GIA ĐÌNH MÁ BẢY SỰ HÒA QUYỆN GIỮA CHẤT TIỂU THUYẾT VÀ CHẤT SỬ THI

1.1.2 Khái niệm tiểu thuyết Tiểu thuyết là một thể loại văn xuôi có hư cấu, thông qua nhân vật, hoàncảnh, sự việc để phản ánh bức tranh xã hội rộng lớn và những vấn đề của cuộc sốngcon n

GIA ĐÌNH MÁ BẢY – SỰ HÒA QUYỆN CỦA

“CHẤT SỬ THI” VÀ “CHẤT TIỂU THUYẾT”

NỘI DUNG

1 Những tiền đề lí luận chung

1.1 Khái niệm tiểu thuyết sử thi

1.1.1 Khái niệm sử thi

Sử thi có tên gọi khác là anh hùng ca Tên gọi ấy được bắt nguồn từ tiếng HiLạp Thuật ngữ này có nhiều cách hiểu khác nhau và bản thân thể loại có nhiềunhững điều biến thiên trong từng giai đoạn lịch sử khác nhau Tuy nhiên tất cả các

sử thi trên thế giới đều mang những đặc điểm chung về đề tài, nhân vật, ngôn ngữ

Về đề tài: Sử thi thường lấy đề tài từ lịch sử dân tộc, chủ yếu là những cuộcđấu tranh, xây dựng đất nước trong phạm vi rộng lớn có sự tham gia của cả cộngđồng

Về nhân vật: Nhân vật sử thi là những anh hùng dũng cảm, là hiện thân cho

lí tưởng thẩm mỹ của dân tộc và thời đại

Về ngôn ngữ: Ngôn ngữ trong sử thi thì trang trọng, thành kính, giọng điệungợi ca

Ba đặc trưng này đã làm nên nguyên tắc sử thi vĩnh cửu của bất cứ thời nào.Vậy sử thi là thuật ngữ văn học dùng để chỉ những tác phẩm theo thể tự sự, có nộidung hàm chứa những bức tranh rộng và hoàn chỉnh về đời sống nhân dân với nhânvật trung tâm là những anh hùng, dũng sĩ đại diện cho một thế giới nào đó

1.1.2 Khái niệm tiểu thuyết

Tiểu thuyết là một thể loại văn xuôi có hư cấu, thông qua nhân vật, hoàncảnh, sự việc để phản ánh bức tranh xã hội rộng lớn và những vấn đề của cuộc sốngcon người, biểu hiện tính chất tường thuật, tính chất kể chuyện bằng ngôn ngữ vănxuôi theo những chủ đề xác định

Khái niệm tiểu thuyết được người Trung Quốc dùng để gọi chung cho cácthể loại truyện như đoản thiên tiểu thuyết, trung thiên tiểu thuyết, trường thiên tiểuthuyết Còn người Việt Nam sử dụng khái niệm tiểu thuyết để gọi các tác phẩm dài

có quy mô lớn

Trước đây, ở cả phương Đông và phương Tây người ta đều coi rẻ tiểu thuyết

vì người ta coi nó là những câu chuyện nhỏ, nhảm nhí, là những chuyện đờithường, thông tục Tuy nhiên, đến ngày nay tiểu thuyết được coi trọng và là thể loạiduy nhất và có khả năng dung nạp các yếu tố một cách mạnh mẽ nhất Nếu nó dung

nạp những nguyên tắc sử thi vĩnh cửu vào bản thân nó thì người ta gọi nó là “tiểu

thuyết sử thi”.

1.1.3 Khái niệm tiểu thuyết sử thi

Tiểu thuyết sử thi có tên gọi quốc tế là roman - épopée Trong tiếng Việt, nócòn có tên gọi khác là tiểu thuyết anh hùng ca, anh hùng ca, sử thi Vấn đề xác địnhnội hàm và ngoại diên của khái niệm tiểu thuyết sử thi vẫn còn chưa có sự thốngnhất nhau Bởi vậy, trước khi tìm hiểu các đặc điểm của thể loại này, chúng ta hãybắt đầu từ một số định nghĩa chung nhất về nó

"Từ điển thuật ngữ văn học" do Lê Bá Hán chủ biên (1992) định nghĩa như

sau: "Tiểu thuyết sử thi Còn gọi là tiểu thuyết anh hùng ca Tên gọi ước lệ (ghép

tên gọi thể loại "sử thi" épopée với tên gọi "tiểu thuyết" - roman) để chỉ những tiểu thuyết (từ thế kỷ XIX - XX) có dung lượng lớn, thể hiện những đề tài lịch sử - dân tộc Những tác phẩm này vừa là tiểu thuyết, đồng thời vừa có nhiều thuộc tính gần gũi với thể loại sử thi cổ đại hoặc trung đại (tầm bao quát, tính hoành tráng của sự kiện có tầm thời đại, cảm hứng dân tộc hoặc lịch sử, mô tả các sự kiện và xung đột

có tính chất bước ngoặc như chiến tranh cách mạng )".

Còn "Từ điển văn học" (bộ mới) nêu định nghĩa của Nguyễn Văn Khỏa như

sau: "Tiểu thuyết anh hùng ca Còn gọi là tiểu thuyết sử thi Thuật ngữ chỉ một loại

hình của thể loại tự sự, là sự phát triển tổng hợp, nâng cao và đổi mới của loại hình anh hùng ca dân gian cổ điển và loại hình tiểu thuyết Tiểu thuyết anh hùng ca

phản ánh những sự kiện, những biến cố lịch sử quan trọng, lớn lao và có ý nghĩa quyết định đối với vận mệnh của một nhân dân, một dân tộc Đó là hiện thực lịch

sử có ý nghĩa toàn dân Trên cơ sở của việc tái hiện đúng bản chất một giai đoạn lịch sử và miêu tả khá cụ thể về sinh hoạt tư tưởng, tình cảm, đời sống xã hội, phong tục tập quán, tiểu thuyết anh hùng ca gắn bó số phận những nhân vật của mình với sự kiện, biến cố lịch sử, đặt số phận nhân vật trước câu hỏi, trước thử thách của lịch sử tạo thành mối liên hệ quy định tất yếu của lịch sử đối với số phận nhân vật Cảm hứng chủ đạo của tiểu thuyết anh hùng ca là khẳng định sức mạnh của chủ nghĩa anh hùng và chiến công của nhân dân như là động lực của lịch sử".

Tuy nhiên, có khi người ta dùng thuật ngữ anh hùng ca thay cho tiểu thuyết

sử thi Trong sách "150 thuật ngữ văn học" (1999), Lại Nguyên Ân xếp tiểu

thuyết sử thi vào mục Anh hùng ca: "Ở các thế kỷ XIX - XX, văn học tiểu thuyết

(vốn tập trung khám phá sự hình thành tính cách của các cá nhân con người), do đào sâu sự suy tư trên các vấn đề lịch sử dân tộc, đã đi tới chỗ sáng tạo ra thể tài tiểu thuyết anh hùng ca, cũng được gọi là tiểu thuyết sử thi (roman - épopée)"

Tuy nhiên một vấn đề con chưa được sự đồng thuận cao là dung lượng củamột tác phẩm tiểu thuyết sử thi Nhiều người cho rằng tiểu thuyết sử thi là nhữngtác phẩm lớn, quy mô lớn, nhiều tập Tuy nhiên nhiều người khác không đồngthuận vì xu hướng chung của tiểu thuyết hiện đại là ngày càng thu ngắn về số trang

Một vấn đề quan trọng của tiểu thuyết sử thi là nằm trong tầm khái quát của

nó Mặt khác chỉ nên xem sử thi như là một định ngữ về tính chất, nó có mặt hầuhết các thể loại văn học (văn xuôi, thơ) Vì vậy nên cần thống nhất là những tácphẩm nào mang cảm hứng anh hùng ca thì ta xét vào tiểu thuyết sử thi

1.2 Mối quan hệ giữa “chất sử thi” và “chất tiểu thuyết”

Tính nội dung của thể loại tiểu thuyết sử thi, thực ra, đã nằm ngay trong têngọi thể loại Nó bao gồm "chất sử thi" và "chất tiểu thuyết" Đây không phải là sựlắp ghép cơ giới mà theo một quy định phức tạp bởi hai tính chất này trái ngượcnhau như lửa và nước Trong lịch sử văn học, chất tiểu thuyết đã từng đấu tranh loại

trừ chất sử thi ra khỏi hình thức tự sự cỡ lớn để mở đường cho thể loại tiểu thuyếtlên thống lĩnh văn đàn Nhưng đến thế kỷ XIX, sau khi đã yên vị, chất tiểu thuyếtquay lại bắt tay với chất sử thi để tạo ra thể loại tiểu thuyết sử thi.

Trong đời sống văn học, đã từng diễn ra nhiều cuộc tranh luận, uốn nắn, quychụp làm cho nhiều tác phẩm gặp thăng trầm cũng bắt đầu từ cách xử lý mốitương quan giữa chất sử thi và chất tiểu thuyết của nhà văn Khi xác định viết theothể loại tiểu thuyết sử thi, nhà văn cần lưu ý những vấn đề sau:

Vấn đề đề tài: Đề tài của sử thi là lịch sử dân tộc, chủ yếu nói về các cuộc

chiến tranh giữa các dân tộc với nhau Còn đề tài của tiểu thuyết là thế sự đời tư,chủ yếu nói về các chuyện nhân tình thế thái ở đời hoặc những chuyện tình cảmriêng tư của trai gái Tiểu thuyết sử thi kết hợp cả ba đề tài trên nhưnglịch sử dântộc vẫn là thống soái của thể loại đó, chi phối các đề tài khác Nội dung thế sự đời

tư được phô diễn trên sân khấu nhưng nằm trong bối cảnh phông màn của nội dunglịch sử dân tộc Không phải ngẫu nhiên mà L.Tônxtôi đặt tên cho cuốn tiểu thuyết

sử thi của mình là "Chiến tranh và hòa bình" Trong đó "chiến tranh" là sử thi, "hòabình" là tiểu thuyết Ở đó có sự thống nhất giữa biện chứng pháp lớn của lịch sử vàbiện chứng pháp nhỏ của tâm hồn

Vấn đề đối tượng phản ánh: Đối tượng miêu tả của sử thi là những sự kiện

đã hoàn tất trong quá khứ dân tộc Đó là "quá khứ tuyệt đối" theo cách hiểu củaGớt và Sinle Là quá khứ đầu tiên, cao thượng nhất, lưu giữ những ký ức của cộngđồng tổ tiên Ở đó, mọi thứ đã hoàn tất và thế hệ con cháu không can thiệp vàođược Nó tách hẳn với thời hiện tại của người kể chuyện bằng một "khoảng cách sử

thi tuyệt đối" Từ đó, tạo ra giá trị tôn ti, sùng kính Theo Bakhtin: "Tiểu thuyết

hình thành chính trong quá trình phá bỏ khoảng cách sử thi, trong quá trình thân mật hóa con người và thế giới bằng tiếng cười, hạ thấp đối tượng miêu tả nghệ thuật xuống cấp độ hiện thực đương thời dang dở không hoàn thành và luôn biến động" [ 2, tr.75 ] Như vậy, sử thi chuộng quá khứ, tiểu thuyết chuộng hiện tại, còn

tiểu thuyết sử thi sẽ xử lý vấn đề này như thế nào? Vẫn theo Bakhtin, có thể miêu tả

thời hiện tại trong sử thi với điều kiện là, phải đặt điểm nhìn từ tương lai để nhìn về

hiện tại "Tất nhiên, có thể tri giác cả "thời đại của chúng ta" như một thời đại sử

thi anh hùng, từ giác độ ý nghĩa lịch sử của nó, tri giác từ xa, từ cự ly thời gian (không phải bằng con mắt mình, con mắt người đương thời, mà dưới ánh sáng tương lai) [ 2, tr.37 ] Như vậy, chúng ta vẫn có thể tạo ra được "khoảng cách sử thi" khi miêu tả hiện thực đương thời Nhưng không phải hiện thực đương thời nào

cũng tạo ra thái độ thành kính, bởi vậy cần có sự chọn lọc đối tượng "Hiện thực

đương thời chỉ có thể xâm nhập các thể loại cao thượng ở những giai tầng có ngôi bậc cao nhất, và cũng đã được cự ly hóa do vị trí của chúng trong chính hiện thực"

(Bakhtin) [ 2, tr.43 ] Trong cuộc chiến tranh Việt Nam 1945 - 1975, "giai tầng có

thứ bậc cao nhất" là người chiến sĩ cách mạng vô sản

"Ơi anh giải phóng quân Kính chào anh con người đẹp nhất!"

(Tố Hữu)

Hình ảnh của anh bộ đội cụ Hồ đã được mọi người thành kính ngưỡng mộngay trong thời hiện tại, bởi vậy, tạo ra được khoảng cách sử thi Tuy nhiên, khoảngcách này không quá xa vời như trong sử thi cổ điển Mặc dù tác giả không dámsuồng sã với nhân vật chính diện nhưng cũng không coi nhân vật là bậc quá xa cáchvới mình

Về chất liệu: Chất liệu của sử thi cổ điển lấy từ truyền thuyết dân tộc, là sản

phẩm của toàn dân chứ không phải của riêng nhà thơ Vai trò của tác giả sử thi rất

mờ nhạt và nhìn chung là không để lại dấu ấn của mình trong tác phẩm Còn tiểuthuyết thì ngược lại, mang đậm dấu ấn tác giả Người ta khuyến khích mỗi nhà vănphải có phong cách riêng của mình Nhà tiểu thuyết được phép sáng tạo ra nhữnglối diễn đạt lạ thường, những nhân vật dị dạng, những tính cách lạ đời Cốt truyệntiểu thuyết là do nhà văn sáng tạo ra trên cơ sở kinh nghiệm cá nhân, bởi vậy nộidung của nó có thể xa lạ với dân tộc Nếu như xem tiểu thuyết là "bịa" còn sử thi là

"thực" thì tiểu thuyết sử thi phải "bịa như thật" Nhà tiểu thuyết sử thi phải cố gắng

tạo không khí chân thật Nhà tiểu thuyết sử thi được phép hư cấu nhưng phải phùhợp với quan niệm cộng đồng, tức là "hư cấu có định hướng" Cá tính riêng của tácgiả trong tiểu thuyết sử thi có thể không đậm đà như trong tiểu thuyết phi sử thi.Nhưng không hề gì vì nó chẳng ảnh hưởng tới chất lượng tác phẩm Bằng chứng làtrong các sử thi cổ đại hay tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc , tuy hình bóng củatác giả mờ nhạt nhưng tác phẩm vẫn có sức hấp dẫn vĩnh cửu.

Tác giả sử thi cổ đại có tham vọng bao quát nhiều lĩnh vực của cuộc sống để tác phẩm trở thành bộ bách khoa toàn thư của dân tộc "Tác phẩm của Hômerơ là

cuốn từ điển bách khoa hoàn thiện nhất của thời cổ đại" (Gơnêđisơ) Ngạn ngữ Ấn

Độ có câu: "Cái gì không thấy trong Mahabharata thì cũng không thấy trên đất Ấn

Độ Sử thi phải dùng thao tác tổng hợp, còn tiểu thuyết thì ngược lại, thường dùngthao tác phân tích Bởi vậy, tiểu thuyết không cần phải mở rộng hoàn cảnh mà chútrọng mổ xẻ cuộc sống riêng tư chật hẹp của một hoặc vài cá nhân Còn trong tiểuthuyết sử thi, mặc dù cuộc sống cá nhân vẫn được nhắc đến nhưng nó vẫn nằmtrong cái tổng thể xã hội Có nghĩa là thông qua một vài cá nhân hay một địaphương nhỏ, tác giả phải làm sao để cho người đọc thấy được trạng thái chung của

cả dân tộc và thời đại Nói cách khác là hình tượng phải mang tính điển hình Đểlàm được điều đó phải cần đến biện pháp khái quát hóa nghệ thuật Giáo sư Phan

Cự Đệ nói: "tiểu thuyết sử thi của thời đại chúng ta phải là sự tổng hợp trên cơ sở

phân tích, là sự thống nhất biện chứng giữa tổng hợp và phân tích ( ) cô đúc trong từng mảnh tinh chế rồi từ đó khái quát lên"

Cảm hứng: Sử thi là "thi ca lý tưởng" nên nó miêu tả cuộc sống trong tính

thi vị Nó có cảm hứng mạnh mẽ trước cái đẹp, cái cao cả, cái hùng vĩ Và ý thứcmình là thể hiện cao quý nên nó không dung nạp các thể loại "thấp hèn" và nhữngyếu tố mỹ học nào có thể phá vỡ phong cách cao cả của sử thi Còn tiểu thuyết thìngược lại, nó dung nạp tất cả các thể loại và hòa trộn tất cả các sắc màu thẩm mỹlại với nhau Nó mạnh dạn miêu tả cái bi, cái hài, cái lố bịch, cái tầm thường, cáigớm ghiếc, cái dị dạng Nó có mặt mạnh trong việc miêu tả các đề tài dung tục

như chuyện lừa đảo làm tiền, những cuộc tình ô trọc, những chuyện vặt vãnh trongnhà ngoài chợ Nó không ngại miêu tả tỉ mỉ những sự vật xấu xa, bẩn thỉu, hỗnđộn Các nhà tiểu thuyết sử thi phải xử lý vấn đề này một cách khó khăn Trướchết, phải chấp nhận dung nạp ở mức độ vừa phải các thể loại khác như bi kịch, hàikịch, trữ tình Nó chấp nhận sự có mặt của "chất văn xuôi" nhưng nổi trội hơn hếtvẫn là "chất thi ca"

Về cách thức xây dựng tác phẩm: Sử thi xây dựng cơ cấu tác phẩm theo

dòng sự kiện, dọc theo các biến cố lịch sử Chính các xung đột xã hội là bộ xươngsống của sử thi Trong khi đó, những xung đột xã hội đầy kịch tính lại không phải

là điều bắt buộc đối với tiểu thuyết Còn trong tiểu thuyết sử thi có sự dung nạp cảhai cách trên Nghĩa là trên đại thể, nó xây dựng cốt truyện theo dòng biến cố lịch

sử, nhưng trên cơ sở đó triển khai các dòng tính cách nhân vật Sự phát triển cáctính chất này có thể thuận hoặc nghịch chiều lịch sử Thông thường, trong tiểuthuyết sử thi cách mạng, nhân vật chính phát triển tính cách theo chiều tiến bộ củalịch sử Còn nhân vật phản diện thường theo chiều hướng ngược lại, bị đào thải.Tiểu thuyết thường kết thúc theo lối mở, chưa hoàn tất, xung đột chính có thể chưagiải quyết Còn sử thi kết thúc theo lối có hậu, thiện thắng ác, mọi thứ được hoàntất, xung đột được giải quyết do "áp lực sử thi", "cái khung sử thi" đã quy định nhưthế Còn trong tiểu thuyết sử thi, cuối tác phẩm, xung đột chính phải được giảiquyết theo hướng tiến bộ của lịch sử, theo mong muốn của cộng đồng Tuy nhiêncác xung đột nhỏ có thể vẫn tồn tại Dòng tính cách ngược chiều lịch sử có thể vẫntiếp tục chảy nhưng bị suy yếu dần và tiềm ẩn Đó là lối kết thúc vừa khép vừa mởcủa tiểu thuyết sử thi

Về con người sử thi: là con người bổn phận, là những anh hùng cao cả có sứ

mệnh phấn đấu vì lợi ích cộng đồng Nó mang gương mặt tập thể và thuộc về quầnchúng Số phận của nó trùng khít với bộ cánh xã hội mà nó khoác Trong khi đó,con người tiểu thuyết thì ngược lại Bởi vậy, con người tiểu thuyết thường bất hòavới tập thể Có khi nó sống tốt nhưng vẫn bị xã hội vùi dập, nó sống xấu nhưng vẫn

được xã hội trọng vọng Nó là con người tự do cá nhân với những dục vọng thấphèn, ích kỷ, không vì cộng đồng hoặc đi ngược lại lợi ích cộng đồng Trong tiểuthuyết sử thi, nhân vật chính phải là con người sử thi và có thể chấp nhận cho nó cómột vài nhược điểm nhỏ của con người tiểu thuyết Thành phần nòng cốt của phechính diện là con người sử thi Tuy nhiên cũng có thể có cả con người tiểu thuyếtnhưng phải chuyển hóa nó thành con người sử thi.

Về nhân vật: Nhân vật sử thi là con người "ngoại hiện", "ruột để ngoài da".

"Nó được "ngoại hóa" hoàn toàn, giữa bản chất thật của nó và sự biểu hiện bênngoài của nó không có sự khác biệt nào Đó là những con người hoàn tất, trọn vẹn,bất biến về tính cách và nhất quán về hành động Trong khi đó, tính cách của conngười tiểu thuyết rất phức tạp, thay đổi theo hoàn cảnh, luôn trong thế vận động

Đó là "con người nếm trải" sống với nội tâm kín đáo và mang "mặt nạ nhân cách".Con người trong tiểu thuyết sử thi, về cơ bản là con người hành động Nội tâmcũng được nhắc đến nhưng không lấn át hành động Bởi vậy nó không thích hợpvới bút pháp dòng ý thức (mặc dù nếu sử dụng ở mức độ vừa phải vẫn được chấpnhận) Sự trùng hợp giữa tính cách và hành động cũng tùy theo hoàn cảnh Nhânvật tuy lộ liễu, "ồn ào" với "phe ta" nhưng có thể "ngụy trang" kín đáo với "phenó" Lúc này thì hành động sôi nổi nhưng lúc khác lại suy tư trầm lắng Tác giả cóthể khai thác thế giới nội tâm ở các nhân vật phụ, nhất là phụ nữ, nhưng không nênlạm dụng nó khi miêu tả nhân vật anh hùng

Về tác giả sử thi: Tác giả phải đứng trên quan điểm dân tộc để nhìn nhận,

đánh giá sự việc "Tính dân tộc phải là một trong những điều kiện cơ bản của anhhùng ca, còn bản thân nhà thơ thì phải nhìn các sự kiện bằng con mắt của nhân dânmình" (Biêlinxki) Tác giả đứng trên lập trường dân tộc nhưng lập trường đó là bấtbiến, đã được đông cứng lại trong quá khứ Tiểu thuyết thì ngược lại, càng tạo ranhiều cách nhìn mới mẻ, độc đáo càng tốt Do câu chuyện tiểu thuyết là của tác giảbịa ra nên anh ta có quyền đánh giá nhân vật theo quan điểm riêng mình Cái nhìncủa tiểu thuyết có thể trái ngược với cộng đồng, và cũng như vậy, trái ngược với sử

thi Trong tiểu thuyết sử thi, những sự kiện lịch sử quan trọng phải được nhìn nhậntrên phương diện dân tộc Tuy nhiên, tác giả vẫn có quyền tự do tương đối khi đánhgiá các sự việc nhỏ Tác giả có thể đưa ra nhiều cách đánh giá khác nhau để độc giảlựa chọn Những vấn đề ngược với điểm nhìn dân tộc có thể được phát biểu từmiệng của nhân vật phản diện hoặc nhân vật phụ

Về phương diện tính chất: Sử thi cổ điển mang tính khách quan cao Tác giả

của Iliat và Mahabharata đứng trung gian giữa hai phe, chỉ ca ngợi những ai dũngcảm xả thân vì cộng đồng và thực hiện đúng nghĩa vụ của một chiến binh Điểmnhìn khách quan sử thi ở đây được hiểu trên phương diện chính trị Bởi vậy, khimiêu tả một cuộc nội chiến, tác giả chỉ có thể khách quan về chính trị nhưng khó cóthể khách quan về mặt đạo đức La Quán Trung có thể đứng trung gian giữa ba pheNgụy, Thục, Ngô về mặt chính trị nhưng không thể vô cảm trước một số hành độngphi nhân của Tào Tháo Và không thể không ca ngợi phẩm chất "tuyệt nhân", "tuyệtnghĩa" của Lưu Bị, Quan Công (mặc dù về mặt chính trị, có thể Lưu Bị sai lầm,như một số nhà sử học đã nói) Còn tiểu thuyết, do tiếp cận cuộc sống từ góc độđạo đức, tình cảm nên tính chủ quan càng cao Tác giả có thể công khai phát biểuthái độ yêu ghét rõ ràng mà không sợ một số độc giả nào đó phản đối Có khi, tácgiả cũng là một nhân vật của truyện và mọi thứ đúng sai, tốt xấu đều được nhìn qualăng kính của tác giả Trong tiểu thuyết sử thi, tốt nhất là tác giả không nên lộ diện

Và cũng tốt nhất là cần phải có một độ lùi thời gian giữa tác giả và sự kiện phảnánh Độ lùi thời gian càng xa thì tính khách quan càng cao Tuy nhiên, không phảilúc nào cũng vậy Trong "Sông Đông êm đềm", M.Sôlôkhốp viết về lịch sử hiện đại

mà vẫn có tinh thần khách quan sử thi Nhờ có tính khách quan mà nội dung câuchuyện thuyết phục được bạn đọc ở mọi nơi, mọi thời đại Bởi vậy, một tiểu thuyết

sử thi lý tưởng cần phải có tính khách quan cao

Về phương diện giọng điệu: Sử thi cổ điển mang cảm hứng ngợi ca, khẳng

định, đề cao sự nghiệp anh hùng Giọng điệu cơ bản của sử thi là sôi nổi, hùngtráng Đây là lời trang trọng, thành kính của bậc con cháu đối với tổ tiên, là lời tự

hào dân tộc và hun đúc tinh thần ái quốc Nhìn chung, sử thi có văn phong cao cả.Còn tiểu thuyết thì đả phá tính nghiêm túc, trang trọng của sử thi bằng tiếng cườitrào phúng, bông đùa Nó giễu nhại, mỉa mai mọi thứ, hạ bệ và làm thân mật hóađối tượng bằng loại ngôn ngữ suồng sã, thô tục Tiểu thuyết sử thi cần có giọngđiệu ngợi ca, trang trọng đối với cái tốt và phê phán mỉa mai đối với cái xấu Cógiọng hùng tráng khi xung trận nhưng cũng có thể có giọng bi thương trước cáichết của các anh hùng Có thể chấp nhận cho tiểu thuyết sử thi có nhiều loại cảmhứng trái ngược nhau nhưng chủ đạo vẫn là cảm hứng ngợi ca.

Về phương diện ngôn ngữ: Ngôn ngữ sử thi phải theo chuẩn mực chung của

dân tộc, thống nhất một giọng, mọi sự trau chuốt phải phù hợp với tâm lý tiếp nhậncủa cộng đồng Còn tiểu thuyết thì ngược lại, nó phá bỏ tính một giọng, một phongcách của sử thi Nó cãi lại "tính chất miễn tranh cãi của sử thi ngây thơ" Mỗi nhânvật đều có quyền chủ động về ngôn từ Ngôn ngữ trong tiểu thuyết rất ồn ào, đathanh, đa phong cách Các nhà tiểu thuyết tha hồ sáng tạo ra một văn phong riêngkhông giống ai Tiểu thuyết sử thi chấp nhận cho tác giả và nhân vật chủ động chủđộng về mặt ngôn ngữ và có sự sáng tạo về từ ngữ nhưng không đi quá xa chuẩnmực cộng đồng

Nói tóm lại, sử thi luôn đòi hỏi khuôn mẫu, trong khi tiểu thuyết luôn đòi hỏi

sự đổi mới, sáng tạo Tiểu thuyết sử thi phải tuân thủ các "nguyên tắc sử thi vĩnhcửu" Nhìn chung không nên dung nạp quá nhiều "chất tiểu thuyết" có thể dẫn đếnlàm tổn hại "chất sử thi" trong kết cấu thể loại Trong thực tiễn tiểu thuyết ViệtNam 1945 - 1975, ta thấy có ba mối tương quan như sau giữa chất sử thi và chấttiểu thuyết Một là: chất tiểu thuyết lấn át chất sử thi sẽ tạo ra các tiểu thuyết phi sử

thi như: Một nhà đại thiện xạ, Phất, Thôn Bầu thắc mắc, Những ngày bão táp, Vào

đời, Tranh tối tranh sáng, Hỗn canh hỗn cư Và tiêu biểu cho bộ phận văn học này

là "Đống rác cũ" của Nguyễn Công Hoan Hai là: chất sử thi lấn át chất tiểu thuyết Tiêu biểu như: Người người lớp lớp, Cao điểm cuối cùng, Trước giờ nổ súng đặc biệt là Đất nước đứng lên Ba là: chất sử thi ngang bằng với chất tiểu thuyết, đây là

mô hình lý tưởng của tiểu thuyết sử thi Tiêu biểu cho loại này là Cửa biển, Vỡ bờ,

Sống mãi với thủ đô, Bão biển, đặc biệt là Dấu chân người lính Sự có mặt nhiều

hay ít chất sử thi không hề nói lên chất lượng của tác phẩm mà chỉ xác định đặctrưng thể loại của tác phẩm đó mà thôi

2 Gia đình má bảy của Phan Tứ – sự dung hợp giữa “chất sử thi” và

Tứ là một trong số ấy, ông đến với sáng tác văn học từ cái tên thật Lê Khâm, đếnkhi vào chiến trường miền Nam, ông mới lấy bút danh Phan Tứ, cho nên có thể nói

sự nghiệp sáng tác của ông chia ra hai giai đoạn, mỗi giai đoạn gắn với một bútdanh

Lê Khâm sinh ngày 20 tháng 12 năm 1930 tại thị xã Quy Nhơn, tỉnh BìnhĐịnh Cha ông từng làm quan Đốc học ở Huế, ông ngoại Lê Khâm chính là nhàthơ- nhà văn- nhà hoạt động cách mạng lừng lẫy Phan Châu Trinh trong Trưởngthành trong một gia đình có truyền thống, Lê Khâm giỏi cả môn Văn lẫn tiếngPháp, ông cũng sớm đến với cách mạng

Năm mười lăm tuổi, ông đã tham gia hoạt động trong đội tuyên truyền xungphong của tỉnh Quảng Nam và tham gia cướp chính quyền ở địa phương trongCách mạng tháng Tám Năm 1950, ông nhập ngũ, theo học Trường lục quân TrầnQuốc Tuấn, phân hiệu Trung Bộ (Cồn Kênh, Thọ Xuân, Nông Cống, Như Xuân,Thanh Hóa) Cuối năm 1951, sau khi tốt nghiệp, ông được phân công theo đội quântình nguyện Việt Nam sang chiến đấu ở chiến trường Hạ Lào Năm 1954, ông tậpkết ra Bắc Tháng 8 năm 1958, ông theo học khoa Ngữ văn, Đại học Tổng hợp Hà

Nội Cũng năm này, ông đã viết cuốn Bên kia biên giới với bút danh Lê Khâm, viết

về cuộc chiến đấu của quân tình nguyện Việt Nam tại Hạ Lào Năm 1960, ông lại

giới thiệu cuốn Trước giờ nổ súng với cùng đề tài trên Cả hai quyển sách được

đánh giá cao, và ông trở thành một nhà văn tên tuổi thời bấy giờ khi mới vừa tròn

ba mươi tuổi Bên cạnh đó, Lê Khâm còn viết truyện ngắn, phóng sự Một ngày bên

đồn địch (1957), Từ cánh đồng Chum đến bản Ban (1961), Lòng dân (1961) Có

thể nói những đóng góp của ông cho văn học gắn liền với quá trình phát triển củacông cuộc giải phóng dân tộc, giải phóng đất nước Lê Khâm đã viết bằng tất cảniềm say mê văn chương nhưng cũng đồng thời là thực hiện nhiệm vụ của cáchmạng trên trận chiến tư tưởng tinh thần, những trang viết của ông luôn thấm đầytình yêu nước căm thù giặc, những trăn trở về vận mệnh dân tộc đất nước

Sau khi tốt nghiệp năm 1961, ông được phân công trở lại công tác tại chiếntrường Miền Nam, làm phái viên tuyên truyền khu ủy Liên khu V, ủy viên đảngđoàn Văn nghệ khu 5, và viết văn dưới bút danh Phan Tứ Rời miền Nam từ nămmười chín tuổi, Lê Khâm luôn khao khát được cầm súng lẫn cầm bút chiến đấu nơiquê nhà, sau bao năm kháng chiến trong niềm nhớ quê khôn nguôi ở nước bạn Từthực tiễn chiến trường, ông đã cho ra đời những trang viết nóng hổi về cuộc đấutranh của nhân dân miền Nam trong các trận chống càn, đồng khởi Tập truyện

ngắn Về làng ra đời năm 1962, tiếp theo sau là tiểu thuyết Gia đình má Bảy (1968),rồi đến Mẫn và tôi, một tác phẩm có bề thế và chiều sâu hơn, Trại ST18

(1974) và nhiều bút ký phóng sự đăng rải rác trên báo với bút danh như Võ VănBiên, Phương Lê (tức là Lê Khâm và Phương Thảo, người yêu sau trở thành vợông)

Do sức khỏe yếu và chịu ảnh hưởng bởi tác động của chất độc hóa học, năm

1966 ông được rút ra Bắc để chữa bệnh, công tác tại Hội Liên hiệp Văn học Nghệthuật Việt Nam, sau đó giữ chức quyền Tổng biên tập Nhà xuất bản Giải phóng.Năm 1970, ông được kết nạp làm hội viên Hội Nhà văn Việt Nam Sau năm 1975,ông về sinh sống và làm việc tại quê hương Quảng Nam Ông quay trở lại viết về

đề tài kháng chiến chống Pháp với tác phẩm Người cùng quê, Phan Tứ còn viết hồi

ký Trong mưa núi (1985) nói về những ngày sống ở miền Nam trong chiến tranh.

Phan Tứ từng là Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng; Ủyviên Ban Chấp hành Hội Nhà văn, Ủy viên Ban Thư ký (Ban thường vụ) Ban chấphành Hội Nhà văn khóa III, Đại biểu Quốc hội khóa 8, và đã được Nhà nước ViệtNam trao tặng nhiều huân chương Phan Tứ qua đời đột ngột lúc 10 giờ 5 phút ngày

17 tháng 4 năm 1995 tại thành phố Đà Nẵng, khi còn sáng tác dang dở bộ tiểu

thuyết Người cùng quê.

Phan Tứ và những tác phẩm của ông đã để lại dấu ấn đậm nét của một thế hệnhà văn phục vụ cách mạng Ngòi bút Phan Tứ miêu tả hiện thực một cách tỉnh táonhưng lại có sự nhiệt huyết, niềm tin ở kháng chiến một cách bất diệt Chính ông vànhững sáng tác của mình đã khẳng định được tinh thần con người Việt Nam trongthời kỳ lửa đạn, đã đóng góp lớn cho nền văn học nước nhà những tác phẩm về đề

tài chiến tranh cách mạng và lực lượng vũ trang Cuộc đời Phan Tứ là tấm gương

sáng về lao động sáng tạo nghệ thuật và nhân phẩm của một nhà văn cách mạng, nhà văn chiến sĩ.

2.1.2 Tác phẩm Gia đình má Bảy

Từ những năm 1960, Mỹ bắt đầu leo thang chiến tranh ở Việt Nam nên cuộcchiến ở miền Nam cũng ngày càng khốc liệt Chúng ồ ạt đưa quân vào miền Namvới tham vọng chiếm miền Nam làm bàn đạp tấn công ra Bắc hòng làm sụp đổ chế

độ Chủ nghĩa xã hội mà ta đang xây dựng Tiểu thuyết Gia đình má Bảy đã ra đời

trong bối cảnh lịch sử đó, nó được viết vào khoảng tháng ba, tháng tư năm 1963.Đến năm 1965, Phan Tứ viết lại tiểu thuyết này và chính thức được xuất bản vàonăm 1968

Gia đình má Bảy là câu chuyện kể về xã Kỳ Bường trong những năm chống

càn ác liệt Kỳ Bường là một xã nhỏ thuộc vùng đồng bằng Trung Trung Bộ, đó làmột vùng đất hẹp nằm kẹp giữa núi và biển, luôn bị nạn đói đe dọa nay phải oằnmình vì bọn xâm lược, tay sai Ở Kỳ Bường, có một gia đình điển hình cho bao giađình miền Nam lòng luôn hướng về Cách mạng và ủng hộ kháng chiến Đấy là gia

đình má Bảy cùng hai người con, con trai lớn là Tư Sỏi và cô gái Út Sâm Cuộc đời

má Bảy là một câu chuyện dài với quá khứ đầy nước mắt nhưng hiện tại và tươnglai của má là các con, là cuộc kháng chiến trường kỳ cùng với niềm tin cách mạngthắng lợi.Con đầu của má đã vĩnh viễn nằm lại trên trận tuyến chống quân thù, mácòn người con nuôi bộ đội miền Bắc khiến má luôn ngóng chờ tin Khi cách mạngchưa về đến Kỳ Bường, gia đình má Bảy và người dân xã Kỳ Bường phải sốngnhẫn nhục trong tâm tối, không lối thoát Vì thế mà Tư Sỏi, một con người gan lỳ,chính trực phải lãnh súng vào dân vệ trong sự bế tắc và dày vò của bản thân Chođến lúc được ánh sáng cách mạng soi rọi, Tư Sỏi mới tìm được con đường cần phải

đi, anh đã sống và chiến đấu hết mình cho cuộc kháng chiến, ngay cả khi thấy Ngọ,người anh thầm để ý ngã xuống anh vẫn nén đau thương thành sức mạnh đánh quânthù Còn Út Sâm, cô gái mới lớn hồn nhiên, tinh nghịch nhưng đã sớm giác ngộcách mạng, Út Sâm trưởng thành và được trui rèn trong quá trình chiến đấu, chốngcàn Cô dũng cảm và kiên cường trong đánh giặc nhưng vẫn thẹn thùng, e ấp trongtình yêu chớm nở với Bê, những rung động đầu đời trong hoàn cảnh lửa đạn cànglàm tình yêu trở nên lý tưởng hơn hòa vào tình yêu chung đất nước Bê là một cán

bộ trẻ, tài năng và đầy tâm huyết tiêu biểu cho thế hệ thanh niên Việt Nam chống

Mỹ cứu nước, Bê đã lãnh đạo nhân dân xã Kỳ Bường từng bước giành thắng lợitrên trận chiến chống càn Ngoài ra còn có Bác Chín, anh Sáu Dõng, Chị Năm đều

là những cán bộ kiên trung hết lòng với Đảng, với nhân dân, đất nước Tập thể nhândân xã Kỳ Bường từ những cô gái mới lớn như Ngọ, Mại, Trấu đến những ngườilớn tuổi như ông Nhâm, má Bảy đều chung sức chung lòng tạo nên sức mạnhchống giặc giữ từng tấc đất, ngọn cỏ của quê hương

Tiểu thuyết Gia đình má Bảy phản ánh một thời kỳ đấu tranh vũ trang gay go

gian khổ của nhân dân xã Kỳ Bường trong việc phá tan thế kềm kẹp của địch, giànhgiật với chúng từng thôn xóm đồng thời phải bảo vệ chính quyền còn non trẻ Thếgiằng co ác liệt ấy không chỉ diễn ra trên chiến trường mà còn diễn ra trong tưtưởng, suy nghĩ của người dân ở thời khắc quyết định cuộc đời họ: đồng khởi

Chính những yếu tố lịch sử, các sự kiện xoay quanh trục chính của truyện và yếu tố

số phận cá nhân gắn với vận mệnh dân tộc đã tạo chất sử thi cho tiểu thuyết đề tài

chiến tranh Gia đình má Bảy Nhưng bên cạnh đó chất văn xuôi và góc độ đời tư của tiểu thuyết đã hiện đại hóa chất sử thi ấy, cho nên có thể xem Gia đình má Bảy

như một quyển tiểu thuyết sử thi hiện đại của Việt Nam trong thời kỳ kháng chiếnchống Mỹ

2.2 Gia đình má Bảy của Phan Tứ - sự dung hợp giữa “chất sử thi” và

“chất tiểu thuyết”

Gia đình má Bảy là cuốn tiểu thuyết chứa đựng một dung lượng lớn, nhà văn

Phan Tứ đã rất khéo léo khi xử lí chất sử thi và chất tiểu thuyết trong tác phẩm.Điều đó ta thấy rõ trong các phương diện như: đề tài, nhân vật, giọng điệu và cáchthức xây dựng tác phẩm

2.2.1 Về phương diện đề tài

Vấn đề vận mệnh dân tộc có mặt trong tiểu thuyết thời kỳ chống Mỹ bởi nóliên quan đến bối cảnh lịch sử, thời đại, số phận của cộng đồng, hay nói một cáchkhác vấn đề vận mệnh dân tộc cũng góp phần thể hiện chất sử thi cho những tác

phẩm như Gia đình má Bảy, còn góc độ đời tư chính là yếu tố làm cho chất sử thi

đó mang tính hiện đại Tiểu thuyết có cái nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư và tậptrung phản ánh về con người cá nhân với ý thức số phận là một đặc điểm tiêu biểu

của thể loại Cho nên có thể nói, Gia đình má Bảy là tiểu thuyết sử thi hiện đại của

Việt Nam thời kỳ chống Mỹ

Vấn đề vận mệnh dân tộc trong tiểu thuyết Gia đình má Bảy thể hiện trước

hết qua đề tài của tác phẩm, đó là đề tài về đất nước, lịch sử và số phận của cộng

đồng Gia đình má Bảy ra đời trong thời kỳ chống Mỹ, phục vụ cho nền văn học

cách mạng với nhiệm vụ phản ánh hiện thực và tác động đến tư tưởng, ý thức, tìnhcảm người đọc về mặt chính trị Thể loại tiểu thuyết hiện thực xã hội chủ nghĩa lấychiến tranh cách mạng làm đề tài trung tâm đã mô tả được bước đi lớn của dân tộctrong hơn một phần tư thế kỷ Mười năm cuối cùng của giai đoạn chống Mỹ là