QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ NGƯỜI PHỤ nữ TRONG "BẾN KHÔNG CHỒNG" của DƯƠNG HƯỚNG1

Như vây, tìm hiểu quan niệm nghệ thauatj vè con người sẽ giúp chúng ta có cơ sở khoa học để tiếp cận với nghệ thuật một cách nghệ thuật, để tìm hiểu sâu hơn vềphong cách của nhà văn mà ở

MỞ ĐẦU

Quan niệm nghệ thuật về con người là một phạm trù rất quan trọng, được nhắc

đi nhắc lại nhiều lần trong thi pháp học Có thể khẳng định, quan niệm chính là mộtphương tiện thiết yếu của sáng tạo nghệ thuật

Bất kỳ một nền văn học nào cũng lấy con người làm đối tượng chủ yếu Nhân

vật chính là hình thức miêu tả con người tập trung Văn học và cuộc sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người, nhận xét trên của nhà văn Nguyễn Minh

Châu nói lên được sứ mệnh cao cả của văn chương là phản ánh một cách sinh động vàtrung thực về con người

Có thể thấy, vấn đề con người giữ vị trí trung tâm của mọi khoa học, là vấn đềcốt lõi của các lý luận xã hội và nhân văn, kinh tế,… Trong văn học con người là điểmxuất phát, đồng thời cũng là đích cuối cùng của mọi sáng tạo Toàn bộ thế giới nghệthuật trong văn học bộc lộ một quan niệm thẩm mỹ về con người Một tác phẩm vănhọc có thể không có nhân vật người nhưng nó luôn phải là câu chuyện về cõi nhânsinh Có như vậy, văn học mới làm cho con người lương thiện hơn, nhân ái hơn vàcũng làm cho con người đa dạng, phong phú, từng trải và hiểu biết hơn

Như vây, tìm hiểu quan niệm nghệ thauatj vè con người sẽ giúp chúng ta có cơ

sở khoa học để tiếp cận với nghệ thuật một cách nghệ thuật, để tìm hiểu sâu hơn vềphong cách của nhà văn mà ở đây chúng tôi chọn tác giả Dương Hướng với tiểu

thuyết Bến không chồng Có thể thấy chưa có thật nhiều công trình đi sâu vào nghiên

cứu một cách có hệ thống quan niệm nghệ thuật về con người (đặc biệt là người phụ

nữ) trong tiểu thuyết Bến không chồng

Trên cơ sở những hiểu biết nhất định về thi pháp học hiện đại, tác giả Dương

Hướn cùng tiểu thuyết Bến không chồng, bài tiểu luận này chỉ xin bước đầu điểm

qua một số nét khái quát của thi pháp học hiện đại tập trung ở vấn đề quan niệm nghệthuật về con người, từ hệ thống lý thuyết, chúng tôi sẽ vận dụng vào nghiên cứu, tìm

hiểu quan niệm nghệ thuật về người phụ nữ trong tiểu thuyết Bến không chồng của

nhà văn Dương Hướng

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, bài tiểu luận gồm haichương chính:

Chương 1: Cơ sở lý thuyết

Chương 2: Quan niệm nghệ thuật về người phụ nữ trong tiểu thuyết Bến không chồng của Dương Hướng.

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1.1 Lý thuyết chung về quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học 1.1.1 Quan niệm về con người trong văn học

Văn học là nhân học, là nghệ thuật miêu tả, biểu hiện con người Con người là

đối tượng chủ yếu của văn học Dù miêu tả thần linh, ma quỷ, đồ vật, hoặc đơn giản làmiêu tả các nhân vật, văn học đều thể hiện con người Mặt khác, người ta không thểmiêu tả về con người, nếu không hiểu biết, cảm nhận và có các phương tiện, biệnpháp nhất định Điều này tạo thành chiều sâu, tính độc đáo của hình tượng con ngườitrong văn học Quan niệm nghệ thuật về con người là sự lý giải, cắt nghĩa, sự cảmthấy con người đã được hóa thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp thểhiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cho các hìnhtượng nhân vật trong đó

Nhân vật là hình thức cơ bản để miêu tả con người trong văn học, tuy nhiêntrước nay người ta chỉ chú ý tới phương diện khách thể của nó Nhân vật mang nhữngphẩm chất gì? Tính cách nhân vật như thế nào? Ngoại hình được khắc họa ra sao, tâm

lý nhân vật có gì đặc sắc? Ngôn ngữ nhân vật có được cá tính hóa hay không? Đó lànhững vấn đề không thể bỏ qua khi phân tích nhân vật như một khách thể Từ đó,cũng nhiều khi người ta phân tích nhân vật như những con người có thật ở ngoài đời.Tóm lại, trong văn học, yếu tố con người được nói đến như một điều tất yếu Conngười chính là nhân vật trung tâm của văn học

1.1.2 Xác định khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người

Quan niệm nghệ thuật về con người là khái niệm cơ bản nhằm thể hiện khảnăng khám phá, sáng tạo trong lĩnh vực miêu tả, thể hiện con người của nhà văn Cóthể nói, nó giống như là một chiếc chìa khóa vàng góp phần gợi mở cho chúng ta tất

cả những gì bí ẩn trong sáng tạo nghệ thuật của mỗi người nghệ sĩ nói chung và từngthời đại nói riêng Tuy nhiên, cho đến nay, mặc dù được nhiều nhà nghiên cứu quan

tâm tìm hiểu, song khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người vẫn còn nhiều cáchđịnh nghĩa và diễn đạt khác nhau

Giáo sư Trần Đình Sử cho rằng: Quan niệm nghệ thuật về con người là một cách cắt nghĩa, lí giải tầm hiểu biết, tầm đánh giá, tầm trí tuệ, tầm nhìn, tầm cảm của nhà văn về con người được thể hiện trong tác phẩm của mình Tức, quan niệm nghệ

thuật về con người sẽ đi vào phân tích, mổ xẻ đối tượng con người đã được hóa thânthành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp thể hiện con người trong văn học củatác giả, từ đó, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cho các hình tượng nhân vật trong

đó Vì vậy, chúng ta sẽ thấy được giá trị của hình tượng nghệ thuật trong các tácphẩm Giáo sư Huỳnh Như Phương cũng góp tiếng nói của mình bằng một cách nhìn

khá bao quát: Quan niệm nghệ thuật về con người thể hiện tầm nhìn của nhà văn và chiều sâu triết lí của tác phẩm.

Cũng với vấn đề về quan niệm nghệ thuật về con người, Từ điển Thuật ngữ văn học định nghĩa như sau: Quan niệm nghệ thuật về con người là hình thức bên

trong, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức tác phẩm Nó gắn với các phạm trù khác như phương pháp sáng tác, phong cách của nhà văn, làm thành thước đo của hình thức văn học và cơ sở của tư duy nghệ thuật.

Nhìn chung, tuy khác nhau về cách diễn đạt nhưng những khái niệm trên đềunói lên được cái cốt lõi của vấn đề quan niệm nghệ thuật về con người

1.2 Nhà văn Dương Hướng và Bến không chồng

Nhà văn Dương Hướng họ và tên khai sinh là Dương Văn Hướng, sinh ngày 8tháng 7 năm 1949 tại thôn An Lệnh, xã Thuỵ Liên, huyện Thái Thuỵ, tỉnh Thái Bình.Tháng 9 năm 1965, ông tình nguyện đi công nhân quốc phòng làm nhiệm vụ vậnchuyển hàng hoá lương thực trên tuyến Khu 4 phục vụ cho chiến trường miền Nam.Năm 1971, ông vào bộ đôi chiến đấu tại chiến trường quân khu 5 Năm 1976 ra quânchuyển ngành về cục hải quan Quảng Ninh và đã hưu năm 2008 Hiện nay đang làm

biên tập Báo Hạ Long tại thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh Ông bắt đầu viết văn

từ năm 1985 và là Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam

Những tác phẩm đã xuất bản của ông có thể kể qua như: Gót son (tập truyện ngắn - 1989): Bến không chồng (tiểu thuyết - 1990), Trần gian đời người (tiểu thuyết – 1991), Người đàn bà trên bãi tắm (tập truyện ngắn), Tuyển chọn Dương Hướng (1997), Dưới chín tầng trời (tiểu thuyết - 2007).

Với những cồng hiến của mình, Dương Hướng đã đạt được rất nhiều giảithưởng văn học Đó là:

- Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 1991 với tiểu thuyết Bến không chồng.

- Giải thưởng Tạp chí Văn Nghệ Quân Đội với truyện ngắn Đêm trăng.

- Giải A văn nghệ Hạ Long với tập truyện Người đàn bà trên bãi tắm.

- Tặng thưởng truyện ngắn hay tạp chí Đất Quảng với truyện ngắn Quãng đời còn lại năm 1987.

- Tặng thưởng truyện ngắn hay Tạp chí Văn Nghệ Quân Đội với tác phẩmNgười mắc bệnh tâm thần năm 1989.

- Tặng thưởng truyện ngắn hay Tạp chí Văn Nghệ Quân Đội với tác phẩm Bến khách năm 2007.

- Giải thưởng văn học Hạ Long với tiểu thuyết Dưới chín tầng trời năm 2012.

Bến không chồng là cuốn tiểu thuyết để lại nhiều tiếng vang lớn trong lịch sử

văn học, tiểu thuyết, được dịch ra tiếng Pháp, tiếng Ý, đã xuất sắc đạt giải thưởng hộinhà văn Việt Nam 1991 Được chuyển thể thành phim nhựa dự liên hoan phim quốc tếThái bình dương và lên hoan phim Đức

Được xem là một trong những tác phẩm ra đời sau thời kỳ Đổi Mới Cùng với

những Tướng về hưu (Nguyễn Huy Thiệp), Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường), Thời xa vắng (Lê Lựu), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Bến không chồng của Dương Hướng đã được độc giả Việt Nam hân hoan đón nhận Phải

nói rằng qua một thời gian dài, văn học nước nhà cứ dẫm chân mãi ở địa hạt minh

họa, tuyên truyền, cái chung đè bẹp cái riêng, trào lưu phủ trùm lên thân phận, giớiđộc giả mới được thưởng thức dòng văn học phản tỉnh, phân tích những bi kịch thờichiến và hậu chiến một cách Người hơn.

Bến không chồng lấy bối cảnh nông thôn miền Bắc những năm đánh Mỹ và

sau khi nước nhà thống nhất Nhân vật xuyên suốt tác phẩm là Nguyễn Vạn, cựu binhĐiện Biên Phủ Từ chiến trường trở về, Vạn đối mặt với cái làng Đông đầy nhữngmâu thuẫn họ tộc, xuất phát từ lời nguyền của cụ tổ tộc Nguyễn và tộc Vũ, mà trai gáihai họ vĩnh viễn không thể lấy nhau Mối thù truyền kiếp lại gặp ngay cơn bão cảicách ruộng đất, bao nhiêu bi kịch đã rơi xuống những thân phận cuốc cày Từ một lý

do vu vơ, Nguyễn Vạn đã phải tự tay xử bắn Xình, Xèng, những người anh em bà controng họ mà mới cách đó vài ngày, họ đã cùng nhau chén chú chén anh tại ngôi từđường tộc Nguyễn Cái cảnh nông dân hả hê chia phần tài sản của địa chủ Hào, cóđứa trẻ vần cái trục đá đạp lúa hụt chân bị nghiền vọt óc Rồi đội trưởng cải cách hủhóa với Tý Hin, em gái chủ tịch xã Đột Rồi cảnh đấu tố địa chủ Hào diễn ra ngaytrước mắt người dân, có cả trẻ con, để ngay sau đó bọn trẻ tái hiện bằng cách trói đứacháu nội của Hào, phỉ nhổ, đánh đập rồi dùng súng cao su để “ trừng trị”.Thật không

có cách nào để làm hoen ố tâm hồn trẻ thơ hơn cách diễn trò bạo lực ngay trước mắtchúng Những chi tiết đó đã được Dương Hướng thuật lại với một giọng văn lạnh lùng

mà đau đớn Vì sao nên nỗi Một ngàn năm nô lệ phương Bắc, ông cha ta vẫn giữ vẹnđược văn hóa Việt để rồi giữ vẹn chủ quyền lãnh thổ, độc lập dân tộc chính là nhờ lốisống làng xã, lối sống sau lũy tre, tương thân tương ái, tối lửa tắt đèn có nhau Vậy màđùng một cái, những người nống dân hiền lành ấy lại được kích động để tố cáo lẫnnhau, con tố cha, vợ tố chồng, trò tố thầy Nông dân có hai đặc tính, vừa bao dung độlượng, lại vừa nhỏ nhen tị hiềm Họ có thể san sẻ cho nhau tí gạo cho qua cơn đói,nhưng cũng có thể kèn cựa nhau vì tí thể diện sân đình Cải cách ruộng đất đã phá nátcái giềng mối tốt đẹp giữa họ, kích động cái mặt xấu của họ, để rồi như một ngọn lửa

sân si bùng cháy, đến nỗi Đảng phải đứng ra xin lỗi, một lời xin lỗi muộn màng saukhi bao nhiêu sinh mạng đã ngã xuống, bao mái nhà bị tang thương Bi kịch là ở đấy.Còn bi kịch của Hạnh, của Nghĩa, những cặp trai gái dám bước qua lời nguyền tổ tông

để đến với nhau, bi kịch ấy có nhiều, không riêng gì làng Đông, không riêng gì ViệtNam nhưng lại có nhưng điểm sáng nhất định trong việc hướng tới những giá trị nhânvăn cao cả của con người

Nhà văn áo lính Nguyễn Minh Châu từng viết: Bước ra khỏi một cuộc chiến tranh cũng cần bản lĩnh và sự tỉnh táo như khi bước vào một cuộc chiến tranh Người

lính trong tiểu thuyết hậu chiến phải nếm trải nỗi đau, ngộ nhận lầm lẫn khi nhận thức

cuộc sống, về những đổi thay chóng mặt Tiểu thuyết Bến không chồng đã góp thêm

sắc màu mới trong việc khắc họa chân dung người lính và cả người phụ nữ Đó làgam màu trầm tối, xót xa nhưng chân thực và ám ảnh

Tác phẩm vận động theo hành trình của nhân vật Vạn nhưng ở đây chúng tôi lạitập trung đi vào tìm hiểu hình ảnh người phụ nữ dưới ánh sáng của thi pháp học hiệnđại

CHƯƠNG 2: QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ NGƯỜI PHỤ NỮ

TRONG TIỂU THUYẾT BẾN KHÔNG CHỒNG CỦA DƯƠNG HƯỚNG

2.1 Những quan niệm nghệ thuật về người phụ nữ trong văn học qua các giai đoạn

2.1.1 Trước năm 1945

Trong văn xuôi, người phụ nữ trong giai đoạn này dường như được xây dựng

trong quan niệm về hồng nhan bạc mệnh có từ thời trung đại Đó là Tố Tâm trong Tố Tâm, chị Dậu trong Tắt đèn, dì Hảo trong Dì Hảo… Những nhân vật nữ này phản

ánh tình trạng bế tắc trong tư tưởng người Việt Nam trước Cách mạng trong hoàncảnh xã hội thực dân nửa phong kiến

Hình ảnh người phụ nữ trong thơ ca giai đoạn này không hẳn là đề tài chính,nhưng ít nhiều cũng thấy thấp thoáng trong thơ của một số nhà thơ trong phong tràoThơ mới Chẳng còn là tiếng kêu thổn thức, cũng chẳng thấy tiếng khóc nấc lòng…người phụ nữ Việt Nam hiện lên với vẻ đẹp giản dị của cuộc sống, với lo toan đờithường Ví như trong thơ Lưu Trọng Lư:

Nét cười đen nhánh sau tay áo Trong ánh trưa hè trước giậu thưa

Và càng không thể quên được nét đằm thắm, dịu dàng của người mẹ khuyên vành áo

thắm, áo the nâu trong Đường về quê mẹ - Đoàn Văn Cừ Và tiêu biểu hơn cả, chúng

ta thấy hình ảnh người mẹ thôn quê được hiện lên rất chân thực trong thơ NguyễnBính với nét đẹp của người mẹ Việt Nam truyền thống tảo tần, đảm đang, giàu lòngyêu thương và đức hi sinh Ai như mẹ trong ngày Tết biết lo toan, vun vén như thếnày ?

Giết lợn, đồ xôi, lại giết gà

Cỗ bàn xong cả từ hôm qua Suốt đêm giao thừa mẹ tôi thức Lẩm nhẩm cầu kinh Đức Chúa Ba

(Tết của mẹ tôi – Nguyễn Bính)

2.1.2 Từ 1945 đến 1975

Cùng với không khí hào hùng của một thời lịch sử đầy máu và hoa của dân tộc,

người phụ nữ Việt Nam đã có một diện mạo mới bên cạnh những nét đẹp truyền thốngbao đời của người phụ nữ Việt nam: nhân hậu, thuỷ chung, chịu thương chịu khó…theo như quan niệm của thời đại Tiếp nối truyền thống hào hùng của bà Trưng, bàTriệu, họ bước vào cuộc chiến đấu thần thánh của đất nước, làm nên những tượng đàibất tử về vẻ đẹp của người phụ nữ Việt Nam trong lòng dân tộc, thời đại Họ có thể cótên hoặc không tên cụ thể, có thể là nhân vật lịch sử hay chỉ là hình tượng nhưng tất

cả đều mang trong mình vẻ đẹp của thời đại không thể phủ nhận Đó là chị Sứ (Hòn Đất), chị Út Tịch (Người mẹ cầm súng), Nguyệt (Mảnh trăng cuối rừng), chị Nguyễn Thị Lý (Người con gái Việt Nam), là những cô du kích, chị dân công…, là

những bà mẹ Việt Nam nhân hậu, kiên cường, yêu nước, thương con: mẹ Suốt, mẹ

Tơm, những bà Bầm, bà Bủ… Họ không chỉ anh hùng trong chiến đấu mà còn là

những anh hùng trên mặt trận sản xuất: Chị Hai năm tấn, Đào (Mùa lạc)…Và đằng

sau dáng vẻ yếu đuối của người phụ nữ là một nghị lực phi thường, một sức sống tiềm

tàng, mãnh liệt: Đào ( Mùa lạc), Mỵ (Vợ chồng A Phủ)…

Trong không khí của cuộc cách mạng sục sôi và dưới ánh sáng của lý tưởngmới, hơn bao giờ hết hình ảnh người phụ nữ hiện lên với vẻ đẹp mới – vẻ đẹp củanhững con người đã được giải phóng, được tháo ra khỏi vòng cương tỏa của lễ giáophong kiến một thời, để hòa mình vào công cuộc chung của đất nước Đó là những côthanh niên xung phong trên tuyến lửa Trường Sơn, Nguyễn Đình Thi viết:

Em đứng bên đường như quê hương Vai áo bạc quàng súng trường

Hoặc có thể là những cô gái Nam Bộ dịu dàng như những nàng tiên, là những cô du

kích, giao liên của chốn quê hương gian khổ mà anh dũng trong Trở về quê nội – Lê

Anh Xuân… Tất cả đều hiện lên đẹp đẽ bởi mang trong mình hồn thiêng của sông

nước Họ là người đại diện cho dân tộc, là một phần của lịch sử, họ tạo nắng cho nhângian và tạo nắng cho thơ – nghĩa là họ làm đẹp cho cuộc đời, họ cũng là cảm hứngcủa thi sĩ

2.1.3 Sau 1975

Người phụ nữ đẹp theo chuẩn mực xã hội hiện đại không chỉ đẹp về nhan sắc,

đạo đức mà còn phải là người có vẻ đẹp trí tuệ, không chỉ giỏi việc nước mà còn đảm việc nhà, vừa phát huy những truyền thống quý báu của người phụ nữ Việt Nam vừa

biết tiếp biến tinh thần thời đại cho phù hợp với bản sắc dân tộc Như vậy, cùng với sựphát triển của xã hội thì cái “gu” thẩm mỹ của người Việt cũng cao hơn Nhưng, vănhọc giai đoạn này không xây dựng kiểu nhân vật điển hình cho vẻ đẹp của người phụ

nữ Việt Nam theo đúng như chuẩn mực đó của xã hội Trái lại, văn học tìm đến cáiđẹp của người phụ nữ trong chính cuộc sống sinh hoạt thường nhật của họ Thực tếnày một lần nữa khẳng định quan niệm thẩm mỹ xuyên suốt của dân tộc ta: cái đẹpgắn với cuộc sống hiện thực, bình dị, không tô vẽ Ta có thể tìm thấy hình ảnh gầngũi, dung dị mà vẫn đầy súc hút của người phụ nữ Việt Nam hiện đại trong các sángtác của Nguyễn Thị Thu Huệ, Trần Thuỳ Mai, Y Ban, Đỗ Bích Thuý, Nguyễn Ngọc

Tư …

Sau cuộc chiến tranh, đất nước hòa bình trở lại, người phụ nữ đã thay đổi nhiều

về tâm tư, tình cảm và cả những khát vọng yêu thương Nếu coi thơ ca là tiếng nói của tâm hồn thì hơn bao giờ hết thời đại tự do đã cho phép người phụ nữ nói rõ những

cung bậc của lòng mình Họ hiện lên trong thơ như con người giữa đời thường tâm sựvới ta về cuộc đời, tình yêu về sự sống Và đặc biệt, chưa bao giờ ta thấy nhu cầuhạnh phúc, nhu cầu tự do đến tột độ như tình yêu lại hiện lên rõ nét như trong thời kỳnày khi đến với thơ của Phan Huyền Thư hay Vi Thùy Linh… Nếu xưa kia, Hồ XuânHương đã từng tung hê, nhạo báng tất cả… mà rốt cục, vẫn không khỏi ngao ngán,ngậm ngùi vì muốn vùng vẫy, muốn bứt phá mà không được; thì ngày hôm nay, ngườiphụ nữ có quyền được sống đúng với xúc cảm và bản năng yêu đương của mình:

Trong dữ dội em khát khao bình yên

Em muốn ngủ trong anh như rễ cây trong đất

Em trổ nhịp mong từ căn phòng trống Hằn nơi em, cả mảng trời bầm tím

Em ép mình trong tiếng khóc khô

Có ai đó nói rằng: Người phụ nữ là một nửa thế giới Và quả thật, họ đã đi vào

những trang viết chảy suốt trong văn học từ trước đến nay, để rồi không chỉ làm nênmột nửa, mà là trọn vẹn tấm hình trong sâu thẳm tâm hồn thế hệ người đọc hôm nay

và cả mai sau

2.2 Cái nhìn về người phụ nữ trong Bến không chồng của Dương Hướng

2.2.1 Mang vẻ đẹp của người con gái hậu phương

Chiến tranh chống Mỹ ác liệt kéo dài, kéo luôn những người con trai ra trậnbiền biệt nơi biên giới Ở quê nhà là bóng hình của những mẹ, những chị, những vợmỏi mòn đợi trông Cái mỏi mòn trong từng hơi thở, trong từng ánh mắt, từng nụ cườinhưng đôi tay, đôi chân họ vẫn thoăn thoắt hoàn thành nhiệm vụ của chốn hậuphương Mỏi mòn mà vẫn đẹp, nét đẹp âm trầm mà son sắt, thủy chung

Đó là bà Nhân – mẹ Hạnh – một đời tần tảo, rất mực yêu chồng, thương con

Bà mang vẻ đẹp mặn mà đầy những ưu tư của người phụ nữ nhiều nỗi đau và nỗi côđơn Chồng hi sinh nơi chiến trường, bà nghẹn lòng bấm bụng nuôi con Rồi hai đứacon trai cũng lần lượt không trở về Bà hiện lên với một vẻ đẹp mạnh mẽ, thủy chung

Bà Khiên – mẹ Nghĩa cũng là một người phụ nữ như vậy! Có thể bà Khiên không bấthạnh bằng bà Nhân nhưng người đọc vẫn cảm nhận được vẻ đẹp con người chịuthương, chịu khó và lối sống lễ nghĩa, chu đáo của bà

Đẹp nhất, thu hút nhất phải nói đến Hạnh Cô là nhân vật nữ chính làm toát lêngiá trị nhân văn của tác phẩm Ngay từ những trang đầu, khi Hạnh chỉ là đứa trẻ con