học

và thư pháp Kỹ năng Bắn cung là một đức hạnh của Hoàng đế Trung Hoa vàKhổng Tử là một người thầy dạy Bắn cung Khổng Tử cho rằng nghi lễ Bắncung không chỉ là một môn thể thao mà còn là một cách nuôi dưỡng tâm trí vàphát triển tinh thần của người đàn ông

Lie Zi (một nhà triết học Đạo giáo) tại thời điểm đó là một cung thủ màtrên đời ai cũng tôn sùng Nghi lễ Bắn cung đã bị mờ đi sau đời nhà Chu Tuynhiên, các nhà cầm quyền đã lấy Bắn cung làm tiêu chuẩn để lựa chọn cácquan chức quân sự trong các triều đại nhà Hán, nhà Đường, nhà Minh, nhàThanh

Bởi vì các nền văn hóa gắn liền với xã hội Trung Quốc với phạm vi địa

lý rộng và thời gian dài, các kỹ thuật và thiết bị liên quan đến Bắn cung TrungQuốc rất đa dạng Có rất nhiều loại cung ở Trung Quốc cổ đại và người thuộccác tầng lớp xã hội khác nhau sẽ sử dụng cung khác nhau Ví dụ, cung được

sử dụng bởi các Hoàng đế được đặt tên là “Huagong” (cung sơn), được khắc

hình thù đầy màu sắc, các cung được sử dụng bởi các chư hầu được gọi là

“Tonggong” (cung đỏ), được vẽ bằng màu đỏ, và cung được sử dụng bởi các

quan chức khác được gọi là “Heigong” (cung đen) Sự đa dạng của các cung

là một sự phản ánh của hệ thống thứ bậc xã hội nghiêm ngặt của Trung Quốc

cổ đại cũng như triều đại cai trị khác nhau của Trung Quốc Một số đặc tínhtruyền thống của cung Trung Quốc là không có kệ để các mũi tên, và bắnbằng cách sử dụng ngón tay cái.

 HÀN QUỐC

Vua Sejong của Hàn Quốc (1418-1450) của triều đại Joseon giới thiệucung cho quân đội của mình sau khi nhìn thấy loại vũ khí này trong chuyếnthăm Trung Quốc Quân đội Trung Quốc tiếp tục sử dụng các vũ khí qua cácthời kỳ triều đại nhà Thanh, bao gồm cả cuộc chiến tranh Trung – Nhật(1894-1895) Thật không may, cung không phù hợp cho các loại vũ khí hiệnđại của Nhật Bản, và nhà Thanh Trung Quốc thua trong cuộc chiến đó Đó làcuộc xung đột lớn trên thế giới và cuối cùng cung được đưa đến Hàn Quốc

Ở Đông Á, Joseon Hàn Quốc đã thông qua một hệ thống kiểm tra quân

sự từ Trung Quốc và Hàn Quốc vẫn còn là một nước mạnh trong các cuộc thiBắn cung Olympic thậm chí cho đến ngày nay Joseon là một tỉnh của HànQuốc được thành lập bởi Taejo Yi Seong-gye kéo dài khoảng 5 thế kỷ, từtháng 7/1392 đến tháng 10/1897

Các cây cung đã từng là vũ khí quan trọng nhất trong cuộc chiến tranhHàn Quốc với các triều đại Trung Quốc và các dân tộc du mục, ghi nhận từthế kỷ thứ I trước Công Nguyên Truyền thuyết cho rằng vị vua đầu tiên và làngười sáng lập của Goguryeo, Go Jumong là một bậc thầy của Bắn cung cóthể bắn 5 con ruồi với 1 mũi tên Hyeokgeose, vị vua đầu tiên của triều đạiSilla cũng được cho là một cung thủ có tay nghề cao

Cung phổ biến ở Hàn Quốc là cung mũi sừng (Gakgung) ; tên của nóxuất phát từ việc 2 đầu cánh cung được bọc bằng sừng ở mặt trong của cung(phía đối diện với các cung thủ) Tuy nhiên, dường như khó có khả năng cáccung thủ trung bình trong quân đội của Hàn Quốc dùng cung mũi sừng vì loạicung này tương đối đắt tiền, như ngày nay giá trung bình của một cây cungsừng tại Hàn Quốc lên đến khoảng 1.000.000 $Won tương đương gần đến

1.000 $USD, cung thủ trung bình sẽ khó có khả năng có một loại vũ khí nhưvậy Nhiều khả năng, cung thủ sử dụng cung đơn giản làm bằng tre hoặc gỗ,trong nhiều trường hợp họ đã tự làm cung riêng của họ Ngoài ra còn cónhững loại khác, chẳng hạn như Jeong ryang gung đó là cung dài 1,65m và đãđược sử dụng để bắn mũi tên rất nặng gọi là Yuk ryang jeon nặng khoảng 240gram Một loại khác chỉ được sử dụng trong nghi lễ, được gọi là Yegung dài2,5 mét Nghệ thuật làm cung truyền thống của Hàn Quốc được xem như mộttài sản văn hóa phi vật thể quan trọng vào năm 1971.

Đến khi cuộc chiến tranh Ijmin (cuộc xâm lược của Nhật Bản năm

1592 và 1597) Bắn cung là hệ thống vũ khí tầm xa chính Theo cải cách quân

sự của vua Hyojong, mọi nỗ lực đã được thực hiện để làm sống lại Bắn cungtrên lưng ngựa là một yếu tố quan trọng của quân đội Sau cái chết đột ngộtcủa ông năm 1659, Bắn cung không còn được sử dụng Tuy nhiên, cho đếnkhi cải cách quân sự năm 1894, Bắn cung lại là một phần thiết yếu trong kiểmtra quân sự Bắn cung cũng trở thành môn giải trí, rèn luyện sức khỏe nhiềunam thanh niên và một số phụ nữ bao gồm cả vua dành nhiều thời gian rảnhcủa họ để luyện tập Bắn cung

 SỰ SUY TÀN CỦA BẮN CUNG

Sự ra đời của súng cuối cùng đã trao một thông điệp đến sự lỗi thời củacung tên trong chiến tranh Mặc dù có đẳng cấp trong xã hội, thiết thực và tínhgiải trí lan rộng nhưng môn thể thao này không còn được sử dụng rộng rãi

Cung được sử dụng cuối cùng trong trận chiến ở Anh và dường như đã

có một cuộc giao tranh tại Bridgnorth trong tháng 10 năm 1642, trong cuộcnội chiến Anh một lực lượng dân quân ngẫu hứng đã chống lại những ngườiBắn súng một cách hiệu quả

Việc sử dụng tiếp tục của cung và mũi tên đã được duy trì trong cácnền văn hóa nơi hẻo lánh, ít hoặc không có tiếp xúc với thế giới bên ngoài.Việc sử dụng Bắn cung truyền thống trong một số cuộc xung đột Châu Phi đã

được ghi nhận trong thế kỷ XXI, và Sentinelese vẫn sử dụng cung như mộtphần của một lối sống ít tiếp xúc với bên ngoài Một nhóm hẻo lánh ở Brazil

đã sử dụng cung nhắm vào máy bay, gần đây đã được chụp ảnh từ trên không.Cung và mũi tên đã thấy sử dụng đáng kể trong cuộc khủng hoảng Kenya2007-2008

 SỰ PHỤC HỒI CỦA BẮN CUNG

Năm 1840 chứng kiến sự nỗ lực để biến Bắn cung từ một môn giải tríthành một môn thể thao hiện đại Hội nghị Bắn cung quốc gia đầu tiên được

tổ chức tại New York vào năm 1844 và trong thập kỷ tiếp theo Bắn cung đã

được chuẩn hóa như là “York Round” một loạt các cự ly bắn 60, 80, 100m.

Horace A Ford đã giúp cải thiện các tiêu chuẩn kỹ thuật Bắn cung và tiênphong trong kỹ thuật Bắn cung mới Ông đã chiến thắng giải Quốc gia 11 lầnliên tiếp và xuất bản một sách hướng dẫn có ảnh hưởng lớn đến thể thao trongnăm 1856

Tại Hoa Kỳ, Bắn cung nguyên thủy đã được hồi sinh trong những nămđầu thế kỷ XX Cuối thời kỳ bộ tộc Yahi Ấn Độ, một người thổ dân Ishi đã lộdiện ở California vào năm 1911 Bác sĩ của ông Saxton Đức Giáo Hoàng họcđược nhiều kỹ năng Bắn cung truyền thống Ishi và phổ biến chúng Câu lạc

bộ Đức Giáo Hoàng và Câu lạc bộ Young được thành lập vào năm 1961 và

được đặt tên danh dự của Đức Giáo Hoàng cùng người bạn của ông “Arthur Young” trở thành một trong những tổ chức Bắn cung săn bắn và bảo tồn hàng

đầu của Bắc Mỹ

Ở Hàn Quốc, việc chuyển đổi Bắn cung thành một trò tiêu khiển lànhmạnh được dẫn dắt bởi Hoàng đế Gojong và là cơ sở của một môn thể thaophổ biến hiện đại Vào năm 1899, trong chuyến viếng thăm Hoàng tửHeinrich của Prussia bày tỏ sự ngạc nhiên của mình đến Hoàng đế Gojong tạimột cuộc trình diễn Bắn cung truyền thống Hoàng đế ấn tượng và ra lệnh

“Cho mọi người tham gia Bắn cung để phát triển sức mạnh thể chất của họ”

và thành lập một câu lạc bộ Bắn cung Trong sự hồi sinh tiếp theo của Bắncung Hàn Quốc, bản chất của cây cung và mũi tên đã được chuẩn hóa cũngnhư các cự ly bắn Bắn cung truyền thống Hàn Quốc hiện nay sử dụng cungcomposite, mũi tên tre và cự ly chuẩn ở khoảng 145 mét.

Nhật Bản tiếp tục thực hiện và sử dụng kỹ thuật truyền thống độc đáocủa họ Người da đỏ Cherokee, sử dụng phổ biến cung dài (longbows) truyềnthống của họ

 BẮN CUNG VÀ OLYMPIC

Trong thời kì kỹ thuật công nghệ lên cao, Bắn cung vẫn đang được pháttriển và sử dụng rộng rãi ở một số nước như Hàn Quốc, Mỹ, Anh, TrungQuốc và nhiều nước khác Từ những năm 1920, kỹ sư chuyên nghiệp đãquan tâm đến Bắn cung trước đây là lĩnh vực độc quyền của các chuyên giathủ công truyền thống Họ đã mang đến sự phát triển thương mại của câycung hiện đại bao gồm cung Recurve và cung Compound Cung hiện đại đangchiếm ưu thế trong Bắn cung phương Tây, cung truyền thống hiện nay rất ítphổ biến

Bắn cung được đưa vào thế vận hội lần đầu tiên năm 1900 tại Paris vàđược duy trì những năm sau đó 1904, 1908 cho đến năm 1920 trước khi biếnmất 52 năm…trong suốt thời gian đó,có nhiều tranh cãi về sự khó hiểu trongcác qui định của mỗi nước chủ nhà nên sau đó Bắn cung đã bị đưa ra khỏichương trình thi đấu Olympic

Năm 1931, Liên đoàn Interational de Tir a I’Arc (FITA) xuất hiện trởthành cơ quan quản lý Quốc tế, tổ chức các cuộc thi đấu toàn cầu bao gồm cảgiải Vô địch Thế Giới, FITA đã đưa Bắn cung trở lại với cộng đồng Olympic.Cuối cùng Bắn cung được đưa trở lại vào thế vận hội ở Munich năm 1972 nhưmột môn thể thao cá nhân.[87]

1.2 Một số đặc điểm cơ bản của môn bắn cung.

1.2.1 Đặc điểm kỹ thuật môn bắn cung.

Theo xu thế hiện đại môn bắn cung nó có đặc trưng là nhanh, vững,liên tục và chuẩn xác Theo các chuyên gia, các nhµ khoa học thì kỹ thuậtmôn bắn cung có những đặc điểm sau:

Tính cá thể: Các kỹ thuật trình bày ở sách vở chỉ là một loại mô thức

động tác kỹ thuật lý tưởng hoá Với mỗi VĐV mô thức đó chưa chắc đã cóhiệu quả nhất, hợp lý nhất mà chỉ có lấy mô thức thể thao của quần thể làmchỗ dựa kết hợp với đặc điểm cá thể của VĐV Trên cơ sở tiến hành điềuchỉnh xác lập kỹ thuật cá nhân mới có thể đạt được sự hợp lý và hiệu quả kỹthuật cao nhất

Tính tương đối: Nghĩa là cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật

thì kỹ thuật của môn bắn cung không ngừng phát triển, tính hợp lý của nó chỉ

là tương đối

Tính hoàn chỉnh: Kỹ thuật môn bắn cung do các động tác cụ thể tổ

hợp thành, song không chỉ có mối quan hệ với VĐV mà còn có mối quan hệvới cung, tên, bia và điều kiện môi trường Bất cứ sự biến đổi nào của độngtác kỹ thuật cũng như sự biến đổi của các nhân tố khác đều ảnh hưởng đến

sự phát huy hiệu quả của kỹ thuật hoàn chỉnh

Tính không gian - thời gian: Kỹ thuật bắn cung đều được các bộ phận

cơ thể hoàn thành trong một thời gian - không gian nhất định Tính khônggian - thời gian của các kỹ thuật ở các môn trong bắn cung đều biểu hiện rađặc điểm tính lặp lại thời gian ngắn, ở phần lớn các môn còn có đặc tínhkhông gian - thời gian tương đối tĩnh tại (giữ im) Trong các kỹ thuật của bắncung đặc tính thời gian, không gian này biến đổi rất nhỏ song có yêu cầu rấtcao về độ chính xác

Tính thao tác kỹ thuật: Bắn cung là một loại kỹ thuật mang tính thao

tác khác với các môn thể thao không thực hiện kỹ thuật với khí tài ở chỗ: Kỹ

thuật bắn cung là một loại kỹ thuật coi trọng cả hai thao tác là VĐV phảithông qua não để thao tác cơ thể, luyện thành các động tác tương ứng, đồngthời còn phải thao tác cung và các dụng cụ để hoàn thành quá trình bắn tốtnhất, chính là kỹ thuật thao tác hợp nhất giữa người và cung Song thao tácnày lấy một bia cố định làm mục tiêu, đồng thời chịu ảnh hưởng của ngoạilực tự nhiên như áp suất, không khí, gió, môi trường xung quanh… Vì vậy,yêu cầu thao tác kĩ thuật bắn cung như: giương cung, kéo cung, áp sát, ngắmchuẩn và thả tên (kết thúc) phải mang những đặc trưng sau:

Thứ nhất: Động tác phải thống nhất và ổn định

Thứ hai: Nhịp điệu phải mang tính liên tục và thăng bằng ổn định, hạnchế động tác thừa Ổn định về cảm giác vận động, ổn định về kỹ thuật vàcảm giác cơ thể ổn định, mới đủ điều kiện để điều khiển mũi tên bắn trúngđích Đây là một năng lực tổng hợp

Tính mục đích: Tính mục đích của kỹ thuật bắn cung tập trung biểu hiện ở

việc bắn trúng vòng 10 để giành thành tích thi đấu tốt nhất [52] Cụ thể như sau:

Thứ nhất: Tính hứng thú là luôn luôn ưa thích môn bắn cung

Thứ hai: Biểu tượng kỹ thuật phải rõ ràng, tức là cảm giác cơ thể phảisâu sắc Muốn thế năng lực tập trung chú ý rất cao, thì mới có thể điều khiển,khống chế được và thể hiện cuối cùng là giữ được động tác kỹ thuật chuẩn xác

Thứ ba: Ổn định là hạt nhân như ổn định về thân thể, ổn định về trọngtâm, ổn định về sức mạnh các nhóm cơ có liên quan Trong bắn cung cần chú

ý đặc biệt đến các cơ như cơ vai sau, cơ cổ, cơ tay và cơ thắt lưng, cho nênkhi huấn luyện các tố chất thể lực chuyên môn cho VĐV bắn cung cần chú ýđặc biệt đến vấn đề này

Thứ tư: Chuẩn xác là mục đích cho tất cả các trận đấu đều thắng.Trong chuẩn xác đặc biệt là chức năng của não rất quan trọng, không đơnthuần là ngắm chuẩn

Từ những đặc điểm nêu trên, trong thi đấu môn bắn cung cần phải thựchiện theo mô hình sau:

Một là: Năng lực thăng bằng - ổn định trọng tâm, tâm lý

Hai là: Sức mạnh bền của chi trên phải tốt

Sáu là: Độ ổn định của cơ delta khi kéo giữ cung

Bảy là: Cảm giác thống nhất của các nhóm cơ có liên quan khi thực hiện

kỹ thuật

Tám là: Biểu tượng động tác phải rõ ràng

Chín là: Thời gian kết thúc phải thống nhất

Chính những đặc điểm trên của kỹ thuật bắn cung đã chi phối việc hìnhthành kỹ năng vận động trong quá trình huấn luyện môn bắn cung

1.2.2 Đặc điểm quy luật hình thành kỹ năng vận động trong bắn cung.

* Quy luật tính giai đoạn của việc hình thành kỹ năng môn bắn cung.

Việc hình thành kỹ năng động tác bắn cung giống như kỹ năng các động táckhác có thể chia thành các giai đoạn khác nhau, mỗi giai đoạn huấn luyện lại cónhững nhiệm vụ giảng dạy, huấn luyện khác nhau

Giai đoạn thứ nhất là giai đoạn lan toả: Giai đoạn này nhiệm vụ huấn

luyện là bước đầu xây dựng biểu tượng động tác bắn cung, học tập và nắm vữngđộng tác bắn cung để bước đầu hình thành kỹ thuật động tác

Giai đoạn thứ hai là giai đoạn ức chế phân biệt: Nhiệm vụ của giai đoạn

này là nâng cao và hoàn thiện kỹ năng động tác bắn cung, thải loại các động tác

dư thừa và sự căng thẳng cơ bắp

Giai đoạn thứ ba là giai đoạn tự động hoá: Nhiệm vụ là thành thạo và

từng bước hình thành định hình động lực của động tác bắn cung Chú trọng cảitiến các chi tiết kỹ thuật, xác lập đặc điểm kỹ thuật và phong cách kỹ thuật củariêng mình

Giai đoạn thứ tư là giai đoạn kỹ xảo trình độ cao: Nhiệm vụ là nâng cao

năng lực biểu hiện kỹ thuật động tác trong những điều kiện thay đổi, nâng caotoàn diện năng lực nhịp điệu toàn bộ cơ thể và năng lực ứng biến trong thi đấu,giai đoạn 1 và giai đoạn 2 được hoàn thành trong giai đoạn huấn luyện ban đầu.Yêu cầu của 2 giai đoạn này cần đạt được là tạo được tư thế bắn cung thích hợp,thoải mái, nâng cung và giữ cung chính xác, dùng phương thức thông dụng đểnắm giữ cung Có thể điều khiển hô hấp, ngắm chuẩn chính xác, có thể khốngchế cơ bắp và các bộ phận

Nhiệm vụ chủ yếu của huấn luyện kỹ năng ở 2 giai đoạn này là xác địnhmục tiêu huấn luyện, bước đầu xây dựng biểu tượng động tác, tư thế hoàn chỉnh.Tìm hiểu toàn bộ quá trình của động tác kỹ thuật, thông qua tập luyện hệ thống vàlặp lại có thể hoàn thành động tác tư thế bắn cung một cách tương đối tốt Cũng ởgiai đoạn 1 và 2 này với thanh thiếu niên bước đầu tập bắn cung nên tiến hànhgiảng dạy và huấn luyện kỹ năng thời kỳ đầu theo trình tự dưới đây:

Trước hết tập luyện mô phỏng, giảng giải yếu lĩnh động tác bắn cung làmcho người học nắm vững được cấu trúc và yếu lĩnh động tác tư thế bắn cunghoàn chỉnh, và phương pháp hoàn thành động tác Thông qua vừa giảng giải,phân tích thị phạm làm cho VĐV xây dựng được biểu tượng động tác chính xácđồng thời tiến hành bắt chước

Kế đó là tập luyện thăng bằng tĩnh và cảm giác dùng lực cơ bắp Dựa vàonguyên tắc nâng dần và nguyên tắc từ dễ đến khó, trước hết nắm vững tư thế bắnchính xác, tiếp đó là tiến hành tập luyện tính ổn định của “người - cung”

Tiếp theo là: Sửa chữa sai sót động tác Chủ yếu tập trung nắm bắtviệc quy phạm hoá và trình tự hoá động tác, kịp thời sửa chữa những độngtác sai nảy sinh khi dùng lực.

Cuối cùng xây dựng đúng định hình động lực kỹ thuật bắn, qua tậpluyện lặp lại xây dựng chính xác định hình kỹ thuật, trên cơ sở đó tăng dầnlượng vận động tập luyện

Giai đoạn thứ ba là giai đoạn nâng cao chuyên sâu trong huấn luyệnnhiều năm hoặc trong giai đoạn nâng cao trình độ bắn cung trong quá trìnhhuấn luyện ở giai đoạn cuối, là giai đoạn huấn luyện nâng cao trình độchuyên môn của bắn cung nên phải đạt được các yêu cầu sau:

Các động tác thực hiện nhịp nhàng, cảm giác khống chế tốt Để điềukhiển các động tác chi tiết trong bắn cung cần có sự phân phối sức mạnh phùhợp chính xác, hình thành và duy trì được cảm giác tinh tế, ổn định về thânthể (trọng tâm đặc biệt quan trọng) khi giữ cung và cảm giác tinh tế ở trạngthái ban đầu khi làm quen với cung để bước vào trạng thái ổn định Tính dựbáo với thời kỳ ổn định tối ưu của cung, cảm giác rung động nhẹ của bàn taynắm giữ cung cũng như tính chính xác cao độ của ngắm chuẩn và các nănglực chuyên môn khác đều đạt được trình độ kỹ xảo cao độ

Trong huấn luyện kỹ năng ở giai đoạn này chú ý các đặc điểm sau:Một là học tập tăng cường kỹ thuật làm cho khái niệm động tác đượchiểu một cách chính xác và nâng cao được năng lực phân tích kỹ thuật độngtác, năng lực điều khiển cung, tên chuẩn xác, tinh tế của người tập

Hai là xác định các tiêu chuẩn đánh giá kỹ thuật chủ yếu, nắm chắcviệc huấn luyện chi tiết kỹ thuật nâng cao năng lực phân tích kỹ thuậtđúng sai cho người học, ngăn ngừa biên độ giao động của động tác kỹ thuật,nhất là động tác kết thúc

Ba là, nâng cao lượng vận động tập luyện một cách phù hợp như tăngdần thời gian tập luyện, số lần nâng cung, kéo giữ cung, tập trung ngắm đích

Bốn là xếp sắp thoả đáng khối lượng huấn luyện mang tính đối kháng

và tính thi đấu, nhưng giai đoạn này không được nóng vội thi đấu quá sớm

Giai đoạn thứ tư phần lớn dùng cho việc nâng cao trình độ chuyênmôn mang tính thi đấu trong huấn luyện nhiều năm, chủ yếu là huấn luyện

để nâng cao thành tích cho VĐV [35]

* Quy luật truyền dẫn thông tin trong huấn luyện kỹ năng bắn cung.

Từ góc độ điều khiển huấn luyện theo các nhà khoa học thể thao nhưAleco B (1996) [1], D.Harre (1996)[27], Nguyễn Duy Phát (1999)[52],Philin (1996)[53], Utkin V.L (1996)[78] thì toàn bộ quá trình huấn luyện đềuđược thực hiện bởi mối liên hệ thông tin giữa người truyền đạt thông tin - tứcngười điều khiển (HLV hoặc nhà khoa học) với người thu nhận thông tin tứcngười bị điều khiển (VĐV hoặc học sinh) Quá trình huấn luyện chính là quátrình truyền dẫn thông tin lẫn cho nhau Giai đoạn chủ yếu và phương thứcchủ yếu của truyền dẫn thông tin trong huấn luyện kỹ năng môn bắn cungđược diễn ra như sau:

Bước thứ nhất: Huấn luyện viên truyền đạt các thông tin cần thiết tớicác VĐV

Bước thứ hai: VĐV tiếp nhận những thông tin từ bên ngoài 1 cách cóhiệu quả

Bước thứ ba: VĐV sẽ tiến hành xử lý thông tin có hiệu quả nhữngthông tin đã tiếp nhận được (phân tích, tư duy và lý giải)

Bước thứ tư: VĐV phát ra các tín hiệu điều khiển từ não tới các cơquan vận động (tứ chi và thân người) đồng thời hoàn thành động tác

Bước thứ năm: Thông qua thông tin ngược sinh học của bản thân bêntrong cơ thể người tập để điều chỉnh động tác của bản thân Cuối cùng hoànthành động tác chuẩn xác theo yêu cầu quy định

* Quy luật chuyển dịch lẫn cho nhau của kỹ năng môn bắn cung.

Sự chuyển dịch lẫn cho nhau về kỹ năng môn bắn cung chỉ sự ảnh hưởnglẫn nhau giữa kỹ năng môn bắn cung với các kỹ năng khác (như năng lực cơ thể,năng lực tâm lý) giữa các kỹ năng vận động của các khâu kỹ thuật với nhau (như

kỹ năng ngắm bắn), giữa kỹ năng cũ và kỹ năng mới

Những ảnh hưởng này lại được chia thành ảnh hưởng tốt thúc đẩy lẫnnhau và ảnh hưởng không tốt ràng buộc lẫn nhau Trong ảnh hưởng tốt lại có thểphân thành những ảnh hưởng trực tiếp và ảnh hưởng gián tiếp, ảnh hưởng cùngloại và ảnh hưởng khác loại, ảnh hưởng từng mặt và ảnh hưởng nhiều mặt, từ đóhình thành nên mối quan hệ chuyển dịch khác nhau

* Quy trình của việc hình thành kỹ năng vận động môn bắn cung

Cũng như các môn thể thao khác, trong bắn cung việc hình thành và nângcao kỹ thuật và kỹ năng vận động đều tồn tại tính trình tự logic một cách nghiêmngặt, nên nếu không tìm hiểu mối quan hệ trình tự giữa chúng hoặc không dựatheo quy luật phát triển trình tự vốn có của nó để xếp sắp huấn luyện kỹ năngcho học viên bắn cung sẽ khó có thể đạt được hiệu quả giảng dạy và huấn luyện tốt.Quy trình của việc hình thành kỹ năng môn bắn cung có một số đặc điểm sau:

Một là: Trình tự động tác kỹ thuật từng phần khác nhau của bắn cung

cũng khác nhau

Hai là: Trình tự hình thành kỹ năng bắn cung và trình tự huấn luyện bắn

của các kỹ thuật động tác khác nhau cũng khác nhau

Ba là: Trình tự tư duy của VĐV bắn cung với tính đối ứng của trình độ kỹ

thuật động tác phải mang tính đồng bộ mới có thể đạt được hiệu quả tối ưu

Môn bắn cung là một môn thể thao yêu cầu về độ chính xác rất cao, nêncần phải nghiêm khắc dựa vào các quy luật trên để tiến hành giảng dạy và huấnluyện kỹ thuật mới có thể đạt được hiệu quả tối ưu

1.2.3 Đặc điểm huấn luyện thể lực chuyên môn VĐV môn bắn cung.

Trong môn bắn cung các tố chất biểu hiện hết sức đa dạng, song yếu

tố sức mạnh biểu hiện rõ hơn cả là các bài tập thể hiện sự nỗ lực cơ bắp đểkhắc phục trọng lượng và lực kéo cung hoặc đề kháng lại nó Bài tập nàyđược lựa chọn để có thể thúc đẩy sự hình thành kỹ xảo vận động “cốt lõi” vàphát triển các tố chất thể lực thích hợp với môn bắn cung

Hoàn thiện kỹ thuật và chiến thuật được tiếp tục huấn luyện ở giaiđoạn chuyên sâu Trong giai đoạn này, nhiệm vụ chủ yếu là đảm bảo nắmvững kỹ thuật môn bắn cung, có thể sử dụng được trong các điều kiện khókhăn của tập luyện và thi đấu, phát triển kỹ thuật sở trường, các tố chất thểlực chuyên môn cần thiết và ý chí có tác dụng hoàn thiện trình độ điêu luyện

về kỹ thuật và chiến thuật cho VĐV

Ở giai đoạn huấn luyện này, phương pháp thi đấu có vai trò ngày cànglớn trong việc hoàn thiện kỹ thuật Trình độ điêu luyện về chiến thuật phầnnhiều phụ thuộc vào trình độ huấn luyện thể lực, kỹ thuật và tâm lý của VĐVbắn cung

Trong quá trình giảng dạy huấn luyện VĐV bắn cung, phải quan tâmđúng cho việc huấn luyện thể lực chuyên môn Việc huấn luyện thể lực chuyênmôn cho VĐV bắn cung phải theo các nguyên tắc sau:

Nguyên tắc tăng lượng vận động ngày một lớn hơn cho đến tối đa.

Khi huấn luyện thể lực tác động của bài tập các cơ quan vận chuyển

và tiêu thụ ôxy phải hoạt động nhiều hơn so với yêu cầu trong suốt các buổitập hàng tuần và những hoạt động thể lực bình thường Cơ thể dần dần thíchnghi với lượng vận động ngày một tăng, sự hấp thụ ôxy được cải thiện, mặtkhác, tác dụng tập luyện sẽ được giảm dần khi lượng vận động đã được tănglên ở mức chỉ có tác dụng duy trì Nếu muốn tăng trình độ thể lực hơn phảităng lượng vận động lên cao hơn nữa [11], [12], [18]

Việc tập luyện có thể được tăng theo từng bước về thời gian luyện tập,cường độ hoặc tần suất các bài tập, nghĩa là có thể lập kế hoạch tập luyệntheo các yếu tố thời gian, cường độ số lần thực hiện bài tập Điều quan trọngnhất là huấn luyện phải có kế hoạch và phải phù hợp với điều kiện tập luyện,khả năng thể lực của VĐV và thời gian của mùa thi đấu Điều này quan trọngkhông chỉ vì để có được hiệu quả tối ưu khi tập luyện mà còn tránh cho VĐVkhông bị tổn thương do tập luyện quá sức Khi thực hiện nguyên tắc này việc

sử dụng các bài tập đều phải đảm bảo tác động chính và phụ [21], [23], [33],[50]

Mỗi bài tập có ảnh hưởng tới cơ thể bằng nhiều con đường khác nhau

Ví dụ: Bài tập chạy là bài tập sơ đẳng nhất về các cơ quan vận chuyển và hấp

thụ ôxy Khi chạy tất cả các cơ quan đều phải hoạt động tích cực hơn vàchúng được rèn luyện; ngay cả các khớp, gân, dây chằng và các mô liên kếttrong cơ cũng được rèn luyện Tác dụng chính của việc tập chạy là luyện tậpkhả năng ưa khí, còn tác dụng phụ rất quan trọng là luyện tập các khớpxương và các mô liên kết Trên thực tế có thể đạt được hiệu quả luyện tập100% ở một khía cạnh nào đó Vì vậy không thể đồng thời luyện tập cả khảnăng ưa khí và sức mạnh tối đa có hiệu quả bằng một bài tập Nhận thứcđược ảnh hưởng phụ là vô cùng quan trọng vì những ảnh hưởng phụ nàythường tác động lên những chương trình tập luyện Chính vì vậy khi lênchương trình và thời gian biểu luyện tập phải chú ý tới chúng [65], [66],[76]

Nguyên tắc kết hợp với chuẩn bị chung và chuẩn bị chuyên môn.

Chuẩn bị thể lực chung được sử dụng phần lớn trong giai đoạn huấnluyện cơ bản với những mục tiêu rõ ràng

Chuẩn bị thể lực chuyên môn là phần không được thiếu và là hìnhthức luyện tập chủ yếu trong các thời kỳ thi đấu

Chuẩn bị chung là cơ sở bảo đảm cho phát triển kỹ năng vận động vànăng lực tâm lý, tinh thần cho VĐV chuẩn bị chuyên môn Hai phần đókhông thể tách rời nhau trong tất cả các giai đoạn, chu kỳ huấn luyện của kếhoạch huấn luyện [2], [4], [6], [35], [39].

Nguyên tắc biến đổi lượng vận động và nghỉ ngơi.

Đây là nguyên tắc phản ánh quy luật sinh lý: Hồi phục cũng quantrọng như lượng vận động trong quá trình thích nghi Vì vậy huấn luyện viênkhông chỉ chú ý đến lượng vận động mà còn phải quan tâm đến thời gian vàcác thông số khác nhau của quá trình nghỉ ngơi hồi phục, đặc biệt trong tìnhhình có hạn chế về dinh dưỡng [19], [30], [31]

Việc tính toán lượng vận động và nghỉ ngơi trong từng bài tập, từngbuổi tập và cả chu kỳ khác nhau phải theo đúng nguyên tắc khoa học và quyluật sinh lý nhằm đạt được hiệu quả huấn luyện tích cực nhất, hạn chế các tácđộng tiêu cực Việc vận dụng nguyên tắc này khi sử dụng các bài tập phải có

sự biến đổi lượng vận động, bởi mối quan hệ giữa lượng vận động và nghỉngơi trong tập luyện đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao thành tíchcho VĐV [41], [44] Hiện nay quan niệm nghỉ ngơi nên sử dụng hình thứcnghỉ ngơi tích cực không nên sử dụng hình thức nghỉ ngơi tiêu cực trong quátrình tập luyện Sau tiếp thu lượng vận động nhất định thì quá trình hồi phụcxảy ra Trong một buổi tập hay một chu kỳ tập luyện với nhiều lượng vậnđộng xen kẽ các quãng nghỉ thì nguồn năng lượng cơ thể luôn biến động vàdiễn biến dưới dạng “làn sóng” Việc sắp xếp lượng vận động và nghỉ ngơihợp lý nhằm tác động các lượng vận động phù hợp vào các thời điểm thíchhợp để nâng cao dần đỉnh của các làn sóng, để nhằm đạt được mục đích củahuấn luyện [49], [64]

Nguyên tắc huấn luyện theo chu kỳ.

Đây là nguyên tắc phản ánh hiện tượng sinh học của con người, muốn

có kết quả huấn luyện tốt thì huấn luyện viên phải chú ý quán triệt nguyêntắc này, thường có các loại [27], [41], [47]:

Chu kỳ ngắn thường là chu kỳ tuần

Chu kỳ trung bình gồm 3 - 6 chu kỳ

ngắn Chu kỳ dài (từ 6 tháng đến 1 năm)

Chu kỳ nhiều năm (nhiều chu kỳ dài)

Việc phân chia chu kỳ tập luyện trong năm thường căn cứ vào các giảithi đấu chính trong năm

1.3 Các quan điểm và phương pháp phát triển tố chất sức bền chuyên môn

trong huấn luyện VĐV bắn cung cấp cao.

1.3.1 Các quan điểm về sức bền chuyên môn trong huấn luyện thể thao.

Sức bền là một trong những tố chất thể lực quan trong trong huấnluyện thể thao, trong vận động sức bền là khái niệm rất rộng Các quan điểm

về sức bền trong nhiều tài liệu có những cách thể hiện và tiếp cận khác nhau.Qua phân tích tổng hợp có các quan điểm sau:

Theo Nguyễn Toán, Phạm Danh Tốn (2000): Sức bền là năng lực thựchiện một hoạt động với cường độ cho trước, hay là năng lực duy trì khả năngvận động trong thời gian dài nhất mà cơ thể có thể chịu đựng được [65]

Do thời gian hoạt động đó cuối cùng bị giới hạn bởi xuất hiện của mệtmỏi nên cũng có thể định nghĩa sức bền là năng lực của cơ thể chống lại mệtmỏi trong một hoạt động nào đó Các tác giả cho rằng, sức bền luôn luôn liênquan đến khái niệm mệt mỏi Khi thực hiện một hoạt động liên tục và tươngđối căng thẳng nào đó thì sau một thời gian con người sẽ thấy việc tiếp tụcngày càng khó khăn hơn Trong một thời gian nhất định, mặc dù khó khăntăng lên nhưng cường độ hoạt động vẫn được duy trì ở mức ban đầu nhờ sự

nỗ lực của ý chí

Theo Harre.D (1996) cho rằng: Sức bền là khả năng chống lại sự mệt

mỏi của VĐV Sức bền đảm bảo cho VĐV đạt được một cường độ tốt nhất(tốc độ, dựng lực, nhịp độ chơi hoặc thi đấu, sử dụng sức lực) trong thời gianvận động kộo dài của thi đấu tương ứng năng lực huấn luyện của mỡnh Sứcbền cũn đảm bảo chất lượng động tỏc cao và giải quyết hoàn hảo cỏc hành vi

kỹ - chiến thuật tới cuối cuộc thi đấu và khi vượt qua một khối lượng vậnđộng lớn trong tập luyện Tỏc giả cũng cho rằng, sức bền là một nhõn tố ảnhhưởng lớn đến thành tớch thi đấu và khả năng chịu đựng lượng vận động củaVĐV Sức bền được phỏt triển tốt cũng là một trong những điều kiện quantrọng để hồi phục nhanh sau vận động [27]

Theo gúc độ sinh hoỏ Mensicop V.V và Volcop N.I (1997) cho rằng:Sức bền thể hiện dưới dạng kộo dài thời gian hoạt động ở một cường độ nhấtđịnh đến khi xuất hiện những dấu hiệu đầu tiờn của mệt mỏi cũng như giảmkhả năng hoạt động khi bắt đầu mệt mỏi và cuối cựng dẫn đến ngừng vậnđộng Sức bền được đo bằng thời gian thực hiện vận động đến khi phải dừnglại (thời gian ngưỡng - tng) [42] Trờn quan điểm sinh hoỏ, sức bền được xỏcđịnh bởi tỷ số dự trữ cỏc chất năng lượng được sử dụng với tốc độ tiờu haonăng lượng khi thực hiện bài tập đó định:

Dự trữ năng lợng (J)Sức bền (t, phút) =

Tốc độ tiêu hao năng lợng (J/phút)Như vậy sức bền được xỏc định bằng thời gian hoạt động ở cường độ

đó định đến khi hết hoàn toàn năng lượng dự trữ cú thể cú Theo gúc độ sinh

lý, cỏc tỏc giả Lưu Quang Hiệp, Phạm Thị Uyờn (2003) cho rằng: Sức bền làkhả năng thực hiện lõu dài một hoạt động nào đú Sức bền là một tố chất thểlực vỡ vậy cú tớnh tương đối rất cao, được thể hiện trong một loại hoạtđộng nhất định Núi cỏch khỏc, sức bền là một khỏi niệm chuyờn biệt thểhiện khả năng thực hiện lõu dài một hoạt động chuyờn mụn nhất định Sứcbền thường đặc trưng cho khả năng thực hiện cỏc hoạt động thể lực kộo dài

liên tục từ 1 - 3 phút trở lên, với sự tham gia của một khối lượng cơ bắp lớn(từ 1/2 toàn bộ lượng cơ bắp của cơ thể), nhờ hấp thụ ôxy để cung cấp nănglượng cho cơ chủ yếu hoặc hoàn toàn bằng con đường ưa khí Như vậy sứcbền trong thể thao là khả năng thực hiện lâu dài hoạt động cơ bắp toàn thânhoặc chủ yếu mang tính ưa khí [30], [31].

Từ phân tích các quan điểm về sức bền của các tác giả trong nước vàtrên thế giới cho thấy:

Hầu hết các tác giả đều thống nhất và cho sức bền là khả năng thựchiện lâu dài một hoạt động nào đó với cường độ nhất định, nên sức bền là tốchất thể lực được thể hiện trong một loại hoạt động Nói cách khác sức bền

là một khái niệm chuyên biệt thể hiện khả năng thực hiện lâu dài một hoạtđộng chuyên môn nhất định

Sức bền có vai trò to lớn với thành tích thi đấu và khả năng chịu đựngLVĐ, luôn gắn liền với hiện tượng mệt mỏi và khả năng hồi phục của VĐV

Để phát triển được sức bền trong tập luyện thì VĐV phải khắc phụcmệt mỏi

Trong tập luyện và thi đấu bắn cung hiện đại đòi hỏi rất nhiều về thểlực thể hiện qua việc VĐV phải vận động rất tích cực Phần lớn các phối hợp

kỹ - chiến thuật phải dựa trên sự duy trì hoạt động căng cơ với sự nỗ lực ýchí cao nên điều này đòi hỏi VĐV phải có trình độ phát triển cao về sứcmạnh bền và sức bền chuyên môn

Tóm lại, từ phân tích đặc điểm thi đấu của môn bắn cung và các quan

điểm về sức bền của các chuyên gia, có thể đưa ra khái niệm sức bền chuyênmôn trong huấn luyện VĐV bắn cung như sau: Sức bền chuyên môn trongbắn cung là khả năng chống lại mệt mỏi của VĐV để đảm bảo nhịp độ vàchất lượng hoạt động chuyên môn trong từng loạt bắn, đợt bắn, hay chu kỳbắn với cường độ cao trong suốt thời gian thi đấu Theo góc độ sinh lý sức

bền chuyên môn trong bắn cung là sức bền hỗn hợp ưa khí và yếm khí, trong

đó sức bền yếm khí là chính, sức bền ưa khí là cơ sở

1.3.2 Phân loại sức bền.

Hoạt động vận động của con người rất đa dạng Các môn thể thao khácnhau có hoạt động đặc thù riêng mang tính chất và cơ chế mệt mỏi khác nhau.Mệt mỏi phân ra: mệt mỏi về trí lực và mệt mỏi về phương diện cảm giác, mệtmỏi về thể xác (thể lực) và mệt mỏi về tinh thần (tình cảm) Sự mệt mỏi về thểxác được tạo ra bởi sự hoạt động của cơ bắp, nên các loại sức bền tương ứngcũng khác nhau [12], [22], [25], [34], [72] Cách phân loại sức bền như sau:

Căn cứ vào thời gian hoạt động, các nhà khoa học như Harre.D [27],

Trịnh Hùng Thanh, Lê Nguyệt Nga [57], Trịnh Trung Hiếu và Nguyễn Sĩ Hà[58], Nguyễn Thế Truyền [72], chia sức bền ra thành 3 loại:

Sức bền trong thời gian dài là sức bền cần thiết để vượt qua cự ly hoặchoàn thành khối lượng vận động trong thời gian 11 phút tới nhiều giờ, thànhtích phụ thuộc vào khả năng hoạt động ưa khí Trên cơ sở yêu cầu khác nhau

về trao đổi chất nên sức bền trong thời gian dài lại chia thành 3 loại là sứcbền trong thời gian dài I, II và III tương ứng với thời gian thi đấu từ 10 - 30phút, từ 30 đến 90 phút và trên 90 phút

Sức bền trong thời gian trung bình là sức bền cần thiết để hoàn thànhkhối lượng vận động trong thời gian từ 2 đến 11 phút Thành tích sức bềnnày đòi hỏi sự hoạt động đầy đủ của khả năng ưa khí và khả năng yếm khí,phụ thuộc vào mức độ phát triển của sức mạnh - bền và sức nhanh bền

Sức bền trong thời gian ngắn (45 giây đến dưới 2 phút): Thành tíchphụ thuộc vào khả năng hoạt động yếm khí và sự phát triển sức mạnh - bền

và sức nhanh bền

Căn cứ vào trạng thái năng lực làm việc của hệ thống cung cấp năng lượng, Aulic I.V [2], Nguyễn Ngọc Cừ và cộng sự [18], Lưu Quang Hiệp,

Phạm Thị Uyên [31], Nabatnhicova M.Ia [46] chia sức bền ra thành 2 loại

Sức bền ưa khí (aerobic) là khả năng hoạt động lâu dài của cơ thểtrong điều kiện sử dụng nguồn năng lượng thông qua quá trình ôxy hoá hợpchất hữu cơ giàu năng lượng trong cơ thể

Sức bền yếm khí (anaerobic) là khả năng hoạt động lâu dài của cơ thểtrong điều kiện dựa vào các nguồn cung cấp năng lượng yếm khí (ATP, CP)phốt phorin và sức bền hệ thống cung cấp năng lượng láctat Các nhà khoahọc khẳng định: sức bền là chỉ làm việc trong một thời gian dài mới có tácdụng là sai lầm vì thực tế trong hoạt động thể thao có mệt mỏi thì có sức bền

Dựa trên 2 quan điểm trên thì tố chất sức bền môn bắn cung thuộc loạisức bền trong thời gian trung bình sử dụng năng lượng hỗn hợp ưa khí vàyếm khí, thành tích phụ thuộc vào khả năng hoạt động của hệ cung cấp nănglượng ưa khí và yếm khí

Căn cứ vào số lượng các nhóm cơ tham gia hoạt động và chế độ hoạt động của cơ: Daxưorơxki B.M [22] ; Novicốp A.D, Matveép L.P [49];

Nguyễn Toán, Phạm Danh Tốn [65] chia sức bền thành 3 loại:

Sức bền cục bộ (mệt mỏi cục bộ): Là sức bền có dưới 1/3 các nhóm cơtham gia hoạt động Hoạt động cục bộ không làm cho hoạt động hệ thốngtim mạch và hô hấp tăng đáng kể Nguyên nhân mệt mỏi của hoạt động nằmtrong các khâu của bộ máy thần kinh cơ trực tiếp đảm bảo động tác

Sức bền khu vực (mệt mỏi khu vực): Là loại sức bền trong các hoạtđộng có từ 1/3 đến 2/3 khối lượng cơ tham gia

Sức bền chung (mệt mỏi chung): Là sức bền trong các hoạt động kéodài với cường độ thấp có sự tham gia của 2/3 nhóm cơ trở lên Trong hoạtđộng này đòi hỏi cơ quan tuần hoàn và hô hấp hoạt động khẩn trương để

đảm bảo cung cấp năng lượng cho hoạt động.

Dưới góc độ tâm lý, tác giả Phạm Ngọc Viễn cho rằng: Tri giácchuyên môn của tố chất sức bền thể hiện dưới dạng cảm giác sức bền tốc độ,sức bền mạnh và sức bền - mạnh - tốc độ Vì cấu trúc tâm lý của tố chất sứcbền không biểu hiện rõ nét nên sự phân chia sức bền chỉ mang tính chấttương đối, tuy trong mỗi môn thể thao tri giác chuyên môn tố chất sức bềnlại có cấu trúc tâm lý riêng và khác nhau Với các môn thể thao cá nhân thìcảm giác độ lớn và thời gian của sự nỗ lực trong điều kiện giới hạn thời gian

để chống lại đối phương có ý nghĩa quan trọng [81], [82]

Dựa trên đặc điểm vận động riêng biệt của từng môn thể thao đa sốcác nhà khoa học như: Baigunop [4]; Daxưorơxki V.M [22]; Harre.D [27],Trịnh Trung Hiếu và Nguyễn Sĩ Hà [33]; Novicốp A.D, Matveép L.P [49];OzolinM.G [50]; Philin [53]; Nguyễn Toán, Phạm Danh Tốn [65], chia sứcbền thành sức bền chung (sức bền cơ sở) và sức bền chuyên môn

Tổng hợp các quan điểm về phân loại sức bền trên thấy: Dưới góc độkhác nhau có các cách phân loại khác nhau Nhưng, dù ở góc độ nào thì sứcbền đều có liên quan tới lượng vận động và cơ chế mệt mỏi, nên sự phânchia sức bền chỉ mang tính chất tương đối

Như vậy sức bền trong môn bắn cung có một số đặc điểm sau:

Sức bền trong tập luyện và thi đấu bắn cung là sức bền trong thời giantrung bình Thành tích phụ thuộc vào nhiều yếu tố như tâm lý, trình độ kỹthuật và khả năng phối hợp vận động, trong đó năng lực hoạt động ưa khí vàyếm khí có vai trò quan trọng trong phát triển sức bền

Dưới góc độ sư phạm, sức bền trong môn bắn cung được chia thànhcác loại sau:

Sức bền chung là năng lực vận động được tiến hành trong thời giankéo dài với sự tham gia hầu như toàn bộ cơ bắp, là cơ sở để hình thành sức

bền chuyên môn trong thi đấu Năng lực vận động này được xác định trướchết bởi mức độ cao về hấp thụ oxy tối đa và mức độ tác dụng cao trong hoạtđộng cung cấp oxy Do đó huấn luyện sức bền chung phải hướng chủ yếuvào việc nâng cao khả năng ưa khí và năng lực hoạt động ưa khí cũng hướngvào sự phát triển các phẩm chất cá nhân tương ứng.

Sức bền chuyên môn chỉ năng lực, chức năng của cơ thể được độngviên tới mức tối đa của thành tích môn chuyên sâu Tức là, năng lực duy trìkhả năng vận động cao trong những loại hình bài tập nhất định được gọi làsức bền chuyên môn Sức bền chuyên môn là sức bền đặc trưng riêng chotừng môn thể thao Trong môn bắn cung, sức bền chuyên môn là năng lựcduy trì tốc độ, nhịp độ trận đấu với hiệu suất cao, đảm bảo chất lượng điềukhiển động tác và giải quyết hoàn hảo các hành vi kỹ - chiến thuật tới cuốicuộc thi đấu [8] Đặc trưng cơ bản nhất sức bền chuyên môn của bắn cung lànhanh, vững (ổn định), chính xác và khả năng kiểm soát chặt chẽ của hệthống thần kinh trung ương tới khả năng khống chế về tốc độ và sức mạnhtrong quá trình thi đấu Dưới góc độ sinh lý học thể thao, sức bền chuyênmôn trong bắn cung là sức bền hỗn hợp ưa khí và yếm khí trong đó sức bềnyếm khí có vai trò quan trọng Sức bền chuyên môn là một trong những tốchất thể lực đặc trưng hàng đầu đối với VĐV bắn cung

1.3.3 Cơ sở sinh lý và phương pháp phát triển tố chất sức bền chuyên môn

trong huấn luyện VĐV bắn cung cấp cao.

Sức bền môn bắn cung rất quan trọng để VĐV đạt thành tích cao trongthi đấu Một số trường hợp sức bền còn quyết định chiến thắng hoặc thất bại

Cơ sở sinh lý học của năng lực hoạt động yếm khí là:

Dự trữ vật chất giàu năng lượng có hàm lượng ATP và CP, hàm lượng glucogen và hoạt tính men gluco phân:

Hàm lượng ATP và CP: Khả năng cung cấp năng lượng ATP và CP

cho cơ thể trong vận động chủ yếu quyết định bởi hàm lượng ATP và

CP, đồng thời nhờ CP để tái hợp thành ATP Khi vận động với cường độ cựcđại, chỉ trong vòng 10s ATP và CP tích luỹ trong cơ bắp cạn kiệt Giai đoạnnày gọi là giai đoạn không có axit lactic vì sự phân huỷ ATP và CP khôngsản sinh axit lactic Vì vậy, công suất lớn nhất có thể đánh giá được nănglực cung cấp năng lượng ATP, CP, [19], [26], [30], [42] VĐV bắn cung khihoàn thành lượng vận động yếm khí giống như người bình thường thì tíchluỹ axit lactic máu xuất hiện chậm hơn, chứng tỏ VĐV bắn cung nhờ đượccung cấp năng lượng ATP, CP có thể thực hiện lượng vận động nhiều hơnngười bình thường Đặc biệt năng lượng ATP và CP có khả năng tạo lực bấtngờ trong thi đấu bắn cung

Hàm lượng glucogen và hoạt tính men phân giải gluco: Nếu nhu cầu

ATP vượt quá khả năng giải phóng ATP thì lượng ATP bổ sung sẽ đượccung cấp rất nhanh nhờ sự phân huỷ đường Hàm lượng glucogen và hoạttính men gluco phân là cơ sở vật chất của năng lực gluco phân yếm khí.Năng lượng từ gluco có được do phân giải yếm khí glucogen, quá trình nàysản sinh ra trong cơ thành axit lactic và giải phóng năng lượng, thường xảy

ra sau 10 - 15 giây đầu tiên khi bắt đầu hoạt động tích cực Năng lực cungcấp năng lượng gluco quyết định bởi hàm lượng glucogen trong tổ chức cơ

và hoạt tính men phân giải glucogen Vì vậy, trong huấn luyện có HLV dùngchỉ số axít lactic máu để đánh giá năng lực yếm khí song chưa phải là chỉ sốnhạy cảm [16]

Năng lực điều tiết của quá trình trao đổi chất và năng lực trao đổi chất của quá trình hồi phục sau vận động.

Để nâng cao công suất tái tổng hợp thành ATP, VĐV cần nâng caonăng lực điều tiết của quá trình trao đổi chất Năng lực này bao gồm: hoạttính của các men tham gia quá trình trao đổi chất, điều tiết thần kinh thể dịch