Con người tâm linh trong văn xuôi Việt Nam từ năm 1986 đến nay

Đọc hết các tác phẩm chữ Hán như Đại Việt sử kí toàn thư, Đại Việt thông sử, đọc Lĩnh Nam chích quái,Việt điện u linh, Truyền kì mạn lục, Truyền kì tân phả, Thánh Tông di thảo, Hoàng Lê

Mở đầu

Nhìn lại một chặng đường lịch sử vẻ vang của dân tộc, chúng ta không

chỉ ngỡ ngàng trước “sự diệu kì” một đất nước anh hùng “từ trong khói lửa lại vùng đứng lên” mà còn đầy tự hào trước những thành tựu phi thường của văn

học Công cuộc đổi mới đất nước năm 1986 đã mở ra một thời kì mới cho lịch

sử dân tộc, đồng thời đưa đến một chặng đường mới của nền văn học Việt Nam

Đã gần ba mươi năm kể từ thời điểm lịch sử đó, văn học luôn đồng hành cùnggắn bó với vận mệnh của dân tộc, đi qua những bước thăng trầm và thực sự đãtạo ra những biến đổi sâu sắc, toàn diện, làm nên diện mạo của một giai đoạnvăn học mới Ba mươi năm chưa phải là khoảng thời gian dài đối với tiến trìnhlịch sử của một nền văn học nhưng cũng không phải là ngắn ngủi, quan trọnghơn, nó đã đủ để tạo nên diện mạo mới với những đặc điểm và quy luật vânđộng riêng của một giai đoạn văn học

Những biến đổi của nền văn học từ sau 1986 được thể hiện rất rõ ràngtrong sự đổi mới của các thể loại văn học, đặc biệt là lĩnh vực văn xuôi Nhậnđịnh về nền văn xuôi đương đại, Giáo sư Nguyễn Văn Long đã khẳng định giai

đoạn này đã tạo ra những hiện tượng mới lạ trong sáng tác gây dư luận ồn ào

và kéo dài, những tranh cãi gay gắt, nhiều kịch tính và nhiều phức tạp

Sự trỗi dậy mạnh mẽ của con người tâm linh trong sáng tác của các nhàvăn đương đại là một trong những đặc điểm quan trọng của văn xuôi giai đoạnhiện nay Các sáng tác đậm màu sắc tâm linh của Nguyễn Huy Thiệp, Hồ AnhThái, Hòa Vang, Võ Thị Hảo, Nguyễn Xuân Khánh…ngày càng được bạn đọcyêu chuộng, thích thú Vậy tại sao con người tâm linh, thế giới tâm linh lại đượccác tác giả đương đại quan tâm? Cõi huyền bí, mông lung ấy có đặc điểm gì vàbiểu hiện ra sao qua ngòi bút của những nhà văn trẻ? Con người tâm linh đó cóđiểm nào giống và khác so với con người tâm linh trong văn học trung đại?

1 Khái lược về vấn đề tâm linh trong văn học

1.1 Tâm linh là gì?

Trong cuộc sống hằng ngày, con người vẫn thường nghe thấy đâu đó

tiếng gọi: “Hãy chở ta sang bờ bên kia” Đó là tiếng gọi của con người khi cảm thấy mình còn chưa đến đích Nhưng cái “bờ bên kia” ấy lại gợi chúng ta

những liên tưởng thú vị Nó không phải là bờ bên kia của một dòng sông, hiện

hữu trong giới hạn của đất trời Nó chính là “bờ ta” nhưng lại tồn tại trong cõi

mông lung mà ta cần phải soi rọi, phải hướng đến trong tiếng gọi tha thiết từ

cõi lòng mình Cõi mông lung đó “chính là tâm hồn, tâm thức, tâm linh, là những điều gì diễn ra trong tầng sâu ý thức, trong bộ não, trái tim của con người trước khi thể hiện ra ngoài” (Bùi Hiển)

Nhưng tâm linh là gì? Cho đến nay, vẫn chưa có định nghĩa nào về tâm

linh đầy đủ và sáng rõ Theo Từ điển tiếng Việt: “Tâm linh là khả năng đoán

trước những điều sắp xảy ra theo quan niệm duy tâm” (tr.264) Theo tác giả

Nguyễn Đăng Dung trong cuốn Văn hóa tâm linh: “Tâm linh là cái thiêng

liêng cao cả trong cuộc đời thường, là niềm tin thiêng liêng trong cuộc sống tín ngưỡng tôn giáo” PGS TS Nguyễn Đăng Điệp, định nghĩa thế giới tâm linh:

“Là một thế giới có nhiều bí ẩn mà khoa học đến nay vẫn chưa thể giải thích hết được Nhưng về cơ bản, có thể khẳng định, đó là thế giới gắn liền với niềm tin về những giá trị cao cả, thiêng liêng Hướng đến tâm linh, con người kỳ vọng hướng tới những giá trị chân thiện mỹ” Còn với một số tác giả khác, tâm linh thường được hiểu như đời sống tinh thần đầy bí ẩn của con người, đối lập

với “ý thức” kiểu lý tính thuần túy Nó bao gồm cái phi lý tính, cái tiềm thức, vô

thức, bản năng thiên phú “có thể nhấn mạnh phần trực cảm, linh giác, những khả năng bí ẩn” có ý thức của con người

Con người từ cổ sơ vốn là động vật tâm linh, trên con đường tách dầnkhỏi sự phụ thuộc vào thiên nhiên đã lần lượt trải qua các hoạt động vu thuật,

tô tem, tôn giáo, đa thần, phiếm thần, thần thoại…, cho dù khi nhân loại đãbước vào thời khai sáng, khoa học kĩ thuật phát triển, nhưng còn biết bao câu

hỏi về số phận của từng người cụ thể vẫn không thể giải thích, giải quyết được,

và con người vẫn gửi gắm niềm tin vào lĩnh vực tâm linh Cho đến bây giờ conngười vẫn tin vào tử vi, bát quái, phong thủy, tướng số, sấm ngữ, chọn ngàylành tháng tốt để làm các việc, tin có thế giới bên kia, tin vào sự bảo trợ củacác sức mạnh siêu nhiên, tin ác giả ác báo, tin vào anh linh người đã mất, tônthờ gia tiên, các tôn giáo, tín ngưỡng Ngoài ra con người vẫn thường nằm mơ,

có giác quan thứ sáu, có trực giác đi trước nhận thức, có năng lực ngoại cảm

mà khoa học chưa thể giải thích

1.2 Dấu ấn tâm linh trong văn học

Ngoài nguồn thông tin do các khoa học đem lại, con người còn muốn cóthêm các thông tin bổ sung, cầu mong các lực lượng siêu nhiên phù trợ Nhưthế lịch sử nhân loại, dân tộc không chỉ do thuần lí tính tạo nên như ta tưởng,

mà phần lớn do cả phần phi lí tính, phần vô thức, phần tâm linh tạo nên Vănhóa tâm linh sẽ theo suốt cuộc tồn tại của các dân tộc trên trái đất, gắn với conngười và thể hiện trong văn học nghệ thuật

Dấu ấn của văn hoá tâm linh trong văn học xuất hiện khá sớm trong vănhọc dân gian Sau văn học dân gian, đến văn học trung đại, văn học đương đạicũng xuất hiện khá đậm đặc yếu tố văn hoá tâm linh Đọc hết các tác phẩm chữ

Hán như Đại Việt sử kí toàn thư, Đại Việt thông sử, đọc Lĩnh Nam chích

quái,Việt điện u linh, Truyền kì mạn lục, Truyền kì tân phả, Thánh Tông di thảo, Hoàng Lê nhất thống chí và bao nhiêu danh tác của kho tàng văn học

trung đại Việt Nam có nơi nào con người trong đó không gắn chặt với thế giới

tâm linh? Đọc sang văn học Trung Quốc từ Li Tao, Sử kí, Tam Quốc diễn

nghĩa, Thủy Hử, Tây Du kí, đến Hồng Lâu mộng, có tác phẩm nào không

thấm nhuần văn hóa tâm linh? Các truyện Nôm như Truyện Kiều, Nhị Độ Mai,

Phan Trần, Lục Vân Tiên, Thạch Sanh, Tống Trân Cúc Hoa… có tác phẩm

nào là không gắn với vấn đề tâm linh? Tác phẩm văn học đương đại như của G.Marquez và Mạc Ngôn đều đậm chất tâm linh Tâm linh là một phần của cuộcsống con người trong đó Thiếu yếu tố tâm linh sự miêu tả văn học sẽ thiếu chânthực

Một thời gian dài do quan niệm duy vật thô sơ, cực đoan, đồng nhất vănhọc với nhận thức khoa học, với chính trị, chúng ta chẳng những bài xích cáchiện tượng tâm linh, xem là mê tín dị đoan, mà còn phê phán chúng như là hiệntượng phản khoa học, phi lí tính trong đời sống và cả trong văn học Nhưng từthời đổi mới đến nay, khi quan niệm ấu trĩ được khắc phục dần, lại thêm mở củagiao lưu rộng rải với văn hóa thế giới, yếu tố tâm linh lại trở về với văn học, vàhôm nay trở thành đề tài nghiên cứu khoa học Sự đổi thay ấy hoàn toàn có cơ

sở, bởi vì con người từ thời nguyên thủy đã kí thác niềm tin của mình vào cáclực lượng siêu nhiên Cùng với sự phát triển của khoa học và lí trí, niềm tin siêunhiên giảm dần, song không biến mất, bởi vì cuộc sống vẫn tràn đầy bí ẩn, cáingẫu nhiên vẫn ngự trị trong đời sống cá nhân và xã hội, lí trí và mù quángkhông tách rời nhau Khi lịch sử nhân loại vừa là lịch sử của lí trí, vừa là lịch sửcủa vô thức, phi lí tính, thì cái tâm linh vẫn còn là hiện tượng cần được xem xét

cả trong thực tế lẫn trong văn học

2 Con người tâm linh trong văn xuôi Việt Nam từ 1986 đến nay

2.1 Sự trỗi dậy mạnh mẽ của con người tâm linh trong văn xuôi Việt Nam từ 1986 đến nay

Văn học và văn hóa tâm linh vốn có mối liên hệ khăng khít trong lịch sửvăn học của bất cứ dân tộc nào Văn hoá tâm linh hình thành từ đời sống thực tếcủa con người xa xưa, từ các tập tục, thói quen, đến các nghi lễ tôn giáo Vănchương cũng không tách khỏi cuộc sống và con người Vì thế văn hoá tâm linh

đi vào văn chương một cách rất tự nhiên

Tuy nhiên, vị trí của yếu tố tâm linh trong văn học có tính chất lịch sử.Vào thời cổ đại, trung đại, khi tư tưởng khái sáng chưa chiếu rọi yếu tố tâm linhchiếm địa vị chủ đạo Bởi tất cả mọi người đương thời chỉ tồn tại trong thế giớitâm linh, mang giá trị tâm linh, được thể hiện trong diễn ngôn tâm linh của thờiđại Nghiên cứu văn học trung đại mà bỏ qua diễn ngôn tâm linh, bản thể tâmlinh, chỉ giải thích hoàn toàn theo quan niệm chủ nghĩa hiện thực, chủ nghĩa duyvật hiện đại là sai lầm căn bản của học thuật một thời

Bước vào thời hiện đại, ảnh hưởng của quan niệm khoa học khai sángphương Tây khiến cho truyền thống văn hóa tâm linh bị coi là mê tín dị đoan,phản khoa học Đối với khoa học, tâm linh là lĩnh vực của những điều chưa thể

chứng minh bằng khoa học Nhưng đối với văn hóa, đó là lĩnh vực của “phong tục”(Phan Kế Bính), là “nếp cũ” (Toan Ánh), thấm sâu trong tiềm thức con

người Ý thức văn học hiện đại, do ảnh hưởng của khoa học đã hướng về thựctại khách quan, thu hẹp phạm vi của thế giới quan tâm linh Nhưng con ngườithực tế vẫn duy trì một một khoảng tâm linh trong tâm hồn, thế giới tâm linhvẫn là một thực tế, và vẫn là đối tượng của sự miêu tả văn học Các nhà vănlãng mạn chủ nghĩa và hiện thực chủ nghĩa thuộc giai đoạn 1932 – 1945 vừa cóthế giới quan khoa học, vừa có yếu tố văn hóa tâm linh, vẫn miêu tả con người

mang tâm linh ấy Ví dụ như Nguyễn Tuân trong Vang bóng một thời và nhiều

bài tùy bút khác

Trong văn học cách mạng thời kháng chiến chống Pháp thì yếu tố tâm

linh vẫn đang có vị trí Nhà thơ Tố Hữu, trong khi tuyên bố: “Trời không có thiên thần, Đất không có thánh nhân, Chỉ có nhân dân thần thánh”, thì trong

một số bài thơ miêu tả quần chúng, đã có yếu tố tâm linh Bà Bủ: “Đêm đêm bà

bủ nằm mơ khấn thầm.” Trong bài Sáng tháng Năm có yếu tố tâm linh mới:

“Anh chị em ơi có phải, Mỗi khi lòng ta xao xuyến rung rinh, Môi ta thầm kêu

Hồ Chí Minh, Và mỗi trận mỗi mùa vui thắng lợi.” Trong truyện ngắn Làng rất

nổi tiếng của Kim Lân có chi tiết ông Hai cảm thấy nhục khi có tin đồn cả làngông theo Tây, ông khóc thầm và nghĩ, Cụ Hồ trên đầu trên cổ sẽ hiểu thấu cho

bố con ông

Đến giai đoạn sau năm 1954, yếu tố tâm linh hầu như ít xuất hiện Mộtmặt, chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa, quan niệm miêu tả đời sống theoquan niệm phản ánh duy vật không cho phép, mặt khác, các hiện tượng tâm linh

bị đồng nhất với mê tín dị đoan Trong suốt thời kì này song song với phongtrào chống mê tín dị đoan, xây dựng đời sống văn hóa mới, người ta cho pháhoại nhiều đền miếu, đình làng, nhà thờ họ ở các địa phương, các nhà văn cũng

ít đề cập đến vấn đề tâm linh, tiềm thức

Tuy vậy, từ sau 1975, các yếu tố tâm linh ngày càng thâm nhập vào vănhọc Đặc biệt từ thời đổi mới, sáng tác mang yếu tố tâm linh ngày càng nhiều.Các yếu tố văn hoá tâm linh dường như chiếm vị trí chủ đạo ở văn xuôi

Như vậy, nếu nhìn từ trục thời gian thì rõ ràng ở thời điểm nào trong lịch

sử yếu tố văn hoá tâm linh cũng xuất hiện và có vị trí trong các tác phẩm vănhọc Và trong văn xuôi Việt Nam từ năm 1986 đến nay, yếu tố tâm linh và con

người tâm linh đã trỗi dậy mạnh mẽ Từ tham luận Sự thức tỉnh của tâm linh

từ góc nhìn văn hoá qua một số tiểu thuyết xuất bản gần đây của Bùi Việt

Thắng với việc khảo sát từ 5 cuốn tiểu thuyết, trong đó có Và khi tro bụi của Đoàn Minh Phượng, Cõi người rung chuông tận thế của Hồ Anh Thái, Ngược

mặt trời của Nguyễn Một… đã đưa ra một câu hỏi ngỏ: Liệu chúng ta có dòng

tiểu thuyết tâm linh hay không?

Vậy, tại sao con người tâm linh lại trỗi dậy mạnh mẽ trong văn học giaiđoạn hiện nay? Phải thừa nhận là giai đoạn cách mạng và kháng chiến kéo dàisuốt 30 năm (1945 - 1975) đã tạo nên một mẫu người phổ biến trong cuộc sống

và trong văn chương phù hợp với yêu cầu cơ bản của lịch sử là chiến thắng,bằng bất kỳ giá nào, kẻ thù của dân tộc và tiến bộ xã hội Câu nói của Hồ Chí

Minh "Dù phải đốt cháy cả dãy Trường Sơn cũng quyết phải giành cho kì được độc lập" đã trở thành quyết tâm và sức mạnh của hàng triệu người Việt Nam.

Không phải chúng ta không nhận biết được tính toàn diện của bản chất người,tính đa dạng và phức tạp của quan hệ người Nhưng để tồn tại và chiến thắng,một số mặt trong bản chất và quan hệ ấy, trên thực tế, đã nổi trội hẳn lên Đó

chủ yếu là con người hiện thực, con người hành động, con người xã hội, con người giai cấp, con người cộng đồng và con người phi thường Muốn vượt qua

những thử thách khắc nghiệt của chiến tranh, con người cần sống một cách thực

tế, không nên quá đa cảm, phải giản ước mọi ham muốn, không được mơ hồ về

kẻ thù, không được phép nghĩ nhiều tới lợi ích và nguyện vọng riêng tây, vànhất là cần huy động mọi phẩm chất cao đẹp tiềm ẩn trong bản thân mình

Tuy nhiên, từ sau toàn thắng 1975, nhất là sau năm 1986 tình hình toàncục trên đại thể đã hoàn toàn đổi khác Giờ đây, với nhà văn, cuộc sống đã mở

ra những triển vọng cao hơn cùng những đòi hỏi lớn hơn Để đáp ứng nhữngnhu cầu thẩm mĩ mới của công chúng, văn chương cần trở về với đặc trưng vốn

có của mình, cần tuân thủ những “quy luật muôn đời” của các kiệt tác trong lịch

sử văn chương dân tộc và nhân loại Đặc biệt, bệnh đơn giản, một chiều trong

quan niệm nghệ thuật về con người nên sớm được chấm dứt Đã đến lúc cần lưu tâm đến tính toàn diện của bản chất người, tính đa dạng của quan hệ người Cùng với con người hiện thực, con người hành động, con người xã hội,

con người giai cấp, con người cộng đồng và con người phi thường, nhà văn cần

coi trọng thêm tới con người siêu việt, con người tự nhiên, con người nhân loại, con người cá thể và con người đời thường và đặc biệt là con người tâm linh -

những phương diện và những quan hệ mà trước đây do nhu cầu của đời sốngthời chiến đã không được chú ý một cách thích đáng

Các sáng tác của các nhà văn Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, HòaVang, Võ Thị Hảo, Nguyễn Xuân Khánh…ngày càng được bạn đọc yêuchuộng, thích thú Một mặt, tâm linh là hiện tượng tự nhiên trong đời sống,trong văn học truyền thống, nay dùng làm chất liệu sáng tạo mới, khiến ngườiđọc thích thú Mặt khác hiện thực được hiểu như là những giấc mơ, huyền thoạicủa con người, kì lạ, bất tận, trong đời sống có Chúa, có Phật, cũng có ma cóquỷ, và tất nhiên có cả niềm tin cái siêu nhiên Tâm linh đã trở lại với văn học,không chỉ có tác dụng miêu tả đời sống trong phương thức tồn tại tâm linh, mởrộng khái niệm hiện thực do diễn ngôn tâm linh kiến tạo, góp phần kích thích trítưởng tượng, thích thú cái kì ảo, mà còn nuôi dưỡng tinh thần con người, đi sâuvào những miền mà khoa học chưa thể giải thích, mà cũng không nhất thiết đềuphải giải thích của đời sống

Sở dĩ vấn đề “đức tin” được đặt ra khá thống thiết trong nghệ thuật nói

chung, văn chương hiện đại nói riêng, là bởi tinh thần con người thời đại đang

có phần xáo trộn và bất an Trong hiện trạng khủng hoảng tinh thần thì tâm linh

chính là “nơi chốn đi về”, “trú ngụ” của con người Trở về với tâm linh, rất có

thể, là cơ hội để con người khám phá ra bản thể của mình Con người vẫn đượccoi là một phần của tự nhiên, sinh ra từ tự nhiên, nó cần được giao hòa với cái

“nôi vĩ đại” đó Cuộc sống thời kĩ trị đã lôi kéo con người rời xa tự nhiên, ném

nó vào dòng thác của tiện nghi vật chất Trở về với tâm linh chính là một “liệu pháp tinh thần” để con người sống hài hòa hơn, “vô vi” hơn, “người” hơn.

2.2 Biểu hiện của con người tâm linh trong văn xuôi VN từ 1986 đến nay

Tiểu thuyết Việt thời kỳ đổi mới cũng đã “mở cánh cửa vào thế giới tâm linh” với những mức độ và biểu hiện khác nhau

2.2.1 Trước hết, đó là thế giới tồn tại trong những con người có “thân tâm” không “an lạc” - “thân” tạm gửi trong hiện tại mà “tâm” lại hướng về quá

khứ Đó là những nhân vật người lính từng sống sót qua hai cuộc chiến tranh

(Quy trong Chim én bay, ông Dần trong Góc tăm tối cuối cùng, Kiên trong Nỗi

buồn chiến tranh, Hai Hùng trong Ăn mày dĩ vãng ) Với họ, quá khứ luôn là

cõi thiêng liêng, được hòa trộn bằng máu, bằng nước mắt và bằng cả những kỷniệm yêu thương Quá khứ ấy luôn gọi họ tìm về, không phải để ru mình trongtháp ngà của những vinh quang chiến thắng mà để chiêm nghiệm, để dằn vặt,

trở trăn về lẽ đời Nhưng khi chiến tranh đã được “diệt” thì những khúc đoạn

khác lại khởi sinh Cái còn lại trong hiện tại không đủ đem lại niềm vui, hạnh

phúc cho những con người đã từng “trở về từ cõi chết” Vì vậy, người lính lại

sống với những gì đã mất bằng đời sống tâm linh

Với Quy: “Có một cái gì đó ngoài lý trí bắt chị suy nghĩ, trăn trở Cái gì? Hình như nó ở đâu đó trong con người chị, trong mọi con người chị hàng ngày tiếp xúc Hình như nó ở trong đất, trong nước ” (tr.130) Và người phụ

nữ ấy đã từng hành động theo “sự mách bảo bí ẩn của tâm linh” - tìm lại nhà

những tên ác ôn ngày xưa mình đã giết Với Kiên, thế giới tâm linh hầu nhưthường trực trong đời sống của anh Đây là trạng thái tinh thần của con người bị

khủng hoảng niềm tin một cách trầm trọng Ứ đọng một cảm giác “buồn nôn” khi đối diện với cuộc sống hiện tại mà “các mặt nạ người ta đeo trong những năm trước rơi hết Mặt thật bầy ra gớm chết” (tr.50), Kiên chỉ còn cách rút vào

thế giới tâm linh, sống với quá khứ Trong Ăn mày dĩ vãng, thế giới tâm linh trở

thành nơi “nương tựa” cho người lính khi trở về với cuộc sống thời bình Cũng như Kiên, Hai Hùng “không nguôi hướng về dĩ vãng” (tr.95) Anh chưa kịp

chuẩn bị cho mình tâm thế sống trong hòa bình, lại luôn bị hút theo tiếng gọi bi

thương, da diết của quá khứ nên tâm hồn phải “nương” vào cõi tâm linh Chỉ khi

sống trong cõi ấy, anh mới lắng nghe được mọi tiếng nói vang lên trong cõi lòngmình Đó là tiếng thảng thốt của chính anh; là tiếng trách móc, mai mỉa, oánthương của đồng đội, vang lên từ những nấm mồ trong nghĩa trang; là tiếngoán trách của Viên; tiếng lên án nặng nề của Bảo; tiếng an ủi của Khiển; cảtiếng thương hại của người đã khuất khi trông thấy dáng vẻ tiều tụy của anh Thì ra, cái cõi tưởng như là chập chờn, mông lung ấy lại nói được biết bao điềuđang ngày đêm giày vò trái tim người lính Đó là tình yêu thương, nỗi xót xa,

ám ảnh khi được sống sót trên sự hy sinh của đồng đội Mức độ cảm thông củabạn đọc đối với tác giả và nhân vật có thể khác nhau Nhưng sự thật về nhữngmảng hiện thực được khám phá và tái hiện trong đời sống tâm linh nhân vậtkhiến người đọc không thể không suy ngẫm

Khi rơi vào trạng thái “bất an”, con người cũng thường trở về với thế giới

tâm linh Ở đó, họ sẽ hé mở những bí ẩn của lòng mình Thế giới tâm linh mà

ông Hàm (Mảnh đất lắm người nhiều ma) hướng đến là những giấc mơ về

người vợ đã chết: “Bà ấy ghé sát vào màn, nhìn vào tận mặt tôi mà hỏi: Vậy cuối cùng ông được những gì? Hả? Tôi chết đi để xem ông được những gì?”

(tr.303) Sự xuất hiện và những lời cật vấn của bà trong giấc mơ đã trở thành nỗi

ám ảnh đối với ông Nếu có thể giải đoán được giấc mơ, người ta sẽ hiểu đượcnỗi oan ức tột cùng của người đàn bà bị biến thành vật hy sinh cho những kẻham mê quyền lực đến đánh mất nhân tính Và cũng hiểu được nỗi ám ảnh tộilỗi và khát vọng được tha thứ của người đang sống (ông Hàm) Cuối cùng, ông

trưởng họ Trịnh Bá vốn “ghê gớm” là thế lại đi tìm sự yên tĩnh trong tâm hồn ở

một bóng ma yếu đuối và tội nghiệp Ông đã thắp hương khấn vái trước vonglinh vợ, tâm sự với vợ, mong vợ về báo mộng

2.2.2 Tin vào sự ngự trị của những đấng siêu hình quyền năng hay những

bậc “thánh nhân” theo tín ngưỡng tôn giáo (Đức Phật, Đức Chúa Giê su ) cũng

là cách để con người tìm về với đời sống tâm linh Mục đích của họ không phải

để được “hài xinh” như cô Tấm, được “tre trăm đốt” như anh Khoai hay được

những túi vàng như người em khi cho khế Họ cần niềm tin và sức mạnh tinhthần để hướng về phía trước Vì vậy, trong nỗi đau khổ tột cùng vì chồng lâm

bệnh nặng, đứa con trai lại “lếu láo”, vợ ông Kỳ (Ngày thứ bảy u ám) từ bệnh

viện trở về gần như đi theo sự dẫn dắt của tâm linh Bà tưởng như Trời Phật đãđẩy đưa bà tới trước chùa Quán Sứ cô tịch và lạnh lẽo Ý thức được mối liên hệ

với thế giới tinh thần ấy, bà “sợ hãi và chết lặng”, rồi quỳ xuống khấn vái một cách thành khẩn Tác giả đã tạo nên “không gian tâm linh” để nhân vật đối diện

với sự thật trần trụi (tội ác của chồng bà) và đối diện với sự yếu đuối của bảnthân mình (trốn chạy cuộc sống hiện tại) Cuối cùng, bà đã trút được gánh nặngtrên vai và trở lại trạng thái thăng bằng

Đặc biệt, vấn đề này đã được Nguyễn Khải thể hiện qua nhiều sáng tác từ

sau 1975 (Cha và con và , Gặp gỡ cuối năm, Thời gian của người, Điều tra

về một cái chết, Sư già chùa Thắm và ông đại tá về hưu ) Trong Thời gian của người, nhà văn đã nhìn thấy nhu cầu tâm linh của con người qua việc

hướng đến những “lãnh vực siêu nhiên”, trong đó có tôn giáo: “Tôi vẫn suy ngẫm rằng con người là một sinh vật không bao giờ tự hạn chế trong những cơ cấu sinh lý Luôn luôn nó muốn vươn tới cái tuyệt đối, cái vô biên, cái vĩnh cửu” Trong những lãnh vực siêu nhiên này, con người đã tạo ra bằng chính nó

và cho nó một hình ảnh lý tưởng về Thượng Đế, về Đấng sáng tạo ra vạn vật, về

Vũ Trụ, về Vĩnh Cửu, “thoát khỏi những chiều kích thông thường về không gian

và thời gian ” (tr.240) Vì vậy, nhân vật của ông đã thể hiện niềm tin mãnh liệt vào tôn giáo: “Xác phàm cần lúa gạo, tâm linh cần Thượng Đế Đói ăn thì chết

nhưng đói Thượng Đế sẽ thành thú vật” (Điều tra về một cái chết) Nhưng điều

quan trọng là những con người ấy không tin một cách mù quáng vào tôn giáo,

để biến nó thành một thứ “độc dược” và bản thân mình thành một “quái tượng”.

Với họ, tôn giáo chính là nơi ngự trị của thế giới tâm linh, tạo nên sức mạnh

tinh thần cho con người, hướng họ đến với “nền thần học cách mạng” Đây

cũng là vấn đề mới mẻ mà tiểu thuyết thời kỳ này muốn khám phá và thể hiện

2.2.3 Thế giới tâm linh cũng là nơi có khả năng phát ra những tia sáng

bất ngờ Đó là những khả năng kỳ lạ của con người mà ngày nay khoa học rất quan tâm Không ít trường hợp, con người có “linh tính” trước khi xảy ra những việc hệ trọng hoặc cảm nhận được những “điềm báo” kỳ lạ từ đâu đó bên ngoài

lý trí của mình Dũng trong Chim én bay có những linh cảm thật lạ Trên đường

đi thực hiện nhiệm vụ (giết tên ác ôn Hai Đích), cậu ta đã tranh thủ lao xuống

biển tắm một cách “mê mải”, tắm như chưa bao giờ được tắm với lời giải thích:

“Nóng quá, phải tắm một cái, kẻo chẳng bao giờ được tắm nữa” (tr.97) Chỉ ít

phút sau, Dũng trúng pháo và chết một cách thảm thương Sau này nhớ lại, Quy

“cứ ngạc nhiên mãi”: “Hình như lúc đó, Dũng đã linh cảm trước một điều gì và việc Dũng đột ngột bỏ xuống tắm giống như một sự từ giã ” (tr.97)

Nhân vật Viên trong Ăn mày dĩ vãng có năng lực tâm linh đặc biệt hơn.

Cậu ta thường “có một linh cảm hoặc trực giác trận chiến gì đó rất kỳ quái”.

Nghĩa là có thể biết trước điều sắp xảy ra, không chỉ đối với mình mà còn đốivới những người khác (trường không gian tâm linh rộng hơn), không chỉ mộtlần mà nhiều lần (mật độ dày đặc hơn) Điều này đã được kiểm chứng qua thực

tế: “Trận nào mà hắn ta tươi tỉnh, thích nói thích cười thì trận đó dứt khoát sẽ xuôi chèo mát mái Ngược lại, hôm nào hắn tỏ ra lì xì, hỏi không nói, gọi không thưa, động một tí cũng gắt gỏng là y như rằng hôm đó không gặp trục trặc này cũng đụng tình huống khác, có khi cha con ôm đầu máu trở về” (tr.37).

Đoàn Minh Phượng được độc giả biết đến như một cây bút có duyên văn

từ khi nhận giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2007 với tiểu thuyết

Và khi tro bụi Nhà văn chia sẻ: “Người viết tiểu thuyết chỉ kể một câu chuyện,

lang thang giữa vùng sáng và vùng tối của trái tim con người” (Tại sao tôi đọc

tiểu thuyết? - Báo Tiền Phong cuối tuần, số 44 năm 2007) Trong cuốn tiểuthuyết này nhà văn đã mượn đôi cánh của cái kì ảo để nâng đỡ và phóng chiếu

“cái tâm linh” bay lên Một câu chuyện được kể từ ngôi thứ nhất (“tôi”) của

người phụ nữ mất chồng bởi một tai nạn giao thông Từ sau cái chết của ngườichồng, người vợ sống một nửa đời thực của mình và một nửa đời không thựccủa người quá cố Cô dầm mình trên những chuyến tàu hỏa và trong cõi tâm