Pháp luật về hoạt động kinh doanh vận tải đường bộ qua thực tiễn thi hành tại thành phố hồ chí minh

Luận văn cũng đồng thời đặt vấn đề vận tải đường bộ trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 để phân tích bản chất pháp lý của mô hình Uber, Grab; đề xuất các giải pháp ứng dụng công ngh

LƯƠNG BÁ TRÍ

PHÁP LUẬT VỀ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH VẬN TẢI ĐƯỜNG BỘ QUA THỰC TIỄN THI HÀNH

TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

TP HỒ CHÍ MINH – NĂM 2017

LƯƠNG BÁ TRÍ

PHÁP LUẬT VỀ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH VẬN TẢI ĐƯỜNG BỘ QUA THỰC TIỄN THI HÀNH

TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Chuyên ngành: Luật Kinh tế

Mã số: 60380107

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS VÕ TRÍ HẢO

TP.HỒ CHÍ MINH – NĂM 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi tên là Lương Bá Trí – mã số học viên: 7701251061A, là học viên lớp Cao học Luật Kinh tế Khóa 25 chuyên ngành Luật kinh tế, Khoa Luật, Trường Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh, là tác giả của Luận văn thạc sĩ luật học với đề tài

“Pháp luật về hoạt động kinh doanh vận tải đường bộ qua thực tiễn thi hành tại thành phố Hồ Chí Minh” (Sau đây gọi tắt là “Luận văn”)

Tôi xin cam đoan tất cả các nội dung được trình bày trong Luận văn này là kết quả nghiên cứu độc lập của cá nhân tôi dưới sự hướng dẫn của người hướng dẫn khoa học Trong Luận văn có sử dụng, trích dẫn một số ý kiến, quan điểm khoa học của một số tác giả Các thông tin này đều được trích dẫn nguồn cụ thể, chính xác và

có thể kiểm chứng Các số liệu, thông tin được sử dụng trong Luận văn là hoàn toàn khách quan và trung thực

Học viên thực hiện

Lương Bá Trí

MỤC LỤC TRANG PHỤ BÌA

LỜI CAM ĐOAN

MỤC LUC

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

TÓM TẮT LUẬN VĂN

PHẦN MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ KINH DOANH VẬN TẢI ĐƯỜNG BỘ VÀ PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH HOẠT ĐỘNG KINH DOANH VẬN TẢI ĐƯỜNG BỘ TẠI VIỆT NAM 9

1.1 Khái niệm, phân loại, đặc điểm kinh doanh vận tải đường bộ 9

1.1.1 Vai trò của vận tải và khái niệm kinh doanh vận tải 9

1.1.2 Phân loại kinh doanh vận tải 10

1.2 Lịch sử phát triển của pháp luật điều chỉnh kinh doanh vận tải đường bộ tại Việt Nam 11

1.3 Nguyên tắc điều chỉnh kinh doanh vận tải đường bộ 15

1.3.1 Bảo đảm an toàn của hành khách, trật tự công công, bảo đảm quyền lợi khách hàng trong mối quan hệ cân bằng với chi phí giám sát, thực thi 15

1.3.2 Tăng cường cạnh tranh lành mạnh, giảm chi phí vận tải tối đa 16

1.3.3 Đa dạng hoá, liên thông loại hình dịch vụ vận tải 19

1.4 Chủ thể kinh doanh, loại hình và điều kiện kinh doanh vận tải đường bộ 20

1.5 Thủ tục đăng ký doanh nghiệp và cấp phép kinh doanh vận tải đường bộ 21

Tiểu kết luận Chương 1 23

CHƯƠNG 2 THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ KINH DOANH VẬN TẢI ĐƯỜNG BỘ TẠI TP HỒ CHÍ MINH 25

2.1 Tổng quan về tình hình kinh doanh vận tải đường bộ tại Thành phố Hồ Chí Minh 25

2.1.1 Tình hình đăng ký doanh nghiệp, mức độ cạnh tranh và khuynh hướng cạnh trạnh tranh bằng công nghệ mới 25

2.1.2 Tình hình vi phạm & xử lý vi phạm doanh nghiệp kinh doanh vận tải đường

bộ 27

2.2 Đánh giá hiệu quả pháp luật điều chỉnh hoạt động kinh doanh vận tải đường bộ tại Thành phố Hồ Chí Minh 32

2.2.1 Những thành công 33

2.2.2 Những vướng mắc, bất cập 37

2.2.3 Nguyên nhân của những vướng mắc, bất cập 40

CHƯƠNG 3 ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ KINH DOANH VẬN TẢI ĐƯỜNG BỘ 48

3.1 Định hướng hoàn thiện 48

3.2 Giải pháp hoàn thiện 55

3.2.1 Giải pháp dài hạn 55

3.2.2 Những giải pháp cấp bách trước mắt 60

3.2.3 Những kiến nghị sửa đổi, bổ sung pháp luật hiện hành 62

Tiểu kết luận Chương 3 62 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH MỤC VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT

PHỤ LỤC

UBND TP.HCM : Ủy Ban Nhân Dân Thành Phố Hồ Chí Minh

TÓM TẮT LUẬN VĂN

Thị trường kinh doanh vận tải đường bộ đang phát triển không ngừng với tốc

độ chóng mặt cả về số lượng lẫn chất lượng; sự xuất hiện của “xe ôm công nghệ”,

“taxi công nghệ” với điển hình là Grab, Uber Bên cạnh đó, dường như cơ chế quản

lý và pháp luật điều chỉnh còn nhiều e dè, bỡ ngỡ, tạo điều kiện cho những nhóm lợi ích “đục nước béo cò” làm nhũng nhiễu, tạo nên một thị trường rối ren với nhiều bất cập, mất kiểm soát, gây ra tình trạng cạnh tranh không lành mạnh

Luận văn này nghiên cứu lại tiến trình phát triển của pháp luật kinh doanh vận tải đường bộ từ Đổi Mới đến nay và đánh giá lại thực trạng pháp luật kinh doanh vận tải đường bộ dựa trên các nguyên tắc: bảo đảm an toàn công cộng tối đa; khuyến khích, tạo môi trường cho cạnh tranh lành mạnh của thị trường vận tải đường bộ; đa dạng hoá và liên thông các loại hình vận tải (Mục 1.3) Luận văn cũng nghiên cứu vấn đề trong bối cảnh toàn cầu hoá, so sánh với các quốc gia láng giềng Luận văn sử dụng cách tiếp cận kinh tế - luật đánh giá những bất cập của pháp luật về vận tải đường bộ dưới góc nhìn tác động lên chi phí logistic ở Việt Nam (Mục 1.1.1)

Luận văn này sử dụng phương pháp phân tích ROCCIPI (Mục 2.2.3) cùng với các phương pháp nghiên cứu khác để tìm ra nguyên nhân, đề xuất giải pháp để chấn chỉnh, khắc phục hiện tượng xe dù, bến cóc, xe quá tải

Luận văn cũng đồng thời đặt vấn đề vận tải đường bộ trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 để phân tích bản chất pháp lý của mô hình Uber, Grab; đề xuất các giải pháp ứng dụng công nghệ thông tin, bản đồ số hoá để giải quyết những bất cập

về thiếu bến bãi đỗ xe, xử phạt “nguội”, liên thông dữ liệu giữa cơ quan xử lý vi phạm hành chính với các hãng bán bảo hiểm để tạo nên các “chế tài đồng bộ” có tác dụng răn đe người vi phạm pháp luật kinh doanh vận tải đường bộ (Mục 3.2.2) Các giải pháp của luận văn, bên cạnh việc hướng tới nâng cao chất lượng vận tải đường bộ, tăng tính cạnh tranh, giảm rào cản gia nhập thị trường, cắt giảm chi phí logistic, để từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam, cải thiện môi trường kinh doanh; các giải pháp của luận văn cũng đồng thời góp phần nhỏ trong tiến trình cải tiến giao thông khu vực, giảm ùn tắc kẹt xe, công khai minh

bạch trong quản lý và xử phạt, đáp ứng đầy đủ và kịp thời nhu cầu đi lại, vận chuyển của người dân như là một cải thiện chất lượng dịch vụ công, phúc lợi công cộng của xã hội (Mục 3.2.2.c)

Từ khoá: Luật Giao Thông Đường Bộ; Vận Tải Đường Bộ; Luật Doanh Nghiệp; Luật Cạnh Tranh; Quản lý nhà nước; Quy hoạch đô thị

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài nghiên cứu:

Trong bối cảnh hiện nay khi Chính phủ, Bộ Giao thông vận tải, Thành Uỷ

và UBND Thành phố Hồ Chí Minh đang nỗ lực quản lý, đảm bảo trật tự an toàn giao thông đường bộ và hoàn thiện cơ sở hạ tầng để phục vụ cho sự phát triển của kinh tế; cùng với đó là nhu cầu vận chuyển hàng hóa và đi lại của người dân ngày càng tăng cao, đòi hỏi nhiều chính sách mới của nhà nước về mở rộng quyền tự do kinh doanh cho doanh nghiệp trong lĩnh vực vận tải đường bộ

Bên cạnh đó, xuất phát từ thực trạng quản lý nhà nước đối với hoạt động kinh

doanh vận tải nói chung và vận tải hàng hóa, hành khách bằng đường bộ nói riêng còn nhiều yếu kém, gây bức xúc trong xã hội như tình trạng phương tiện vận tải của các doanh nghiệp vượt quá tải trọng cho phép, tình trạng xe dù bến cóc tràn lan trên nhiều tuyến phố tại Thành phố Hồ Chí Minh, những tranh luận về tính pháp lý cho

sự tồn tại và hoạt động của loại hình taxi sử dụng kết nối qua Uber, Grab, vấn đề quy hoạch bến bãi cho phương tiện vận tải, điều kiện kinh doanh vận tải bằng đường bộ còn nhiều điểm bất hợp lý; và công tác hậu kiểm để doanh nghiệp đảm bảo thượng tôn đúng các điều kiện kinh doanh vẫn còn chưa được thực hiện nghiêm túc, có hiệu quả trên thục tế,… Có thể nói, chính những yếu kém trên đã đặt ra yêu cầu cần cần thiết và cấp bách phải có những giải pháp hoàn thiện để nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước đối với lĩnh vực quan trọng này trong thời gian tới

Ngoài ra, hiện trạng pháp luật điều chỉnh hoạt động kinh doanh vận tải bằng

đường bộ còn nhiều vướng mắc, bất cập Trong hoàn cảnh đó, việc nghiên cứu, đánh giá toàn diện thực trạng pháp luật về kinh doanh vận tải bằng đường bộ để chỉ

ra những hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế đó là rất cấp thiết Trên cơ sở đối chiếu so sánh pháp luật nước ngoài, Tác giả nêu ra một số phương hướng, kiến nghị các biện pháp nhằm góp phần hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động kinh doanh vận tải bằng đường bộ tại Việt Nam trong thời gian tới

Cuối cùng, xuất phát từ thực tế bản thân Tác giả đang công tác trong ngành bảo

vệ pháp luật, liên quan trực tiếp đến việc giám sát, xử lý các vi phạm trong lĩnh vực

giao thông đường bộ của các cá nhân, tổ chức trong xã hội tác giả nhận thấy cần phải nghiên cứu sâu để đề xuất, tham mưu cho lãnh đạo các cấp hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực kinh doanh vận tải đường bộ

BỐI CẢNH NGHIÊN CỨU

Chi phí logistic ở Việt Nam cao so với khu vực

Giao thông vận tải đường bộ là một bộ phận quan trọng trong kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội Vì vậy, cần được ưu tiên đầu tư phát triển để làm động lực phát triển kinh tế - xã hội, phục vụ sự nghiệp công nghiệp hoá – hiện đại hoá đất nước, đáp ứng tiến trình hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế Tuy nền kinh tế Việt Nam đang từng bước đi lên nhưng cũng chưa thật vững chắc; cần có nhiều điều chỉnh trên con đường tìm mô hình phát triển kinh tế mới phù hợp với đặc thù của Việt Nam Những tác động từ các yếu tố đầu vào (của chi phí kinh doanh, bao gồm chi phí logistic) biến động thường xuyên làm cho các doanh nghiệp kinh doanh khó lường Giá cả các mặt hàng công nghiệp trong đó có nhiên liệu, ô tô thường xuyên biến đổi Giá vật tư đầu vào tăng, phí sử dụng đường bộ, các trạm thu phí BOT trên đường gia tăng Việc tăng giảm giá xăng dầu nhỏ giọt làm cho các đơn vị kinh doanh vận tải rất bị động trong việc kê khai giá cước để phù hợp với giá xăng dầu

Chiến lược hạn chế phương tiện giao thông cá nhân, phát triển giao thông công cộng

Bên cạnh đó, từ 2017, Ngành giao thông vận tải đường bộ đang tập trung phát triển hợp lý về kiểm soát sự gia tăng phương tiện vận tải cá nhân, xây dựng cơ sở hạ tầng giao thông, giải quyết ùn tắc giao thông, bảo đảm trật tự an toàn giao thông đô thị và tiếp tục siết chặt quản lý kinh doanh vận tải đường bộ

Trong hoàn cảnh đó, sự điều chỉnh các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến hoạt động kinh doanh vận tải đường bộ lại có nhiều thay đổi làm ảnh hưởng không ít đến hoạt động kinh doanh của DNVT đường bộ như: Luật Doanh nghiệp năm 2014, Luật Giao thông đường bộ năm 2008, Luật Cạnh tranh năm 2004, Luật Đầu tư năm 2014, Luật Quy hoạch đô thị năm 2009, Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt năm 2008 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt năm

2014, Luật Thuế giá trị gia tăng năm 2008 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của các Luật về thuế năm 2014; và các văn bản dưới luật hướng dẫn

Tuy vậy, nội dung các nghị định, thông tư, văn bản hướng dẫn còn quy định chung chung, một số vấn đề chưa phù hợp, nên trong quá trình thực hiện các cơ quan quản lý nhà nước và các đơn vị vận tải còn lúng túng, có thể kể đến một số vấn đề chính như sau:

- Việc xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ thực hiện Nghị định 171/2013/NĐ-CP ngày 13 tháng 11 năm 2013, Nghị định 107 ngày 17 tháng 11 năm 2014 quy định xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông vận tải đường bộ, đường sắt Theo đó, việc xử lý vi phạm có một số thay đổi, trong

đó có nhiều quy định giữ nguyên hoặc giảm nhẹ hơn cho người lái xe nhưng lại có nhiều quy định chặt chẽ hơn xử phạt nặng hơn đối với các đơn vị vận tải, đòi hỏi các đơn vị vận tải phải tiếp tục tổ chức lại hoạt động của đơn vị mình phù hợp với các quy định của Chính phủ và Bộ Giao thông vận tải

- Về tổ chức, quản lý hoạt động kinh doanh vận tải bằng xe ôtô khách theo tuyến cố định (xe đi từ bến xe này đến bến xe khác) và xe ôtô vận chuyển hành khách theo hợp đồng1 (xe không vào bến xe); ôtô vận tải hành khách công cộng như

xe bus, taxi; ôtô tải vận chuyển hàng hóa cũng cần có giải pháp hoàn thiện khung pháp lý để điều chỉnh hoạt động này

- Việc quy hoạch bến, bãi đổ xe; bến cảng; hệ thống biển báo và phân luồng giao thông đường bộ còn nhiều bất cập, hạn chế cần có giải pháp hoàn thiện2

1 Hiện tượng “xe dù, bến cóc”, nhiều hãng xe "núp" dưới danh nghĩa xe hợp đồng song hoạt động như xe tuyến cố định : http://plo.vn/do-thi/giao-thong/van-khong-phat-duoc-xe-hop-dong-chay-du-690926.html , ngày 24/3/2017, truy cập ngày 08/10/2017

truy cập ngày 08/10/2017

2 Ví dụ bến xe cóc đa phần đều nằm lọt thỏm, trộn lẫn trong các khu dân cư đông đúc Bến xe miền Đông nằm bên quốc lộ 13 Mặt tích cực của vị trí như thế này, trên lý thuyết, là thuận lợi cho nhu cầu của hành khách đến/đi các bến.Bến xe miền Đông được bao quanh bởi những tuyến đường sầm uất người xe, bản thân bến được đầu tư cải tạo bề thế và hoành tráng, tuy nhiên phía trước mặt bến, bên phía đường Đinh Bộ Lĩnh lại ngang nhiên tồn tại không phải một mà tới hai bến xe “cóc nhưng không phải cóc”, bởi vì cũng có giấy phép hoạt động đàng hoàng! Sự chồng chéo bến chính, bến phụ này đã làm ảnh hưởng đến mỹ quan đô thị tại một bến xe thuộc loại tầm cỡ hàng đầu của thành phố

ngày 08/10/2017

- Vấn đề cấp giấy phép xe ôtô đi vào đường cấm, khu vực cấm, chở hàng vượt quá trọng tải, quá khổ thiết kế của xe, cầu, đường bộ cũng cần có giải pháp điều chỉnh để đảm bảo môi trường cạnh canh bình đẳng giữa các DNVT theo Luật Cạnh tranh năm 2004 quy định

- Chính sách thuế nhập khẩu phương tiện có nhiều quy định chưa hợp lý đã có nhiều ý kiến kiến nghị điều chỉnh Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt năm 2008 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt năm 2014, Luật Thuế giá trị gia tăng năm 2008 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của các Luật về thuế năm 2014 nhưng Nhà nước điều chỉnh chưa phù hợp nên giá ô tô vẫn cao hơn nhiều

so với các nước trong khu vực làm cho các DNVT khó khăn trong cạnh tranh với các nước trong khu vực như Campuchia, Lào, Thái Lan, Trung Quốc, trong vận tải hành khách và hàng hóa.3

- Các văn bản chỉ đạo của nhà nước về việc kiểm tra, xử lý và siết chặt quản lý hoạt động kinh doanh vận tải đường bộ còn nhiều bất cập

Chính vì những lý do trên, luận văn “Pháp luật về hoạt động kinh doanh vận tải đường bộ qua thực tiển thi hành tại TP.Hồ Chí Minh” là một đề tài nghiên

cứu mang tính cấp thiết, nhằm góp phần vào việc nghiên cứu, hoàn thiện khung pháp lý điều chỉnh vấn đề này phù hợp với thực tiễn phát triển của đất nước trong giai đoạn hiện nay

2 Giả thiết nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu, mục tiêu nghiên cứu:

Đề tài có một giả thiết nghiên cứu chung: Liệu pháp luật về kinh doanh vận tải đường bộ ở Việt Nam đã hoàn thiện chưa?

24/05/2016, truy cập ngày 08/10/2017

3 Ngành sản xuất ô tô tại Việt Nam phải chịu quá nhiều loại thuế, phí khác nhau, trong khi thuế nhập khẩu ô

tô nguyên chiếc từ các nước ASEAN được cắt giảm hoàn toàn

Để chứng minh hay bác bỏ giả thuyết nghiên cứu này, luận văn đặt nhiệm vụ phải trả lời được các câu hỏi nghiên cứu cụ thể sau:

- Kinh doanh vận tải hàng hóa, hành khách bằng đường bộ là hoạt động kinh doanh phổ biến được nhà nước Việt Nam cho phép phát triển ngay từ giai đoạn đầu phát triển kinh tế thị trường tại Việt Nam So với các hoạt động kinh doanh khác trong nền kinh tế thì hoạt động kinh doanh vận tải đường bộ có những đặc trưng gì khác biệt ? Pháp luật Việt Nam đã có những bước phát triển như thế nào trong quá khứ lẫn hiện tại trong việc điều chỉnh hoạt động kinh doanh vận tải bằng đường bộ thời gian qua?

- Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm kinh tế của cả nước, với khoảng 12 triệu dân sinh sống và có quan điểm dự báo lên tới 20 triệu vào 20354 Điều kiện kinh tế – xã hội thuận lợi đó đã thu hút một lượng lớn nhà đầu tư (cá nhân, doanh nghiệp) tham gia thị trường vận tải đường bộ Thực tế, thời gian qua, hoạt động của doanh nghiệp vận tải đường bộ trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh đã có những thành công và hạn chế gì? Trong những hạn chế đó thì pháp luật về vận tải đường

bộ có những vướng mắc, bất cập gì? Và đâu là nguyên nhân của những vướng mắc, bất cập đó?

- Để khắc phục những hạn chế nêu trên thì cần có những giải pháp cụ thể gì để vừa cải thiện môi trường kinh doanh cho doanh nghiệp vận tải đường bộ đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với hoạt động vận tải đường bộ Việt Nam?

3 Tổng quan tình hình nghiên cứu:

Các nghiên cứu về mạng lưới vận tải đường bộ dưới góc nhìn khoa học vận tải, dưới góc nhìn logistic, kinh tế đã có rất nhiều đề tài nghiên cứu Nhưng kinh doanh vận tải đường bộ dưới góc nhìn pháp lý chưa nhiều và thường chia thành hướng chính:

Tiếp cận thuần tuý dưới góc độ luật hành chính: chú trọng vào việc xử phạt vi

phạm hành chính Theo hướng này có thể kể đến các công trình nghiên cứu:

21/6/2017, truy cập ngày 02/10/2017

- TS Đoàn Duy Khương (chủ biên) (2016), “Cải cách hành chính công phục

vụ phát triển kinh tế cải thiện môi trường kinh doanh”, NXB Chính trị quốc gia – sự thật Trong đó tác giả đã nghiên cứu quá trình cải cách hành chính ở một số quốc gia trong khu vực ASEAN, xu hướng cải cách hành chính, quá trình cải cách hành chính công tại Việt Nam, nhấn mạnh những thay đổi gắn với cải thiện môi trường kinh doanh, từ đó đưa ra các khuyến nghị đối với Chính phủ Việt Nam

- Quách Bé Xiếu (2017), Luận văn Thạc sĩ Luật học: “Thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ”, Trường đại học Luật

TP HCM Trong đó tác giả đã nghiên cứu thực trạng thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ và một số giải pháp hoàn thiện

- Vũ Thanh Nhàn (2009) Luận văn thạc sĩ luật học: "Pháp luật về xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ ở Viêṭ Nam hiêṇ nay – Một số vấn đề lý luận, thực tiễn và phương hướng hoàn thiêṇ", Trường Đại học Luật Hà Nội Luận văn nghiên cứu thực trạng pháp luật xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bô ̣ở Việt Nam từ đó đưa ra giải pháp hoàn thiện pháp luật trong lĩnh vực này

- Nguyễn Trọng Bình (2000), Luận văn thạc sĩ luật học: "Hoàn thiện các quy điṇh pháp luật về các biện pháp xử phạt vi phạm hành chính", Trường Đại học Luật

Hà Nội Luận văn đã phân tích các hình thức xử phạt vi phạm hành chính được đề cập trong văn bản pháp luật, những ưu điểm và hạn chế khi áp dụng trong thực tiễn

và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về lĩnh vực này

- Trần Trọng Vinh, 2017, Đánh giá hiệu quả sử dụng hệ thống camera giám sát giao thông trong năm 2016, tạp chí Cảnh Sát Nhân Dân, tr 31 Trong đó tác giả đã nghiên cứu thực trạng an toàn giao thông tại Việt Nam, giải pháp sử dụng hệ thống camera giám sát phát hiện hành vi vi phạm giao thông bằng hình ảnh, hiệu quả mang lại và đánh giá của các đơn vị đã sử dụng giải pháp này

Tiếp cận dưới góc độ thuần tuý luật kinh tế, quản trị công ty, quản trị doanh nghiệp Theo hướng này có thể kể đến các công trình nghiên cứu:

- TS Đỗ Thị Kim Tiên (2017), “Quản trị doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường”, NXB Chính trị quốc gia sự thật Trong đó tác giả đã nghiên cứu về quản trị doanh nghiệp nói chung và quản trị doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường nói riêng, môi trường hoạt động của doanh nghiệp, cơ chế và nội dung quản lý nhà nước đối với doanh nghiệp

- Trương Nhật Quang (2016), “Pháp Luật Về Doanh Nghiệp - Các Vấn Đề Pháp

lý Cơ Bản”, NXB Dân Trí Trong đó tác giả đã nghiên cứu các quy định của pháp luật về doanh nghiệp đang có hiệu lực tại thời điểm 31 tháng 12 năm 2015 Cuốn sách cũng trình bày một số thay đổi luật sau thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2015

- Võ Thị Hà Linh (2014), Luận văn thạc sĩ luật học: “Việc tiếp nhận các nguyên tắc quản trị công ty của OECD trong pháp luật quản trị công ty niêm yết của Việt Nam”, Đại học Quốc gia Hà Nội, khoa Luật Trong đó tác giả đã phân tích, đánh giá các quy định pháp lý về quản trị công ty niêm yết tại Việt Nam và đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả điều chỉnh của pháp luật về quản trị công

ty tại các doanh nghiệp niêm yết, mức độ tuân thủ các quy định pháp lý về QTCT của công ty niêm yết

- PGS.TS Ngô Kim Thanh (2013), “Giáo trình quản trị doanh nghiệp (Tái bản lần thứ tư, có sửa đổi bổ sung)”, NXB Kinh tế quốc dân Trong đó tác giả đã nghiên cứu về phương pháp luận và nghiệp vụ quản trị doanh nghiệp phù hợp với điều kiện

và bối cảnh kinh doanh hiện nay và trong giai đoạn tới

Nhưng các công trình nghiên cứu trên chưa làm rõ mối quan hệ liên ngành luật kinh tế - hành chính – logistic; chưa làm rõ các quy định hành chính đã tác động đến thị trường kinh doanh vận tải đường bộ, đến môi trường cạnh tranh, chi phí vận tải, tác động đến chất lượng vận tải đường bộ Đây chính là phương diện mà tác giả luận văn này muốn đi sâu vào nghiên cứu

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến hoạt động kinh doanh vận tải đường bộ tại thành phố Hồ Chí Minh

Phạm vi không gian: Thành phố Hồ Chí Minh

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là các vấn đề liên quan đến hoạt động vận tải hàng hóa, vận tải hành khách tại thành phố Hồ Chí Minh

Phạm vi, lĩnh vực, vấn đề: luận văn tập trung các nhóm vấn đề: Việc cạnh

tranh trong kinh doanh vận tải đường bộ hiện nay giữa các DNVT; Thực trạng pháp luật điều chỉnh các hoạt động này: Việc cấp phép bến, bãi đậu xe, xe đi vào đường cấm, khu vực cấm, xe chở quá tải, quá khổ, vấn đề kiểm tra, giám sát, quy hoạch cơ

sở hạ tầng giao thông của các cơ quan có thẩm quyền trong quản lý nhà nước; Luận văn hướng tới các kiến nghị nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh doanh vận tải đường bộ tại Việt Nam

5 Phương pháp nghiên cứu:

Đề tài kết hợp đa dạng các phương pháp nghiên cứu khác nhau, bao gồm:

- Phương pháp nghiên cứu các văn bản quy định của pháp luật về kinh doanh vận tải đường bộ, các thống kê, báo cáo, bài viết có liên quan

- Phương pháp khảo sát thực tế tình hình kinh doanh vận tải hàng hoá và hành khách bằng đường bộ tại TP Hồ Chí Minh

- Phương pháp thống kê, so sánh, bình luận, phân tích, đánh giá, tổng hợp được thực hiện trong luận văn này

- Phương pháp ROCCIPI5 để tìm ra nguyên nhân của các hành vi vi phạm pháp luật trong kinh doanh vận tải đường bộ

5 Về ROCCIPI xin xem thêm

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ KINH DOANH VẬN TẢI ĐƯỜNG BỘ VÀ PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH HOẠT ĐỘNG KINH DOANH

VẬN TẢI ĐƯỜNG BỘ TẠI VIỆT NAM 1.1 Khái niệm, phân loại, đặc điểm kinh doanh vận tải đường bộ

1.1.1 Vai trò của vận tải và khái niệm kinh doanh vận tải

Hàng ngày chúng ta di chuyển từ nơi này đến nơi khác bằng xe cộ, tàu thuyền, hay máy bay Hàng hóa tiêu dùng được vận chuyển đến các chợ hoặc siêu thị Nguyên vật liệu sản xuất được chở từ vùng nguyên liệu đến nơi sản xuất và tiêu thụ bằng ô tô, tàu hỏa, tàu biển… Tất cả những hoạt động này đều liên quan đến vận tải Vận tải đóng một vai trò trọng yếu của quá trình phân phối và lưu thông Từ trước đến nay nó luôn đồng hành với sự tiến triển của nền văn minh nhân loại Nhờ có ngành vận tải, hàng hóa và bản thân con người mới có thể di chuyển từ nơi này đến nơi khác một cách an toàn và nhanh chóng Từ đó, vận chuyển luôn cả dòng tiền tệ

và văn hóa Nếu coi nền kinh tế là một cơ thể sống, trong đó hệ thống giao thông là các huyết mạch thì vận chuyển là quá trình đưa các chất dinh dưỡng đến nuôi các tế bào của cơ thể sống đó Vì lẽ đó, hiển nhiên nếu lưu thông tắc nghẽn thì từng tế bào cũng như cả cơ thể sống sẽ trì trệ và chết dần Do đó, có thể thấy rằng vận tải là vấn

đề sống còn của một nền kinh tế

Trong các loại hạ tầng giao thông, hạ tầng giao thông đường bộ đóng vai trò chủ đạo, giống như động mạch chủ, chi phối các hoạt động kinh tế, xã hội Hạ tầng giao thông đường bộ là tập hợp các công trình, vật kiến trúc, thiết bị và các công trình phụ trợ phục vụ nhu cầu vận tải mặt đất đối với hàng hóa và hành khách, đảm bảo cho việc di chuyển được an toàn, nhanh chóng và thuận tiện Đối với nhiều khu vực và quốc gia có nhiều sông ngòi, hạ tầng giao thông đường thủy nội địa cũng có

vai trò quan trọng tương tự Tuy nhiên, con người chủ yếu vẫn dựa vào giao thông đường bộ để phát triển 6

Theo Wikipedia Tiếng Việt, vận tải được giải nghĩa là “sự vận chuyển hay

chuyển động của người, động vật và hàng hóa từ nơi này đến nơi khác Phương thức vận chuyển bao gồm hàng không, đường sắt, đường bộ, đường thủy, bằng cáp, đường ống và trong không gian Các lĩnh vực có thể được chia thành cơ sở hạ tầng, phương tiện và hoạt động Phương tiện giao thông rất quan trọng vì nó cho phép quan hệ thương mại trong cuộc sống; đó là điều cần thiết cho sự phát triển của nền văn minh.”

Kinh doanh vận tải hành khách bằng đường bộ trước hết được hiểu là một loại

hình dịch vụ - một hoạt động có ích do con người tạo ra (không tồn tại dưới hình thái

sản phẩm, không dẫn đến việc chuyển quyền sở hữu) nhằm thỏa mãn đầy đủ, kịp thời, thuận tiện và văn minh các nhu cầu sản xuất và đời sống xã hội của con người Dưới góc độ pháp lý, Điều 3 Nghị định 86/2014/NĐ-CP quy định như sau:

“Kinh doanh vận tải là việc sử dụng các phương tiện vận tải có khả năng chuyên

chở hàng hóa và hành khách trên đường bộ, đường sắt, đường hàng không, đường thủy… nhằm mục đích sinh lợi; bao gồm kinh doanh vận tải thu tiền trực tiếp và kinh doanh vận tải không thu tiền trực tiếp”.

1.1.2 Phân loại kinh doanh vận tải

- Kinh doanh vận tải thu tiền trực tiếp là hoạt động kinh doanh vận tải trong đó đơn vị kinh doanh vận tải cung cấp dịch vụ vận tải và thu cước phí vận tải trực tiếp

từ khách hàng

- Kinh doanh vận tải không thu tiền trực tiếp là hoạt động kinh doanh vận tải trong đó đơn vị kinh doanh vừa thực hiện công đoạn vận tải, vừa thực hiện ít nhất một công đoạn khác trong quá trình từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc dịch vụ

và thu cước phí vận tải thông qua doanh thu từ sản phẩm hoặc dịch vụ đó

6 Phí Vĩnh Tường (2015), Phát triển hạ tầng giao thông Kinh nghiệm quốc tế và giải pháp cho Việt Nam,

NXB Khoa Học Xã Hội, Hà Nội, tr.22.

Vậy xe ôm có được coi là kinh doanh vận tải không? Trên thực tế thì hiện nay việc chở xe ôm theo mô hình cá nhân không được coi là kinh doanh vận tải Tuy nhiên, nếu những công ty, những khách sạn hay những hợp tác xã thành lập đội xe

ôm chuyên biệt thì đây cũng là một hình thức kinh doanh vận tải bằng xe máy, mà

xe ôm chuyên nghiệp sử dụng Grabbike để kết nối hành khách là một ví dụ

Cũng theo Nghị định 86/2014/NĐ-CP, có 3 phương thức kinh doanh vận tải

hiện hành là: kinh doanh vận tải bằng xe buýt, kinh doanh vận tải bằng xe taxi, và

kinh doanh vận tải theo xe hợp đồng

Tuy nhiên, trường hợp của mô hình Uber, Grab nên được phân loại là một loại hình đặc thù mới; ko nên gán nó vào ba loại hình hiện tại Với cách tiếp cận cố xếp công nghệ kết nối Uber (tại điều 7, dự thảo ngày 16-9-2016 sửa đổi, bổ sung Nghị định 86/2014/NĐ-CP về kinh doanh và điều kiện kinh doanh vận tải bằng ôtô) như là vận tải hành khách bằng hợp đồng không theo tuyến cố định sẽ dẫn tới hai bất cập: (a) Tài xế không được phép cho khách xuống khỏi xe, nếu giữa đường khách muốn xuống (vì vận tải theo hình thức này thì tài xế chỉ được phép đón trả khách tại các điểm thỏa thuận trước trong hợp đồng hay nói cách khác, cách tiếp cận này đã phủ nhận một số đặc điểm “taxi” của mô hình Uber, Grab; (b) Yêu cầu trong tất cả các chuyến đưa đón hành khách phải bảo đảm số các chuyến đi không bị trùng nhau quá 50%

Nếu tiếp cận vận tải hành khách thông qua mô hình Uber là một mô hình hoàn toàn mới, coi như một phương thức vận tải mới, khác với ba phương thức hiện hành (buýt, taxi, hợp đồng) thì nhà làm luật có thể phân hóa, đặt ra điều kiện đặc trưng để vừa bảo đảm an toàn, vừa khai thác tối đa ưu điểm của mô hình này.7 Vấn đề này sẽ được phân tích cụ thể hơn tại chương 2 của luận văn

1.2 Lịch sử phát triển của pháp luật điều chỉnh kinh doanh vận tải đường bộ tại Việt Nam

Tiến bước vào thời kỳ đổi mới, xây dựng đất nước, Đại hội lần thứ VI của Đảng

đã mở ra một bước ngoặt lịch sử cho dân tộc Đại hội xác định GTVT là “khâu quan

lần cuối ngày 10/08/2017

trọng nhất của kết cấu hạ tầng” và “phải đi trước một bước để đáp ứng yêu cầu phát triển của nền kinh tế quốc dân” Các chính sách hội nhập, mở cửa tăng cường quan

hệ quốc tế đã thu hút nguồn vốn đầu tư nước ngoài, tạo điều kiện cho ngành có điều kiện áp dụng công nghệ mới xây dựng kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ Bên cạnh đó, lực lượng vận tải đã có sự phát triển mạnh mẽ, khối lượng vận tải đường bộ qua các năm luôn luôn chiếm 70 - 80% trong tổng khối lượng vận tải của toàn ngành

Bảng1.2 Số Liệu Phương Tiện Cơ Giới Đường Bộ Đăng Ký Mới 8

Phương tiện cơ giới đường bộ Đăng ký mới Tổng số Tháng 2/2012

Nhà nước với vai trò thiết lập khuôn khổ pháp luật về kinh tế, tạo môi trường kinh doanh thuận lợi thông qua các chính sách và hệ thống luật chuẩn mực, phù hợp

sẽ có tác động quyết định đến sự phát triển hoạt động vận tải bằng đường bộ Hoàn thiện hệ thống pháp luật điều chỉnh quan hệ vận tải là một yêu cầu cấp bách tạo nền móng vững chắc giải quyết vấn đề bức xúc hiện nay để nâng cao hiệu quả trong công tác vận tải đường bộ

Nhận thấy tầm quan trọng của hoạt động giao thông trong thực tiễn cuộc sống, tại kì họp thứ 9 Quốc hội khóa X ngày 29 tháng 6 năm 2001, Luật Giao thông đường bộ số 26/2001/QH10 (LGTĐB 2001) đã được thông qua và có hiệu lực ngày

01 tháng 01năm 2002; cùng với sự ra đời của LGTĐB 2001, các văn bản quy phạm pháp luật về hoạt động vận tải đường bộ lần lượt được ban hành như: Chỉ thị số 01/2004/CT-TTg ngày 02/01/2004 của Thủ tướng Chính phủ về việc chấn chỉnh hoạt động vận tải khách liên tỉnh bằng ô tô; Quyết định số 08/2005/QĐ-BGTVT ngày 10/01/2005 của Bộ Giao thông vận tải quy định về bến xe ô tô khách; Quyết định số 09/2005/QĐ-BGTVT ngày 10/01/2005 của Bộ Giao thông vận tải quy định

về vận tải khách bằng ô tô theo tuyến cố định và vận tải khách bằng ô tô theo hợp đồng; Nghị định số 110/2006/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 28/09/2006 về điều kiện kinh doanh vận tải bằng ô tô;… Sau quá trình áp dụng luật vào đời sống thực tiễn, với những thay đổi mạnh mẽ của nền kinh tế nói chung cũng như hoạt động vận tải khách nói riêng, ngày 13/11/2008, tại kỳ họp thứ 4 Quốc hội khóa XII ngày 13/11/2008 Quốc hội đã thông qua Luật Giao thông đường bộ số 23/2008/QH12 (LGTĐB 2008) thay thế LGTĐB 2001 có hiệu lực kể từ ngày 01/07/2009 Bên cạnh đó, Chính phủ cũng ban hành Nghị định số 91/2009/NĐ-CP (Nghị định 91) ngày 21/10/2009 về kinh doanh và điều kiện kinh doanh vận tải bằng xe ô tô Sau đó lần lượt các văn bản quy phạm pháp luật mới ra đời phù hợp với sự chuyển biến thực tế của đời sống như: Nghị định 86/2014/NĐ-CP về kinh doanh và điều kiện kinh doanh vận tải bằng xe ô tô; Thông tư 63/2014/TT-BGTVT quy định về tổ chức, quản lý hoạt động vận tải hành khách, vận tải hàng hóa bằng

xe ô tô và dịch vụ hỗ trợ vận tải đường bộ…

Việc ra đời LGTĐB 2008 và các Nghị định, thông tư hướng dẫn đi kèm đã tạo nên sự hoàn thiện của hệ thống pháp luật giao thông đường bộ nước ta Đó là cơ sở pháp lý quan trọng để Nhà nước quản lý các hoạt động vận tải, nhưng đến nay, do biến động của tình hình thực tế có nhiều vấn đề mà pháp luật hiện hành vẫn chưa tiên liệu được như: quá trình xã hội hóa các bến xe, sự phát triển nhanh chóng của các phương tiện vận tải, những phương thức vận tải mới xuất hiện… Điều này dẫn đến môi trường kinh doanh vận tải đường bộ và thực tiễn thi hành pháp luật hiện nay ở trên địa bàn cả nước còn những hạn chế, bất cập cần được khắc phục để phát huy tối đa vai trò của pháp luật trong hoạt động thực tiễn

Tiểu kết: Những thành tích đạt được của ngành GTVT đường bộ sau hơn 20

năm đổi mới khẳng định tính liên tục, xuyên suốt qua nhiều giai đoạn lịch sử của ngành Đường bộ Ngành đã xây dựng được một lực lượng rất mạnh các doanh nghiệp xây dựng giao thông, kinh doanh vận tải, đồng thời nắm giữ và áp dụng nhiều trang thiết bị, kỹ thuật, phương tiện hiện đại, tích lũy nhiều kinh nghiệm sản xuất, kinh doanh Từ một điểm xuất phát rất thấp, trình độ khoa học công nghệ - kỹ thuật của ngành Giao thông vận tải Việt Nam đã phát triển vượt bậc; tiếp thu và làm chủ được rất nhiều công nghệ mới, hiện đại Đi liền với đó là những quan hệ xã hội mới xuất hiện trong lĩnh vực kinh doanh vận tải đường bộ, đặt ra thách thức cho cơ chế quản lý nhà nước: làm sao để tránh thất thu thuế; làm sao để bảo đảm sự bình đẳng trước pháp luật của các doanh nghiệp trong hoạt động kinh doanh vận tải: bình đẳng giữa taxi truyền thống và xe hợp đồng điện tử, bình đẳng giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp nước ngoài cung cấp dịch vụ qua biên giới? Để trả lời được những câu hỏi này, cần có cái nhìn thấu đáo về các nguyên tắc điều chỉnh kinh doanh vận tải đường bộ

1.3 Nguyên tắc9 điều chỉnh kinh doanh vận tải đường bộ

1.3.1 Bảo đảm an toàn của hành khách, trật tự công công, bảo đảm quyền lợi khách hàng trong mối quan hệ cân bằng với chi phí giám sát, thực thi

Có thể thấy được, đối với sự phát triển kinh tế - xã hội ở nước ta, vận tải đường bộ đóng vai trò đặc biệt quan trọng Lưu thông trì trệ thì kinh tế - xã hội không thể phát triển được Song song với sự phát triển của lực lượng vận tải, công tác quản lý hoạt động vận tải đường bộ cũng đã có những chuyển biến tích cực và ngày càng được hoàn thiện Kể từ khi Nhà nước chủ trương xã hội hoá lực lượng vận tải đường bộ, các thành phần kinh tế và quan hệ kinh tế đã phát triển mạnh mẽ, các phương tiện kinh doanh vận tải gia tăng nhanh chóng cả về số lượng và chất lượng, cùng với đó là nhiều loại hình kinnh doanh vận tải mới xuất hiện, đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu đi lại và vận chuyển hàng hóa của người dân

Về kinh doanh vận tải hành khách, dựa trên tính chất là một loại hình dịch vụ

có đối tượng phục vụ là con người, mang những đặc điểm cơ bản của dịch vụ Hoạt động vận tải này có liên quan mật thiết không chỉ tới các chủ xe sử dụng phương tiện đón, trả khách, các đơn vị kinh doanh vận tải hành khách, doanh nghiệp kinh doanh bến xe vận tải với hành khách mà còn liên quan tới hệ thống cơ quan quản lý đường bộ

Khác với việc sử dụng giao thông cá nhân, người chủ phương tiện phải gánh chịu rủi ro tài sản, tính mạng do chính lỗi bất cẩn của mình gây ra; vì vậy sự can thiệp của pháp luật vào quyền tự do của chủ phương tiện cá nhân ở mức vừa phải như bắt buộc mua bảo hiểm trách nhiệm dân sự, kiểm định phương tiện vận tải … kinh doanh vận tải hành khách liên quan đến tính mạng, tài sản của hành khách – vốn ở vị trí yếm thế so với chủ phương tiện vận tải Bởi vậy pháp luật cần phải can thiệp nhiều vào quyền tự do thoả thuận hợp đồng giữa hành khách và chủ phương

9 Đây là các nguyên tắc khoa học mà theo tác giả khi xây dựng chính sách, ban hành các quy phạm pháp luật điều chỉnh hoạt động kinh doanh vận tải đường bộ cần tuân theo Việc pháp luật của từng quốc gia có đi theo các nguyên tắc này hay không còn tuỳ thuộc lợi ích chính trị, khả năng nhận thức của các nhà lập pháp, quan niệm riêng của mỗi quốc gia, của mỗi chính phủ cầm quyền; tác giả chỉ nêu ra dưới góc nhìn khoa học

tiện/ người điều khiển phương tiện, áp đặt các điều kiện an toàn, tiêu chuẩn… lên hoạt động này Và để bảo đảm chủ phương tiện, người điều khiển phương tiện tuân thủ các chuẩn mực nhằm bảo vệ khách hàng, bảo vệ lợi ích công cộng thì một hệ thống các cơ quan chức năng có quyền giám sát, thanh tra, kiểm tra, xử phạt và nhiều quy trình hành chính kèm theo để bảo đảm cho mục tiêu này Đây là một phương diện (dimension) cần cần phải có trong quản lý kinh doanh vận tải nói chung, vận tải hành khách nói riêng

Nhưng ở một phương diện (dimension) khác, việc phải trải qua nhiều quy trình10, tuân thủ nhiều chuẩn mực vận tải sẽ làm tăng chi phí đầu vào của doanh nghiệp (input) và gián tiếp làm tăng chi phí logistic trong toàn nền kinh tế Và việc thanh tra, giám sát, xử phạt cũng sẽ tiêu tốn nhiều giờ lao động của công chức, mà đằng sau đó là sự tiêu tốn ngân sách

Bởi vậy, nguyên tắc đầu tiên khi hoạch định, phân tích, đánh giá hệ thống pháp luật về kinh doanh vận tải cần phải nhận diện và cân bằng hai thái cực này; tránh bị lệch cực tả hay cực hữu Việc bảo đảm an toàn, quyền lợi của hành khách, giữ vững trật tự công cộng, đảm bảo cạnh tranh công bằng trong mối quan hệ hài hòa với chi phí giám sát, thực thi là vô cùng quan trọng

1.3.2 Tăng cường cạnh tranh lành mạnh, giảm chi phí vận tải tối đa

Chi phí vận tải ảnh hưởng mạnh mẽ đến tính hiệu quả chung của nền kinh tế, và những chuỗi cung ứng, hệ thống cung cấp hàng hoá vững chắc là điều vô cùng quan trọng đối với mọi doanh nghiệp Một hệ thống giao thông đô thị hiệu quả là một trong những điều kiện tiên quyết cho sự phát triển bền vững của các chuỗi đô thị; tương tự như vậy ở tầm quốc gia và tầm khu vực Nếu giao thông không phát triển, hiển nhiên các hoạt động kinh tế của một thành phố cũng sẽ gặp phải nhiều cản trở Chi phí vận tải tăng đồng nghĩa với sức cạnh tranh của thành phố đó, quốc gia đó sẽ giảm so với các thành phố hay quốc gia láng giềng; các nhà đầu tư sẽ lựa chọn nơi thành phố

10 Đây chính là yếu tố Process trong phương pháp ROCCIPI mà tác giả sử dụng

khác, quốc gia khác có hệ thống cơ sở hạ tầng tốt hơn11 Vì vậy, để hướng tới mục tiêu là một nền kinh tế phát triển bền vững, mỗi quốc gia, mỗi thành phố cần phải tăng cường cạnh tranh bằng cách giảm chi phí vận tải đến mức tối đa

Vậy những nguyên nhân nào dẫn đến ngành kinh doanh vận tải đường bộ Việt Nam có hiệu quả cạnh tranh thấp với chi phí cao so với khu vực ASEAN12

Một cái nhìn chung về các phương tiện vận tải tại Việt Nam, dễ dàng thấy được những hạn chế như tuổi đời cao, công nghệ lạc hậu, tiêu hao nhiều nhiên liệu…, thiếu những phương tiện lớn và các phương tiện chuyên dụng, chi phí đầu tư phương tiện khá cao do giá xe ô tô trong nước cao Bên cạnh đó, cần lưu ý đến việc các chủ xe chở quá tải trọng để cạnh tranh trong một thời gian dài đã làm “méo mó” thị trường vận tải cũng là một nguyên nhân chủ yếu dẫn đến việc vận tải đường bộ có thị phần quá cao, và sự xuống cấp của cơ sở hạ tầng, làm tăng chi phí logistic về dài hạn (do phải gánh chi phí đầu tư nâng cấp hạ tầng giao thông do xe quá tải gây ra)

Ngoài ra, các DNVT nói chung có hệ thống tổ chức, quản lý chưa chuyên nghiệp; khả năng liên kết giữa các doanh nghiệp kém, nguồn thông tin về nhu cầu vận chuyển không đủ sẽ khiến cho hiệu suất khai thác vận tải không cao

Các loại phí, lệ phí đối với hoạt động GTVT của Việt Nam còn cao so với một

số quốc gia trong khu vực Các DNVT cần có phương án hợp lý để cân đối giữa lợi ích khi sử dụng kết cấu hạ tầng tốt như giảm chi phí bảo dưỡng, khấu hao phương tiện, giảm thời gian hành trình, tăng hiệu quả khai thác…

Ngoài việc khắc phục những tồn tại trên, khả năng kết nối giữa các phương thức vận tải bao gồm kết nối về hạ tầng, phương tiện và thông tin cần phải được gấp rút nâng cao Một trong những đề án được kì vọng sẽ tạo bước đột phá trong lĩnh vực vận tải là “sàn giao dịch vận tải trực tuyến”, khi tham gia, khách hàng và doanh nghiệp sẽ được kết nối, minh bạch hóa chi phí, hạn chế nhiều xe chạy “rỗng”…

Hướng tới tận dụng tối đa nguồn phương tiện cung ứng, từ đó giảm tối đa chi phí vận chuyển, có lợi cho cả doanh nghiệp và khách hàng13.

Ví dụ: Chia sẻ kinh nghiệm về việc xây dựng sàn giao dịch vận tải tại Thái Lan, GS Rutth Banmyong – Đại học Thammasat (Thái Lan) cho biết: vận tải hàng hoá bằng đường bộ ở Thái Lan chiếm tới 80% Trước đây, theo thống kê có tới 66% các chuyến xe chở hàng đi mà chiều về không có hàng (chạy rỗng) Vì thế, sàn GDVT ở Thái Lan đã được thành lập từ năm 2006 để giải quyết tình trạng này Hay xét về mặt lợi ích kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, ông Jonathan Kok - Giám đốc Trung tâm tạo thuận lợi cho thương mại Crimson Logistic (Singapore) đưa ra so sánh, nếu chi phí vận tải/ tổng chi phí ở Trung Quốc là 20% thì ở Mỹ chỉ có 8% Vì thế, bài toán cần giải ở đây chính là làm sao để mỗi chuyến

xe đều đầy tải cả chiều đi lẫn chiều về hoặc một chuyến đi có thể vận chuyển cho nhiều đơn hàng khác nhau để không bị non tải.”14

Với sự xuất hiện của sàn giao dịch vận tải, việc công khai minh bạch về giá cước, thông tin, chất lượng dịch vụ trong lĩnh vực vận tải chính là tiền đề cho cạnh tranh lành mạnh Tuy nhiên, đi vào hoạt động từ tháng 12/2015, sau gần hai năm hoạt động, sàn giao dịch vận tải vẫn lâm vào cảnh đìu hiu khi số thành viên tham gia và các giao dịch thành công vẫn rất ít, lượng hàng hóa trên sàn giao dịch khan hiếm Nguyên nhân chính do sàn giao dịch chưa tạo được sự tin tưởng giữa các thành viên tham gia, khiến xe và hàng chưa gặp nhau Vì vậy, để tạo động lực và lấy được niềm tin của khách hàng, thông tin mà các DN đưa lên mạng giao dịch điện tử phải được kiểm soát Phải tạo cơ hội tối đa cho khách hàng phản ánh, nhận xét và có cơ chế xử lý nghiêm các sai phạm có thể xảy ra từ các DNVT

1.3.3 Đa dạng hoá, liên thông loại hình dịch vụ vận tải 15

Trên thực tế GTVT ở Việt Nam hiện nay đang đặt ra yêu cầu cấp thiết cho việc kết nối giữa các phương thức vận tải (đường bộ, đường biển, đường hàng không, đường sắt, đường thủy nội địa, liên thông với Bus thuỷ, airway, metro sắp tới) Rõ ràng việc vận tải đơn thức lợi bất cập hại, không kết hợp đồng bộ giữa các phương thức vận tải đã làm tăng giá thành sản xuất và giá hàng hóa XNK, qua đó làm giảm năng lực cạnh tranh của thương mại nước ta Yêu cầu đặt ra là phải tăng cường kết nối giữa các phương thức vận tải

Tăng cường giải pháp kết nối giữa các phương thức vận tải thực chất là phát triển vận tải đa phương thức Việc kết hợp lợi thế riêng biệt của từng loại hình vận tải

sẽ làm tăng tối đa hiệu quả vận chuyển, từ đó giảm giá thành sản phẩm “Tại Đức, rất nhiều trung tâm gom hàng ở thành phố hiện đang tồn tại dưới hình thức vận tải hai phương thức (đường sắt/ đường bộ) hay thậm chí là vận tải ba phương thức (cảng, đường sắt, đường bộ)”16 Vận tải liên hợp không chỉ nâng cao hiệu quả sinh thái của việc vận tải hàng hóa trên bộ, mà còn đóng góp vào tính khả thi của mạng lưới mua gom và phân phối hàng hóa trong đô thị vốn phức tạp với không gian hạn chế

Ở TP.HCM, đa dạng hoá, liên thông loại hình dịch vụ vận tải mà điển hình là

sự kết hợp của các loại hình vận tải đường sắt - đường bộ - vận tải thủy nội địa - vận tải đường biển (Rail /Road/Inland waterway/Sea…) và thậm chí sắp tới là metro (Với hệ thống metro, theo quy hoạch điều chỉnh, thành phố sẽ có 8 tuyến dài 172,6km và 3 tuyến xe điện chạy trên mặt đất và đường sắt 1 ray (monorail) Tuyến

số 1 Bến Thành-Suối Tiên với tổng vốn đầu tư gần 2,5 tỷ USD đang được khẩn trương xây dựng, “hình hài” đang ngày càng hiện rõ Các đơn vị đang thi công trụ

15 Tác giả sử dụng cách tiếp cận liên ngành kinh tế - quy hoạch – vận tải – kinh doanh Vận tải kinh doanh đường bộ của Việt Nam chỉ có thể phát triển bền vững khi tuân theo cách tiếp cận liên ngành như các quốc gia là đối thủ cạnh tranh của Việt Nam Nếu Việt Nam tiếp cận giải quyết vấn đề một cách phân mảnh theo quan niệm “ngành khoa học” độc lập, ngành luật độc lập theo các nước CNXH thập niên 1970 của thế kỷ 20, quá khác biệt với cách tiếp cận của các quốc gia cạnh tranh sẽ không giải quyết được vấn đề nâng cao năng lực canh tranh, phát triển kinh doanh vận tải đường bộ một cách bền vững

16 Bernhard O Herzog, giáo trình Giao thông bền vững: Giáo trình dành cho các nhà hoạch định chính sách tại các đô thị đang phát triển, Module 1g, tr 27.

móng, đoạn từ cầu Sài Gòn đến ngã ba Cát Lái đã nối ghép thành công 5 dầm đường.17: Đây là mô hình vận tải phổ biến nhất để chuyên chở hàng hoá xuất nhập khẩu Hàng hóa được vận chuyển bằng đường sắt, đường bộ hoặc đường thủy nội địa đến cảng biển của nước xuất khẩu, sau đó được vận chuyển bằng đường biển tới cảng của nước nhập khẩu rồi từ đó vận chuyển đến người nhận ở sâu trong nội địa bằng đường bộ, đường sắt hoặc vận tải nội thủy

Ở Việt Nam, loại hình vận tải đa phương thức còn khá mới mẻ nhưng cực kì hiệu quả trong việc đẩy mạnh quá trình giao thương với các quốc gia trên thế giới Trong thời gian tới chúng ta cần nhanh chóng có các chính sách cụ thể quan tâm nhiều hơn tới loại hình vận tải đa phương thức, thông qua việc phối hợp các bộ, ngành, cơ quan có liên quan đầu tư đồng bộ từ cơ sở hạ tầng đến các loại hình phương tiện - đây là một loại hình vận tải với rất nhiều ưu điểm, đóng góp một phần lớn vào việc thúc đẩy nền kinh tế phát triển trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng của đất nước ta như hiện nay

1.4 Chủ thể kinh doanh, điều kiện và loại hình kinh doanh vận tải đường bộ

a) Chủ thể kinh doanh vận tải đường bộ được quy định tại Điều 67 Luật giao

thông đường bộ 2008 và Điều 4 Nghị định 86/2014/NĐ-CP khi thoả mãn hai yếu tố: (1) Doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh hoạt động kinh doanh vận tải bằng xe ô

tô phải đăng ký thành lập doanh nghiệp; và (2) có GPKD vận tải hành khách phù hợp

b) Điều kiện kinh doanh vận tải đường bộ, được quy định tại Điều 67 Luật

giao thông đường bộ 2008 như sau:

“1 Doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh hoạt động kinh doanh vận tải bằng xe ô tô phải có đủ các điều kiện sau đây:

a) Đăng ký kinh doanh vận tải bằng xe ô tô theo quy định của pháp luật;

b) Bảo đảm số lượng, chất lượng và niên hạn sử dụng của phương tiện phù hợp với hình thức kinh doanh; phương tiện kinh doanh vận tải phải gắn thiết bị giám sát hành trình của xe theo quy định của Chính phủ;

c) Bảo đảm số lượng lái xe, nhân viên phục vụ trên xe phù hợp với phương án

truy cập lần cuối ngày 02/10/2017

kinh doanh và phải có hợp đồng lao động bằng văn bản; nhân viên phục vụ trên xe phải được tập huấn nghiệp vụ kinh doanh vận tải, an toàn giao thông; không được sử dụng người lái xe đang trong thời kỳ bị cấm hành nghề theo quy định của pháp luật; d) Người trực tiếp điều hành hoạt động vận tải của doanh nghiệp, hợp tác xã phải có trình độ chuyên môn về vận tải;

đ) Có nơi đỗ xe phù hợp với quy mô của doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh, bảo đảm yêu cầu về trật tự, an toàn, phòng, chống cháy nổ và vệ sinh môi trường

2 Chỉ các doanh nghiệp, hợp tác xã mới được kinh doanh vận tải hành khách theo tuyến cố định, kinh doanh vận tải hành khách bằng xe buýt, bằng xe taxi và phải có đủ các điều kiện sau đây:

a) Các điều kiện quy định tại khoản 1 Điều này;

b) Có bộ phận quản lý các điều kiện về an toàn giao thông;

c) Đăng ký tiêu chuẩn chất lượng dịch vụ vận tải hành khách với cơ quan có thẩm quyền và phải niêm yết công khai

3 Chỉ các doanh nghiệp, hợp tác xã mới được kinh doanh vận tải hàng hóa bằng công-ten-nơ và phải có đủ các điều kiện quy định tại khoản 1, điểm b khoản 2 Điều này

4 Chính phủ quy định cụ thể điều kiện và việc cấp giấy phép kinh doanh vận tải bằng xe ô tô

C) Loại hình kinh doanh vận tải đường bộ

Sau loại hình kinh doanh vận tải đường bộ hiện hành được quy định tại Nghị định

86/2014/NĐ-CP như sau: “Kinh doanh vận tải hành khách bằng xe ô tô theo tuyến

cố định; xe buýt, xe taxi, xe hợp đồng, vận tải khách du lịch bằng xe ô tô; Kinh doanh vận tải hàng hóa bằng xe ô tô… Cùng với đó là những điều kiện chung và những điều kiện cụ thể kèm theo từng loại hình kinh doanh vận tải.”18

1.5 Thủ tục đăng ký doanh nghiệp và cấp phép kinh doanh vận tải đường bộ

Dựa trên 2 đặc điểm về chủ thể kinh doanh vận tải đường bộ đã nêu ở mục 1.4 thì để có thể tiến hành các hoạt động kinh doanh vận tải đường bộ, trước hết phải (a) là một doanh nghiệp được đăng ký Sau đó (b) tiến hành tiếp thủ tục “cấp giấy

18 Điều 4 đến Điều 19 Nghị Định 86/2014/NĐ-CP.

phép kinh doanh vận tải bằng ô tô” Thủ tục đăng ký và cấp phép có thể chia ra 2 bước chính như sau:

Bước 1: Đăng ký doanh nghiệp:19

Cơ quan tiếp nhận: Phòng Đăng ký kinh doanh thuộc Sở KH-ĐT

Kết quả: Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp (hoặc Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh của Hộ gia đình/ Hợp tác xã)

Hồ sơ cần chuẩn bị:

➢ Giấy đề nghị đăng ký kinh doanh (mẫu của Bộ Kế hoạch và Đầu tư)

➢ Dự thảo điều lệ công ty (trừ Doanh nghiệp tư nhân)

➢ Danh sách thành viên công ty (đối với công ty hợp danh, công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên hoặc công ty cổ phần)

➢ Bản sao hợp lệ chứng minh nhân dân, thẻ căn cước hoặc hộ chiếu (đối với thành viên là cá nhân) Hoặc bản sao hợp lệ Quyết định thành lập/Giấy Chứng nhận Đăng Ký Kinh Doanh/Giấy Chứng nhận Đăng Ký Doanh Nghiệp (đối với thành viên là tổ chức), và kèm theo giấy tờ chứng thực cá nhân, quyết định uỷ quyền của Người đại diện theo uỷ quyền của tổ chức

Bước 2: Cấp phép kinh doanh vận tải đường bộ bằng ô tô:

Vì “Kinh doanh vận tải đường bộ” hay “Kinh doanh vận tải” là một trong những ngành nghề kinh doanh có điều kiện theo quy định tại Phụ lục 4 Luật đầu tư

2014 Do đó, doanh nghiệp đã có mã ngành 493…( Vận tải đường bộ) mà doanh nghiệp đã lựa chọn có thể trực tiếp làm thủ tục xin cấp Giấp phép kinh doanh vận tải tại Sở Giao thông Vận tải

Trường hợp doanh nghiệp chưa có mã ngành vận tải đường bộ cần phải làm thủ tục thay đổi Giấy phép đăng ký kinh doanh tại Sở Kế hoạch và Đầu tư để bổ sung ngành nghề kinh doanh Sau khi có giấy chứng nhận đang ký kinh doanh phù hợp, thương nhân tiếp tục thực hiện thủ tục cấp Giấy phép kinh doanh vận tải bằng

ô tô Cụ thể như sau:

Cơ quan tiếp nhận: Sở Giao thông – Vận tải

19 Nghị định 78/2015/NĐ-CP.

Kết quả: Giấy phép kinh doanh vận tải bằng ô tô

Hồ sơ cần chuẩn bị:20

➢ Giấy đề nghị cấp Giấy phép (hoặc giấy đề nghị thay đổi nội dung Giấy phép) theo mẫu do Bộ Giao thông vận tải ban hành;

➢ Bản sao chứng thực Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh;

➢ Bản sao chứng thực chứng chỉ, văn bằngcủa người trực tiếp điều hành vận tải;

➢ Phương án kinh doanh;

Đối với doanh nghiệp, hợp tác xã kinh doanh vận tải hành khách theo tuyến cố định, xe buýt, xe taxi ngoài các văn bản trên, còn cần có: quyết định thành lập và quy định chức năng, nhiệm vụ của bộ phận theo dõi an toàn giao thông; bản đăng

ký chất lượng dịch vụ vận tải (đơn vị đã thực hiện hệ thống quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn ISO gửi bản sao chụp giấy chứng nhận) Đối với doanh nghiệp, hợp tác

xã kinh doanh vận tải hàng hóa bằng công-ten-nơ còn phải có thêm quyết định thành lập và quy định chức năng, nhiệm vụ của bộ phận quản lý, theo dõi các điều kiện về an toàn giao thông

Tiểu kết luận Chương 1

Trong giai đoạn tập trung phát triển tiềm lực kinh tế của cả nước nói chung mà đầu tàu là thành phố Hồ Chí Minh Việc tạo dòng chảy lưu thông hàng hóa, tiền tệ

và văn hóa là vô cùng quan trọng Dòng chảy đó không gì khác là giao thông, đặc biệt chiếm tỷ trọng cao là giao thông đường bộ Cùng với sự phát triển của xã hội, các doanh nghiệp kinh doanh vận tải đường bộ cũng nhộn nhịp tham gia vào thị trường này Tuy nhiên đến nay các DNVT này vẫn chưa đáp ứng đầy đủ, kịp thời nhu cầu của người dân và chính phủ, việc vi phạm của người tham gia giao thông và sai phạm của đơn vị xử lý vẫn diễn ra thường xuyên Chỉ khi chấm dứt được những tồn tại này thì dòng chảy mới được khai thông, kinh tế mới có điều kiện phát triển Bên cạnh đó, phúc lợi xã hội được nâng cao thông qua nhu cầu đi lại và vận chuyển của người dân được cải thiện cũng góp phần xây dựng đất nước văn minh, tiến bộ

20 Điều 21 Nghị Định 86/2014/NĐ-CP

Về tổng quan, pháp luật điều chỉnh hoạt động kinh doanh vận tải đường bộ tại Việt Nam hiện nay đang từng bước đổi mới, điều chỉnh cho phù hợp với tình hình kinh doanh vận tải đường bộ có nhiều chuyển biến phức tạp theo hướng hiện đại hóa Nhiều loại hình kinh doanh mới xuất hiện khiến công tác quản lý trở nên lúng túng, chưa hiệu quả Thủ tục và điều kiện kinh doanh vận tải đường bộ vẫn rất phức tạp, chồng chéo, tạo kẽ hở để các doanh nghiệp lợi dụng “lách luật”, cạnh tranh không lành mạnh Kéo theo thị trường vận tải cả nước nói chung và thành phố Hồ Chí Minh nói riêng trở nên hỗn loạn, mất kiểm soát

Qua chương 1, ta có thể biết được tổng quan về kinh doanh vận tải đường bộ, các loại hình vận tải đường bộ và pháp luật điều chỉnh hoạt động kinh doanh vận tải đường bộ tại Việt Nam, thấy được dòng chảy lịch sử của ngành giao thông ảnh hưởng đến quy luật phát triển của ngành cho đến ngày nay Thành phố đang từng ngày thay da đổi thịt cùng với những thành tựu nổi bật trong ngành giao thông vận tải Việc giải quyết triệt để những vấn đề tiêu cực còn tồn tại và giải pháp cho những vấn đề mới phát sinh là rất cấp bách trong bối cảnh phức tạp hiện nay, tiến đến xây dựng một thành phố văn minh, hiện đại Do đó, để cải thiện tình hình kinh doanh vận tải, tạo ra môi trường kinh doanh cạnh tranh công bằng, bình đẳng giữa các doanh nghiệp, việc nghiên cứu pháp luật kinh doanh vận tải đường bộ dựa trên Luật chuyên ngành (Luật giao thông đường bộ) là rất quan trọng; song song đó là đưa ra những kiến nghị pháp luật về khía cạnh kinh doanh sao cho phù hợp với tình hình áp dụng công nghệ mới trong kinh doanh vận tải đường bộ

CHƯƠNG 2 THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ KINH DOANH VẬN TẢI ĐƯỜNG BỘ TẠI TP HỒ CHÍ MINH

2.1 Tổng quan về tình hình kinh doanh vận tải đường bộ tại Thành phố Hồ Chí Minh

Theo thống kê, khối lượng vận tải hàng hóa, hành khách đường bộ luôn cao hơn rất nhiều so với các ngành vận tải khác (bảng… phụ lục 1) Ngoài ra, quy mô dân số ngày càng tăng (Dân số TPHCM đến 2020 sẽ hơn 10 triệu người, nếu mỗi năm dân số tăng trung bình 3,9%/năm như trong giai đoạn 2000-2010, theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới.)22, TP.HCM đã, đang và sẽ bị quá tải và lạc hậu về hạ tầng

kỹ thuật và hạ tầng xã hội (năm 2016 mật độ đường chỉ đạt 1,98 km/km2, dưới quy chuẩn 10 - 13,3 km/km2, trong khi ở Hà Nội là 3,03 km đường/km2 diện tích đất đô thị), điều đó đã kìm hãm sự phát triển nhanh hơn, bền vững hơn, đóng góp nhiều hơn cho cả nước của TP.HCM (năm 2017, TP.HCM có 37 điểm có nguy cơ ùn tắc giao thông, ước thiệt hại khoảng 6 tỉ USD)23

Tình trạng kẹt xe xảy ra liên tục ngay cả ngoài giờ cao điểm Do đó, kinh doanh vận tải đường bộ cùng với pháp luật điều chỉnh đóng góp một phần không nhỏ, phụ thuộc vào pháp luật và chính sách về quy hoạch giao thông đô thị24 của nhà nước

2.1.1 Tình hình đăng ký doanh nghiệp, khuynh hướng cạnh trạnh tranh mới trong bối cảnh toàn cầu hoá

Theo số liệu báo cáo của Ban An toàn giao thông TPHCM, năm 2015, tổng số doanh nghiệp kinh doanh vận tải hàng hóa bằng container trên địa bàn thành phố đã

là 1.370 doanh nghiệp, tăng 34% so với năm 2014; tổng số xe là 11.467 xe, tăng

49% so với năm 2014 Ngoài 3 doanh nghiệp là Tập đoàn Mai Linh, Tổng công ty Vận tải Hà Nội, Tổng công ty cơ khí giao thông vận tải Sài Gòn có số lượng xe lớn Các doanh nghiệp, hợp tác xã khác đều có số lượng phương tiện nhỏ từ dưới 200 xe đến những Doanh nghiệp chỉ có một vài xe Với lượng phương tiện không lớn, thêm vào công tác tổ chức bộ máy quản lý thiếu chặt chẽ dẫn đến hiệu lực điều hành các doanh nghiệp, Hợp tác xã không cao Nhiều doanh nghiệp, Hợp tác xã tổ chức rất hình thức, không có bộ máy quản lý, không tổ chức hạch toán

Xã hội ngày càng phát triển kéo theo nhiều loại hình kinh doanh vận tải mới xuất hiện Tính từ năm 2014, sau sự xuất hiện của các mô hình kinh doanh dựa trên nền tảng (platform) công nghệ mới, có thể kể đến các tổ chức khai phá thị trường có nguồn vốn nước ngoài như UBER (Uber Việt Nam), GRAB (GrabTaxi), EASYTAXI (Easy Taxi Việt Nam), và các đơn vị hưởng ứng lan, hội nhập làn sóng công nghệ mới có vốn đầu tư Việt Nam tham gia cung ứng dịch vụ tương tự như của Grab và Uber, trong đó có cả các hãng taxi lớn như Vinasun, Mai Linh Cụ thể

là Công ty Cổ phần Ánh Dương Việt Nam (V.Car), Công ty Cổ phần Vận tải 57 Hà Nội (Thanh Cong Car), Công ty Cổ phần Sun Taxi (S.Car), Công ty Cổ phần Phát triển Thương mại và Du lịch quốc tế Ngôi Sao (Vic.Car), Công ty Cổ phần Hợp tác đầu tư và Phát triển (Home Car), Công ty Cổ phần Tập đoàn Mai Linh (M.car), Công ty TNHH thương mại và dịch vụ Linh Trang (Taxi Long Biên; LB.car) tạo một cuộc chiến không hồi kết trong ngành kinh doanh VTHK theo hợp đồng điện tử thông qua các phần mềm ứng dụng

Có thể thấy những lợi thế cạnh tranh rõ ràng nhất của các doanh nghiệp kinh doanh VTHK theo hợp đồng điện tử thông qua các phần mềm ứng dụng đó là: chi phí quản lý so với tổng chi phí vận tải không lớn Các chi phí lớn nhất của hoạt động taxi chủ yếu nằm ở nhiên liệu, xăng xe và nhân công tài xế Chi phí quản lý chỉ chiếm 5-7%, cùng lắm là lên đến 10% Bên cạnh đó, chưa bàn đến chất lượng, chi phí tuân thủ pháp luật của Grab và Uber thấp hơn taxi truyền thống rất nhiều Ví

dụ như sơn xe cùng màu, phải có đồng hồ tính tiền trên xe được cơ quan nhà nước kiểm định, phải xin phép tần số bộ đàm liên lạc, không được linh hoạt điều chỉnh

giá cước, phải đào tạo lái xe, đồng phục cho lái xe, có bãi đỗ xe, có bộ phận bảo đảm an toàn giao thông

Bên cạnh việc phải cạnh tranh với các doanh nghiệp kinh doanh vận tải hành khách theo hợp đồng điện tử thông qua các ứng dụng công nghệ, DNVT hành khách

truyền thống còn phải cạnh tranh khốc liệt với các hãng vận tải nước ngoài đang hoạt

động tại Việt Nam

Viện Nghiên cứu chiến lược và chính sách công nghiệp (Bộ Công thương) cho biết, giá xe ở Việt Nam đang “cao hơn nhiều” so với giá xe của các nước trong khu vực, như Thái Lan hoặc Indonesia, từ 50-300 triệu đồng mỗi chiếc tùy từng loại xe Lý

do cơ bản là chi phí sản xuất lớn hơn, và mức thuế tiêu thụ đặc biệt của Việt Nam với dòng xe dưới 9 chỗ cao hơn so với mức thuế của các nước trong khu vực Một thống kê trước đó không lâu cũng cho thấy, giá ô tô ở Việt Nam quá cao nếu cộng thuế thì Việt Nam là một trong những nước có giá bán xe đắt đỏ nhất thế giới Nguyên nhân được chỉ ra là do ô tô phải "cõng" nhiều thuế, phí bao gồm thuế nhập khẩu, thuế tiêu thụ đặc biệt, phí trước bạ, phí giao thông đường bộ ”25

Ngoài ra, cần xem xét việc tổ chức đưa rước khách là một biểu hiện cạnh tranh lành mạnh của các DNVT hành khách, cần phải được khuyến khích mà không nên cấm đoán, phân biệt với vấn nạn “xe dù bến cóc” Nhờ những cải tiến (dù nhỏ) như trên cũng góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ Cạnh tranh lành mạnh là động lực thúc đẩy ngành kinh doanh vận tải phát triển theo xu thế tất yếu

2.1.2 Tình hình tuân thủ pháp luật kinh doanh vận tải đường bộ

a Hoạt động kinh doanh vận tải hành khách

Hiện đang tồn tại rất nhiều vấn đề gây nhức nhối trong dư luận, nổi cộm là hiện tượng: Xe dù, bến cóc tràn lan gây cản trở, ách tắc giao thông; taxi mù chặt chém khách, xe buýt chất lượng kém… Đã cùng góp phần tạo nên tình trạng hỗn loạn của thị trường kinh doanh vận tải hành khách, và gây ra tâm lý e ngại không hề nhỏ cho người dân khi có nhu cầu đi lại

truy cập lần cuối ngày 02/10/2017.

Một là vấn nạn xe dù, bến cóc Theo Bộ Giao thông Vận tải, cả nước hiện có

trên 7.000 đơn vị được cấp phép kinh doanh vận tải bằng xe ôtô theo hợp đồng và vận chuyển khách du lịch với trên 35.000 xe.26 Đây là một thị trường lớn với sự tham gia nhộn nhịp của các doanh nghiệp kinh doanh vận tải Tuy nhiên tất cả vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu của người dân cả về số lượng lẫn chất lượng, đặc biệt là trong những khoảng thời gian cao điểm, tạo điều kiện cho những đơn vị kinh doanh

“chui” xuất hiện

Dựa trên quy định hiện hành đối với xe hợp đồng, các hoạt động “chui” thực hiện dưới các dạng:

- Không bán vé, xác nhận đặt chỗ cho hành khách đi xe dưới mọi hình thức

- Đối với mỗi chuyến xe, đơn vị kinh doanh vận tải chỉ được ký kết một hợp đồng vận chuyển với nội dung hợp đồng theo quy định

- Khi sử dụng xe ôtô từ 10 hành khách trở lên để thực hiện hợp đồng vận chuyển thì trước đó, đơn vị kinh doanh vận tải phải thông báo tới Sở Giao thông vận tải nơi cấp Giấy phép kinh doanh các thông tin về hợp đồng theo quy định.27

Tuy nhiên, do điều kiện kinh doanh đối với loại hình này đơn giản nên nhiều đơn vị vận tải đã lợi dụng điều này dẫn tới hàng nghìn xe hợp đồng đang đón trả khách như xe khách chạy tuyến cố định trên nhiều tuyến đường, gây hiện tượng "xe

dù bến cóc"

Sở GTVT TP HCM cho biết từ 150 điểm xe dù, bến cóc, hiện trên toàn địa bàn TP chỉ còn 36 điểm Tuy nhiên đây chỉ là những con số thống kê trên giấy Theo đại diện Bến xe Miền Đông, khu vực xung quanh bến có khoảng 50 điểm đón trả khách của các hãng xe hoạt động trá hình, núp dưới danh nghĩa xe chạy hợp đồng, xe du lịch với khoảng 400 chuyến và 10.000 khách mỗi ngày.28 Trên thực tế, các loại xe hợp đồng trá hình thường sử dụng hợp đồng vận chuyển khách đã được doanh nghiệp, hợp tác xã ký khống trước khi vận chuyển, khi lực lượng chức năng

kiểm tra thì lái xe mới điền đầy đủ thông tin để hợp thức hóa Ngoài ra, các xe dù này có rất nhiều chiêu trò để hợp thức hóa hoạt động Ví dụ như để có hợp đồng chở khách, nhà xe đã liên kết hoặc lập ra một doanh nghiệp "ma" để làm hợp đồng, khi khách gọi điện đặt chỗ nhà xe mới ghi tên khách lên hợp đồng Nhằm tránh bị cơ quan chức năng phát hiện ra, các nhà xe cũng thường thu tiền sau khi hành khách lên xe mà không bán vé Không những hãng xe nhỏ lẻ mà nhiều xe có thương hiệu cũng sử dụng phù hiệu xe tuyến cố định hợp đồng để không vào bến hoạt động, tránh các loại phí, đặc biệt là những loại phí “ngầm” Có những DNVT lợi dụng các văn phòng đại diện, phòng bán vé, đại lý bán vé để đón trả khách, gây mất trật tự, tắc nghẽn những tuyến đường quan trong trong nội ô thành phố

Tuy lộng hành là thế, lực lượng chức năng còn lúng túng trong quản lý hoạt động vận tải hành khách vì pháp luật cũng còn những kẻ hở dẫn đến khó xử lý Khi nhà xe xuất trình được hợp đồng ký kết thì đã chứng minh xe hoạt động hợp pháp, lực lượng thanh tra giao thông chỉ có thể xử phạt các lỗi nhỏ như dừng đỗ trái phép trên đường Do không quản lý được lượng xe này nên nhà nước có thể thất thu thuế mỗi năm hàng trăm tỷ đồng, gây bức xúc cho các doanh nghiệp cạnh tranh trực tiếp,

về lâu về dài, các nhà xe chạy tuyến cố định sẽ bỏ bến để tham gia lực lượng trá hình này Gây hậu quả khôn lường cho thị trường vận tải hành khách vốn đã phức tạp, và công tác quản lý sẽ ngày một khó khăn hơn

Hiện tượng “bến cóc” tồn tại nhiều năm Ở một phương diện nào đó phản ánh nhu cầu của một bộ phận cư dân chưa được đáp ứng đẩy đủ, kịp thời, thuận tiện bằng các loại hình vận tải hiện hành, khuôn khổ pháp lý hiện hành Đặt ra vấn đề cần phải đánh giá việc quy hoạch bến bãi, quỹ đất dành cho bến bãi, cấp phép các tuyến cố định, tần suất, slot29 …

Hai là hiện tượng “taxi mù” lộng hành: thường không gắn phù hiệu hoặc gắn

phù hiệu chắp vá, sơ sài, sai quy định, không có đồng hồ tính cước, không hộp đèn, màu sơn, lô gô, số điện thoại không đúng với đăng ký, hoạt động không phép “

Nơi đóng đô” của “đội ngũ taxi mù” tại thành phố Hồ Chí Minh hoạt động ở các khu vực chợ Bến Thành, bến tàu cánh ngầm, đường Phạm Ngũ Lão, Đề Thám (Q.1), sân bay Tân Sơn Nhất (Q.Tân Bình), Bảo tàng Chứng tích chiến tranh, đường

Võ Văn Tần (Q.3), chợ An Đông, bệnh viện Hùng Vương (Q.5) và trước các bệnh viện, nhà hàng, khách sạn Tại những vị trí này mỗi ngày xuất hiện hàng trăm taxi

“mù” sẵn sàng câu khách để “chặt chém” Với những con mồi ngon là người nước ngoài hoặc hành khách từ các tỉnh khác Các taxi này thường chạy lòng vòng trong thành phố, gắn thêm phụ kiện “độ” đồng hồ để tính khống tiền cước Có trường hợp còn giở thói lưu manh để ép khách trả giá cao

Hiện tượng “taxi mù” không chỉ vi phạm pháp luật kinh doanh vận tải, mà ảnh hưởng nghiêm trọng đến an ninh, trật tự, hình ảnh của thành phố, đất nước trong khách du lịch Điều này đặt ra vấn đề, chế tài đối với “taxi mù” đã đủ mạnh chưa?

Có mô hình nào ưu việt, tự giám sát hay có khả năng cạnh tranh để “taxi mù” tự chết hay không?

Ba là các vấn nạn còn tồn tại đối với loại hình vận tải công cộng mà điển hình

là xe buýt Tại nhiều quốc gia phát triển, việc đầu tư vào các loại hình vận tải công cộng như xe buýt là một ưu tiên hàng đầu, lâu dài của ngành giao thông đường bộ

Nó có nhiều ý nghĩa về mặt xã hội và môi trường Ở nước ta, xe buýt là một loại hình vận chuyển thiết yếu của một bộ phận người dân, và với sự khuyến khích vận chuyển bằng phương tiện công cộng như hiện nay thì ngày càng nhiều hành khách lựa chọn sử dụng dịch vụ này vì sự hữu ích, bình dân của nó Tuy vậy, bên cạnh những ưu điểm mà loại hình phương tiện công cộng này mang đến, hành khách cũng gặp không ít rủi ro hay khó chịu như: trộm cắp, móc túi, quấy rối… Ngoài ra, tốc độ di chuyển chậm, tần suất các xe không hợp lý, nhiều xe trùng tuyến lãng phí, hạn chế về thời gian hoạt động, sự chen chúc chật chội trên xe vào giờ cao điểm, quá tải, bỏ bến hay thái độ phục vụ của nhân viên xe buýt… cũng là những lý do phổ biến cho tâm lý ngại ngùng của người dân khi sử dụng phương tiện này Một khía cạnh đáng lưu ý khác là vấn nạn xé vé khống để xe buýt của các hợp tác xã và

công ty được hưởng trợ giá Với mức tiền không hề nhỏ là gần 1.500 tỷ Đồng một năm.30 Tình trạng xé khống vé lượt, xé vé tập gây hậu quả là các tuyến xe buýt không đủ chỉ tiêu hành khách sẽ giảm chất lượng Nhà xe không còn quan tâm nâng cao chất lượng phục vụ mà chỉ cần xé bỏ vé khống là có thể sống được

b Hoạt động kinh doanh vận tải hàng hóa

Nổi cộm là nạn xe chở quá khổ, quá tải trọng bùng phát, gây ảnh hưởng xấu đến kết cấu hạ tầng cơ sở giao thông đường bộ Làm chất lượng cầu, đường xuống cấp trầm trọng Mặt khác, các xe quá tải, quá khổ còn là “hung thần” trên các tuyến đường khi nó là nguyên nhân dẫn đến nhiều vụ tai nạn thương tâm, ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn tính mạng, tài sản và sức khỏe của người tham gia giao thông

“Trong bốn tháng đầu năm 2017, Thanh tra Sở GTVT đã phát hiện, xử lý 1.075 xe quá tải với số tiền xử phạt hơn 10,8 tỉ đồng Các hành vi bị xử phạt chủ yếu là xe quá tải cầu, đường; xe quá khổ, quá tải thiết kế; thay đổi kích thước thùng;

cá nhân, tổ chức xếp hàng hóa vượt tải quy định… Riêng các trạm cân tự động đã kiểm tra 489 lượt xe, xử phạt 613 trường hợp với số tiền hơn 3,9 tỉ đồng 907 xe qua cân sơ cấp có dấu hiệu quá tải nhưng cố tình vượt trạm, không chịu vào cân thứ cấp (số liệu tại riêng trạm cân số 3 trên đường Nguyễn Văn Linh, quận 7, kiểm soát xe

từ Bình Chánh đi về cảng Cát Lái từ ngày 1-3 đến 8-4).”

Từ những nhận xét trên, ta có thể có cái nhìn tổng quát về thực trạng xe chở quá tải, quá khổ hàng hóa Đã có nhiều biện pháp được đề ra như sử dụng cân điện tử, phối hợp xử lý của các cơ quan chức năng Thế nhưng vì nhiều nguyên nhân khách quan (công nghệ, kỹ thuật chưa đảm bảo) lẫn chủ quan (các chiêu trò cố tình lách làn, vượt trạm, xóa biển số, dàn xe thành hàng gây cản trở giao thông khi có yêu cầu dừng

xe xử lý…) hay có sự “thỏa thuận ngầm” giữa nhà xe và cơ quan chức năng Một vấn nạn gây nhức nhối gần đây là vụ án “Mua bán lô-gô tiền tỷ” của Nguyễn Văn Thới (41 tuổi), Lê Thị Cẩm Vân (35 tuổi) với sự tham gia giúp sức của 62 CSGT và 18 TTGT ở nhiều tỉnh thành Cả các cơ quan chức năng với thành phần là các CSGT và TTGT Cụ thể, theo kết quả điều tra, năm 2014-2015, nhóm Thới lập đường dây bán

30 Theo báo cáo tháng 3.2013 của Trung tâm Quản lý và điều hành vận tải hành khách công cộng, tiền trợ

giá năm 2012 là 1.405,6 tỷ đồng

"logo xe vua" cho các tài xế, chủ xe tải thường chạy trên địa bàn Đồng Nai, Bình Dương và TP HCM để không bị CSGT kiểm tra, xử phạt khi chở hàng quá tải trọng Giá mỗi logo được bán 2,5-3 triệu đồng mỗi tháng Sau khi "bắt tay" với các CSGT

và Thanh tra giao thông, Thới và Trần Quốc Thái (46 tuổi) in logo có số 68 và chữ

"Garage Thành Đô", Vân in logo "xe chở hàng" bán cho các chủ xe dán ở kính trước

- ký hiệu cho những CSGT đã nhận tiền bảo kê - tránh tuýt còi kiểm tra Thới và đồng phạm đã bán logo được gần 23 tỷ đồng Nếu làm rõ mối quan hệ giữa các bị can với nhau và với các CSGT, TTGT khác thì hành vi này có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về nhóm tội tham nhũng Hiện vì khó xác định chứng cứ nên vẫn chờ cơ quan cảnh sát điều tra Bộ Công An, cơ quan tố tụng đưa ra kết luận điều tra và truy tố

2.2 Đánh giá hiệu quả pháp luật điều chỉnh hoạt động kinh doanh vận tải đường bộ tại Thành phố Hồ Chí Minh

Để có thể đánh giá đúng hiện trạng về công tác tổ chức quản lý hoạt động vận tải đường bộ hiện nay, xác định được những mặt mạnh và yếu, trên cơ sở đó tìm ra những nguyên nhân, có những biện pháp khắc phục và đề ra những kế hoạch đưa ngành vận tải ôtô Việt Nam phát triển bền vững, chúng ta cần phải đi sâu vào nghiên cứu những chính sách, những quy định của pháp luật liên quan, công tác tổ chức quản lý và các yếu tố tác động đến hoạt động vận tải đường bộ hiện nay Nhà nước với vai trò thiết lập khuôn khổ pháp luật về kinh tế, tạo môi trường kinh doanh thuận lợi thông qua các chính sách và hệ thống luật chuẩn mực, phù hợp sẽ có tác động quyết định đến sự phát triển hoạt động vận tải khách bằng đường bộ Hoàn thiện hệ thống pháp luật điều chỉnh quan hệ vận tải hành khách là một yêu cầu cấp bách tạo nền móng vững chắc giải quyết vấn đề bức xúc hiện nay để nâng cao hiệu quả trong công tác vận tải hành khách bằng đường bộ Bên cạnh đó, còn cần áp dụng song hành các phương pháp quản lý nhà nước, quy hoạch đô thị hợp lý mới có

hy vọng giải quyết căn cơ những nguyên nhân gốc gây nên tình trạng kinh doanh vận tải hỗn loạn mà pháp luật tỏ ra kém hiệu quả