NÉT MỚI TRONG MỘT SỐ TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN HUY THIỆP

Nhân lúc vua say ng , Vinh Hoa b ra đi... Dinh Vua Lê ưnghèo khó, không nói làm gì.. Nh ng ông không th y... Vinh Hoa nhìn Quang Trung v i cái nhìn trân tr ng.

Ch ươ ng 1 TÁC GI NGUY N HUY THI P Ả Ễ Ệ

1.1 Tác giả

Nguy n Huy Thi p sinh ngày 26 tháng 7 năm 1950, quê huy n Thanh Trì, ễ ệ ệ

Hà N i Thu nh , ông cùng gia đình l u l c kh p nông thôn đ ng b ng B c ộ ở ỏ ư ạ ắ ồ ằ ắ

B , t Thái Nguyên qua Phú Th , Vĩnh Phúc Nông thôn và nh ng ngộ ừ ọ ữ ười lao

đ ng vì th mà đ l i nhi u d u n khá đ m nét trong nhi u sáng tác c a ông.ộ ế ể ạ ề ấ ấ ậ ề ủNguy n Huy Thiêp ch u nh hễ ị ả ưởng t tư ưởng đ o đ c ch y u c a ông ạ ứ ủ ế ủngo i, v n là ngạ ố ười am hi u nho h c và m v n là ngể ọ ẹ ố ười sùng đ o Ph t.ạ ậ

Năm 1970, ông t t nghi p khoa s trố ệ ử ường Đ i h c s ph m Hà N i và lên ạ ọ ư ạ ộ

d y h c Tây B c đ n năm 1980, ông chuy n v làm vi c t i B Giáo d c và ạ ọ ở ắ ế ể ề ệ ạ ộ ụĐào t o Sau đó, làm vi c t i công ty Kỹ thu t tr c đ a b n đ , C c B n đ cho ạ ệ ạ ậ ắ ị ả ồ ụ ả ồ

đ n khi v h u.ế ề ư

Ông xu t hi n khá mu n trên văn đàn Vi t Nam v i vài truy n ng n đăng ấ ệ ộ ệ ớ ệ ắtrên Báo Văn ngh năm 1986 Năm 1996, ệ Ti u long n ể ữ được coi là cu n “ ti u ố ểthuy t đ u tay” đế ầ ược chính th c xu t b n b i nhà xu t b n Công an nhân dân.ứ ấ ả ở ấ ảTác ph m c a Nguy n Huy Thi p bao g m nh ng m ng đ tài nh l ch s ẩ ủ ễ ệ ồ ữ ả ề ư ị ử

và văn h c mang h i họ ơ ướng huy n tho i và c tích, xã h i Vi t Nam đề ạ ổ ộ ệ ương đ i,ạlàng quê và nh ng ngữ ười lao đ ng S trộ ở ường c a ông là truy n ng n, ngoài ra ủ ệ ắông còn vi t k ch, th và ti u lu n phê bình đăng trên nhi u t p chí, báo trong ế ị ơ ể ậ ề ạ

nước

Năm 2004, bài vi t ế Trò chuy n v i hoa th y tiên và nh ng nh m l n c a ệ ớ ủ ữ ầ ẫ ủ nhà văn đăng trên t p chí ngày nay c a ông t o ra nh ng tranh lu n sôi n i ạ ủ ạ ữ ậ ổtrong gi i văn chớ ương trong m t th i gian dài trên Báo Văn ngh và m t s ộ ờ ệ ộ ốtrang m ng Vi t Nam.ạ ở ệ

1.2 Truy n ng n c a Nguy n Huy Thi p ệ ắ ủ ễ ệ

Nguy n Huy Thi p là m t trong nh ng bông hoa n mu n trên văn đàn ễ ệ ộ ữ ở ộ

Vi t Nam th i kì đ i m i Th nh ng nh ng tác ph m c a ông l i đ l i nhi u ệ ờ ổ ớ ế ư ữ ẩ ủ ạ ể ạ ề

n t ng cho đ c gi cũng nh gi i phê bình Khi tác ph m c a ông xu t hi n

trên thi đàn văn h c có r t nhi u ý ki n trái ngọ ấ ề ế ược nhau, khen có và chê cũng nhi u Truy n ng n c a ông có cái gì đó quái d và đáng ghê r n khi n đ c gi ề ệ ắ ủ ị ợ ế ộ ảkhi ti p c n tác ph m đ u th y rùng mình ế ậ ẩ ề ấ

Ông cũng đã có nh ng đóng góp to l n cho s phát tri n c a truy n ng n ữ ớ ư ể ủ ệ ắ

Vi t Nam Tuy v y m t s tác ph m c a ông có ph n thiên v ch nghĩa t ệ ậ ộ ố ẩ ủ ầ ề ủ ựnhiên đôi khi gây nhi u ph n c m đ i v i đ c gi Do đó ông đề ả ả ố ớ ộ ả ược xem là m t ộ

hi n tệ ượng m i l trên di n đàn văn h c Vi t Nam th i kỳ đ i m i.ớ ạ ễ ọ ệ ờ ổ ớ

Nh ng m ng đ tài chính trong truy n ng n Nguy n Huy Thi p ữ ả ề ệ ắ ễ ệ :

• V l ch s và văn h c (ề ị ử ọ Ph m ti t, Vàng l a, Nguy n Th L , Chút thoáng Xuân ẩ ế ử ễ ị ộ

H ươ ng, M a Nhã Nam…) ư

• Nh ng truy n mang y u t kì o và c tích (ữ ệ ế ố ả ổ Nh ng ng n gió Hua Tát, Con gái ữ ọ

th y th n, Gi t máu, Mu i c a r ng, Ch y đi sông i, Tr ủ ầ ọ ố ủ ừ ả ơ ươ ng Chi…)

• V xã h i đề ộ ương th i (ờ Không có vua, T ướ ng v h u, Sang sông, T i ác và tr ng ề ư ộ ừ

ph t ạ …)

• Xã h i làng quê và nh ng ngộ ữ ười lao đ ng ộ ( Th ươ ng nh đ ng quê, Nh ng bài ớ ồ ữ

h c nông thôn, Nh ng ng ọ ữ ườ i th x …) ợ ẻ

Nguy n Huy Thi p đã đem l i m t lu ng gió m i cho văn đàn Vi t Nam ễ ệ ạ ộ ồ ớ ệgiai đo n đ u nh ng năm cu i th k XX.ạ ầ ữ ố ế ỷ

TRUY N NG N PH M TI T Ệ Ắ Ẩ Ế

Ph m ti t ẩ ế được đăng s báo 29 – 30 trên báo Văn ngh năm 1988 Tác ở ố ệ

ph m t khi m i ra đ i nó đã gây khá nhi u tranh cãi.ẩ ừ ớ ờ ề

Tóm t t tác ph m: ắ ẩ

Câu chuy n b t đ u t l i d n chuy n c a tác gi Khi nghe tin vi c tìm ra ngôi ệ ắ ầ ừ ờ ẫ ệ ủ ả ệ

m i c vùng lòng h trong khu v c th y đi n sông Đà Ông Quách Ng c Minh ng ộ ổ ở ở ồ ự ủ ệ ọ ờ

r ng đó là ngôi m c a bà Ngô Th Vinh Hoa s ng cách đây hai trăm năm Ngôi m có ằ ộ ủ ị ố ộnhi u bí n, ch a đ ng nh ng bí m t v ngề ẩ ứ ự ữ ậ ề ười ph n trong ngôi m y.ụ ữ ộ ấ

Vinh Hoa là con th mứ ườ ủi c a Ngô Kh i, Kh i là h u du c a Chả ả ậ ệ ủ ương khánh công Ngô T Ngô Kh i là m t b c đ i phú, chuyên buôn hàng t l a nhà không khác ừ ả ộ ậ ạ ơ ụ

gì m t ph chúa Kh i có b y ngộ ủ ả ả ười con gái thì sáu ngườ ềi đ u là thi p yêu ph chúa ế ủVinh Hoa là con gái út, được Kh i r t yêu chi u Vinh Hoa ra đ i nh m t câu chuy n ả ấ ề ờ ư ộ ệ

c tích, trong tay có viên ng c kh c hai ch “ thiên m nh” Vinh Hoa l n lên hay hát, ổ ọ ắ ữ ệ ớđàn gi i, đ p l l , tiên đoán vi c đi trỏ ẹ ồ ộ ệ ước, làm mai m i, giúp cha buôn bán ố

Năm K D u (1789) Quang Trung Nguy n Hu kéo quân ra B c di t Mãn Thanh ỉ ậ ễ ệ ắ ệxong, tìm cách an dân Nhà vua cho m i các nhà danh giá th t phi t trong kinh thành, ờ ế ệtrong đó có Kh i Kh i cho g i tên Sâm chu n b l v t đi d ti c đ dâng lên vua Sâmả ả ọ ẩ ị ễ ậ ự ệ ể

v n là tên đ u cáng, t lâu có ý đ nh h i ch nên cho vào rố ể ừ ị ạ ủ ương hòm toàn nh ng đ ữ ồvàng, b c gi , v i l a v n Trong b a ti c, Kh i l l i chê th c ăn không ngon l i thêmạ ả ả ụ ụ ữ ệ ả ỡ ờ ứ ạ

vi c quà m ng th t kính nên vua Quang Trung n i gi n cho Đ ng Ti n Đông đ n vây ệ ừ ấ ổ ậ ặ ế ế

b t t i nhà Kh i khóc lóc kêu oan nh ng không đắ ạ ả ư ược, Vinh Hoa c u xin tha cho cha ầSau đó Vinh Hoa được Đ ng Ti n Đông d n vào cung tâu bày vua V đ p c a nàng ặ ế ẫ ẻ ẹ ủlàm vua Quang Trung mê m m, run mình, hoa m t, đánh r i c c rẩ ắ ơ ố ượu quý c m tay ầNhà vua còn thích thú b o Vinh Hoa gãy đàn hát, gi nàng l i trong cung Trong lúc y, ả ữ ạ ấ

Kh i th y h th n nên đã treo c t t Vua Quang Trung thả ấ ổ ẹ ổ ự ử ương xót cho Vinh Hoa l pậbàn th ngay trong cung, th p hờ ắ ương t vong linh Kh i ạ ả

Vinh Hoa trong cung vua r t ân c n thở ấ ầ ương yêu, ai ai cũng quý tr ng, n ph c ọ ể ụnàng Dù được vua yêu nh ng Vinh Hoa m t m c t ch i, quy t không thành thân ư ộ ự ừ ố ếkhi n vua r t bu n.ế ấ ồ

n đ nh xong Vua Quang Trung kéo quân v Phú Xuân, đ a c Vinh Hoa theo, ít Ổ ị ề ư ảlâu sau vua đ t ng t m t Khi lâm chung, Vinh Hoa đ ng h u bên giộ ộ ấ ứ ầ ường, nhà vua nhìnmãi Vinh Hoa mà không nh m m t Con trai vua là Nguy n Quang To n và Hoàng H u ắ ắ ễ ả ậ

Ng c Hân vu t m t vua mãi mà không nh m Sau Vinh Hoa đã l y ngón út c a mình ọ ố ắ ắ ấ ủ

đ t lên hai mi m t, nhà vua m i nh m T đó ngón tay út c a Vinh Hoa đen nh chàm,ặ ắ ớ ắ ừ ủ ư

r a th nào cũng không s ch ử ế ạ

T khi vua Quang Trung m t n i b Tây S n r i ren, tri u đình s p đ Năm Tân ừ ấ ộ ộ ơ ố ề ụ ổ

D u (1810) vua Gia Long Nguy n Phúc Ánh chi m Phú Xuân Tậ ễ ế ướng c a Gia Long là ủ

Vũ Văn Toàn vào trướ ước c p được nhi u cung t n mỹ n , trong đó có Ngô Th Vinh ề ầ ữ ịHoa Sau đó, vua Gia Long bi t tin trong nhà Toàn ch a đ y gái đ p và vàng b c li n ế ứ ầ ẹ ạ ề

đ n x t i Vua m ng Toàn b ng nh ng l i lẽ r t phàm t c Khi vào nhà Toàn, vua ế ử ộ ắ ằ ữ ờ ấ ụ

th y Vinh Hoa b s c đ p c a nàng làm cho xây x m m t mày, ng t l m đi Ti p đ n, ấ ị ắ ẹ ủ ẩ ặ ấ ị ế ếvua đón Vinh Hoa vào cung, h t s c yêu chi u nàng Bi t Vinh Hoa có tài hát, l i tiên ế ứ ề ế ạđoán vi c trệ ước sau nhà vua thích l m, mu n l y làm thi p nh ng nàng m t m c ch iắ ố ấ ế ư ộ ự ố

t Nhân lúc vua say ng , Vinh Hoa b ra đi ừ ủ ỏ

Ít lâu sau, vùng huy n l Đà B c ngở ệ ỵ ắ ười ta v t đớ ược xác m t ngộ ười ph n trên ụ ữsông, tay b m t đ a bé còn s ng Vua nh n ra ngế ộ ứ ố ậ ười ch t gi ng h t Ngô Th Vinh Hoaế ố ệ ịnên cho làm ma chay và l p mi u th Đ a bé đậ ế ờ ứ ược dân làng người Mường đón v ềnuôi

Ch ươ ng 2 NH NG NÉT Đ I M I TRONG TRUY N NG N PH M TI T Ữ Ổ Ớ Ệ Ắ Ẩ Ế 2.1 Đ I M I V QUAN NI M VÀ CÁCH TI P C N HI N TH C Ổ Ớ Ề Ệ Ế Ậ Ệ Ự

2.1.1 PH M TI T TRONG CÁI NHÌN L CH S HÓA Ẩ Ế Ị Ử

Quan ni m truy n th ng tr ệ ề ố ướ c năm 1975

Trong quan ni m truy n th ng thì khi vi t v l ch s , không ch s gia mà ệ ề ố ế ề ị ử ỉ ử

c nhà văn cũng ph i ph c tùng s th t, đúng b n ch t l ch s , không đả ả ụ ự ậ ả ấ ị ử ược làm cho di n m o l ch s méo mó đi Chính s đệ ạ ị ử ử ược xem nh ngôi đ n thiêng ư ề

b t kh xâm ph m Vi t v v vua Quang Trung trấ ả ạ ế ề ị ước đây có r t nhi u tác gi ấ ề ả

đã thành công, nh ng ch y u đó là nh ng sáng tác nói v tài thao lư ủ ế ữ ề ược và ca

ng i ph m ch t c a ngài trên nhi u phợ ẩ ấ ủ ề ương di n khác nhau Theo nhà s h c ệ ử ọ

Đ Bang, có ít nh t 25 cu n sách văn h c ch a k m t lo t nh ng cu n sách ỗ ấ ố ọ ư ể ộ ạ ữ ố

l ch s mang tính chính th ng nhị ử ố ư Đ i Nam chính biên li t truy n ạ ệ ệ , Khâm đ nh ị

Vi t s thông giám c ệ ử ươ ng m c, Vi t Nam s l ụ ệ ử ượ và sau này là bộ Đ i c, ạ

c ươ ng l ch s Vi t Namị ử ệ toàn t p… ậ Người anh hùng áo v i g n nh đã tr thành ả ầ ư ở

m t v thánh trong tâm th c c a ngộ ị ứ ủ ười Vi t Theo quan ni m c a chúng ta t ệ ệ ủ ừ

trước t i nay Gia Long là nhân v t l ch s ph n di n, vì ông ta d a vào Pháp ớ ậ ị ử ả ệ ựđánh đ tri u Tây S n, ông ta là ngổ ề ơ ười “cõng r n c n gà nhà” S th t v Gia ắ ắ ự ậ ềLong (T Đ c và vự ứ ương tri u Nguy n nói chung) c n đề ễ ầ ược đánh giá cho khoa

h c, khách quan h n ọ ơ

 Quan ni m hi n đ i sau năm 1975 ệ ệ ạ

Các nhà văn giai đo n hi n đ i có nhi u quan ni m m i h n so v i truy nạ ệ ạ ề ệ ớ ơ ớ ề

th ng L ch s th i kỳ này ch đố ị ử ở ờ ỉ ược coi là ch t li u vay mấ ệ ượn c a văn h c ủ ọNhà văn có quy n ph n ánh khác so v i s th t l ch s đ bi n nó thành ề ả ớ ự ậ ị ử ể ế

phương ti n cho m c đích sáng tác c a mình Đích t i c a nh ng tác ph m đó ệ ụ ủ ớ ủ ữ ẩkhông ph i là cung c p l ch s mà nhào n n l i l ch s ph c v cho c m h ng ả ấ ị ử ặ ạ ị ử ụ ụ ả ứ

th s đ i t Trong s các nhà văn sáng tác tích c c cho khuynh hế ự ờ ư ố ự ướng s thi ửhóa thì Nguy n Huy Thi p là m t nhà văn tiêu bi u B ba tác ph m “ ễ ệ ộ ể ộ ẩ Ki m ế

s t, Vàng l a và Ph m ti t ắ ử ẩ ế ” c a ông là nh ng sáng tác xu t s c cho khuynh ủ ữ ấ ắ

hướng này Ba truy n ng n n m trong hành trình ngệ ắ ằ ược dòng l ch s c a ị ử ủ

Nguy n Huy Thi p nh ng nhà văn không qui ch p l ch s mà ch đ a ra nh ng ễ ệ ư ụ ị ử ỉ ư ữ

kh năng, nh ng gi thi t Nguy n Huy Thi p không vi t s , không vi tả ữ ả ế ễ ệ ế ử ế Vàng

l a ử , Ki m s c ế ắ , Ph m ti t ẩ ế , đ ph n ánh m t cái nhìn l ch s nh cách vi t ể ả ộ ị ử ư ế

truy n th ng Ông dùng ch t li u quá kh đ nói chuy n hi n t i, l y đ tài ề ố ấ ệ ứ ể ệ ệ ạ ấ ề

l ch s đ nói chuy n muôn đ i.ị ử ể ệ ờ

Đ tài l ch s Nguy n Huy Thi p t o ra m t s nghi ng g i m sáng ề ị ử ở ễ ệ ạ ộ ự ờ ợ ở

t o: “ quá kh nh th nào?” Nhà văn c nh t nh ngạ ứ ư ế ả ỉ ười đ c trọ ước cái nhìn m t ộchi u v quá kh Dùng quá kh nh m t phề ề ứ ứ ư ộ ương ti n ngh thu t đ chuy n ệ ệ ậ ể ể

t i n i dung, t tả ộ ư ưởng, dùng nh ng ph n đ l ch s v i m t cách x lí v n đ ữ ả ề ị ử ớ ộ ử ấ ề

h t s c m i m và hi n đ i, Nguy n Huy Thi p đã mang đ n m t l i suy nghĩ, ế ứ ớ ẻ ệ ạ ễ ệ ế ộ ố

l i t duy m i khách quan và toàn di n h n v l ch s nói riêng và đ i s ng nóiố ư ớ ệ ơ ề ị ử ờ ố

chung Trong Ph m ti t ẩ ế , tác gi mả ượn l ch s trong th i kì t nhà Tây S n đ nị ử ờ ừ ơ ế

tri u đ i vua Gia Long v i các nhân v t l ch s nh : Nguy n Ánh, Nguy n Hu ề ạ ớ ậ ị ử ư ễ ễ ệ

… Ngoài ra, tác gi còn sáng t o nhi u nhân v t h c u đả ạ ề ậ ư ấ ược khoác cho “cái áo

l ch s ” nh : Ngô Kh i, Vinh Hoa.ị ử ư ả

Nguy n Huy Thi p cũng vi t v vua Quang Trung, nh ng nhà văn không ễ ệ ế ề ư

t p trung xây d ng hình nh Quang Trung t th bách chi n bách th ng nhậ ự ả ở ư ế ế ắ ưbao tác gi trả ước đó Trong Ph m ti t, nhà văn cũng đã đ c p t i vua ẩ ế ề ậ ớ Quang Trung t th là ngở ư ế ười chi n th ng, nh ng hình nh này cũng v t qua r t ế ắ ư ả ụ ấnhanh Tác gi ch n th i đi m đen t i nh t tri u đình Tây S n Vua C nh ả ọ ờ ể ố ấ ề ơ ả

Th nh lên ngôi lúc 10 tu i không lo n i vi c tri u chính, ch ng bao lâu c ị ổ ổ ệ ề ẳ ơ

nghi p nhà Tây S n đ nát Và Nguy n Huy Thi p khai thác nh ng y u t ệ ơ ổ ễ ệ ữ ế ố

không liên quan gì đ n tài thao lế ược hay vi c tr ng d ng nhân tài r t n i ti ng ệ ọ ụ ấ ổ ế

c a Quang Trung, mà đó là sủ ự th t b i kh năng s h u th xác c a m t cô ấ ạ ở ả ở ữ ể ủ ộgái tên Ngô Th Vinh Hoa ị

T cách nhìn hi n th c m t chi u chuy n sang cách nhìn hi n th c đa ừ ệ ự ộ ề ể ệ ự

d ng, nhi u chi u, biên đ hi n th c đạ ề ề ộ ệ ự ược m r ng, kh năng chi m lĩnh đ i ở ộ ả ế ờ

s ng đố ược tăng lên Nhà văn đã khám phá và th hi n hi n th c đ i s ng trong ể ệ ệ ự ờ ốtính muôn màu, muôn m t, muôn v c a nó V y nên sặ ẻ ủ ậ ứ m nh c a nhà văn là ệ ủ

“kh i g i chân lý”, đ ngơ ợ ể ười đ c t tìm hi u Ngọ ự ể ười đ c sẽ nhìn vào hình tọ ượng Quang Trung hay Gia Long đ t đánh giá, nhìn nh n l i v xã h i mình đang ể ự ậ ạ ề ộ

s ng Nguy n Huy Thi p không ch p nh n cái quan ni m gi n đ n c ng nh c, ố ễ ệ ấ ậ ệ ả ơ ứ ắ

nh t thành b t bi n c a hi n th c mà luôn tìm ki m m t cái nhìn m i m , ấ ấ ế ủ ệ ự ế ộ ớ ẻkhác l v i truy n th ng Đó là li u con ngạ ớ ề ố ệ ườ ịi l ch s có mang nh ng “đ c ử ữ ặ

đi m ngể ười”? B i đã là con ngở ười, ai cũng có nh ng m t t t, x u, nh ng tình ữ ặ ố ấ ữ

c m riêng t mà l ch s đã c tình không nh c đ n.ả ư ị ử ố ắ ế

2.1.2 PH M TI T TRONG CÁI NHÌN NH N TH C L I Ẩ Ế Ậ Ứ Ạ

Nguy n Huy Thi p cho ngễ ệ ười đ c m t cái nhìn m i v nh ng ni m tin cũ, ọ ộ ớ ề ữ ềvào cái v n toàn Ông dám gi u nh i s c tin, b i con ngẹ ễ ạ ự ả ở ười là h u h n, làb t ữ ạ ấtoàn dù là anh hùng hay đ vế ương Nhân v t c a Nguy n Huy Thi p đòi h i ậ ủ ễ ệ ỏ

người ta ph i xem l i cách nh n th c l ch s , nh n th c cu c đ i Ngả ạ ậ ứ ị ử ậ ứ ộ ờ ườ ối t t có

ph i không bao gi x u? Và ngả ờ ấ ười b cho là x u có ph i không bi t lòng t t là ị ấ ả ế ố

gì? Anh hùng có ph i luôn luôn chói l i ánh hào quang? M i trang văn c a ả ọ ỗ ủNguy n Huy Thi p đ u đ ng ch m đ n hàng lo t v n đ c a đ i s ng, kh i ễ ệ ề ộ ạ ế ạ ấ ề ủ ờ ố ơ

g i lên hàng lo t nh ng câu h i v cá nhân, v cu c đ i, v con ngợ ạ ữ ỏ ề ề ộ ờ ề ười… Nó b tắ

người đ c nghi ng c chính mình, nh ng nh n th c đã đọ ờ ả ữ ậ ứ ược c c ng đ ng xâyả ộ ồ

d ng.ự

Đ c truy n Nguy n Huy Thi p, ngọ ệ ễ ệ ười đ c ph i lao vào m t cu c ch i đóọ ả ộ ộ ơ ở

t t c đ u trong quan h bình đ ng, dân ch Lu t ch i sòng ph ng, cũng là ấ ả ề ở ệ ẳ ủ ậ ơ ẳnguyên t c th m mỹ trong truy n ng n c a ông Nhà văn đ a ra nh ng s ắ ẩ ệ ắ ủ ư ữ ự

ki n, nh ng tình ti t mà không h bình lu n, không gi u nh i, không khen ệ ữ ế ề ậ ễ ạ

ng i, l i k nghiêm túc, nghiêm túc t i d ng d ng Ta có th th y rõ đi u này ợ ờ ể ớ ử ư ể ấ ềqua t ng trang truy n: “ừ ệ Nhìn b ngoài ngôi m c trông không khác m t gò m i ề ộ ổ ộ ố

l n Đào sâu ba mét th y v a g ch Ng ớ ấ ỉ ạ ườ i ch t táng theo l i x a, trong quan ế ỗ ư ngoài quách Quan tài làm b ng g quý, ván dày tám phân, dăm g nh , đ a ra ằ ỗ ỗ ỏ ư ngoài tr i có màu m n chín…” ờ ậ Nh ng câu văn ng n g n, không l i bình lu n, ữ ắ ọ ờ ậ

ho c n u có l i bình thì cũng không ph iặ ế ờ ả c a tác gi mà là cái nhìn đa di n ủ ả ệ

c a nhân v t Vinh Hoa trong cái nhìn c a Quang Trung khác v i trong cái nhìnủ ậ ủ ớ

c a Nguy n Ánh, và trong cái nhìn c a l ch s cũng r t khác Nhân v t đây ủ ễ ủ ị ử ấ ậ ở

đ ng ngang hàng v i tác gi , không h có m t s áp đ t nào c , và có s luân ứ ớ ả ề ộ ự ặ ả ựphiên các đi m nhìn đ t o nên tính khách quan dân ch cho câu chuy n Tác ể ể ạ ủ ệ

gi không h áp đ t m t suy nghĩ th ng nh t nào c , mà đ cho ngả ề ặ ộ ố ấ ả ể ười đ c t ọ ựchiêm nghi m và đánh giá t t c Câu chuy n trên h t ch trình bày nh ng s ệ ấ ả ệ ế ỉ ữ ự

ki n, nh ng tình ti t và m i ngệ ữ ế ỗ ười đ c khi đ n v i tác ph m v i nh ng kinh ọ ế ớ ẩ ớ ữnghi m khác nhau, cách nhìn khác nhau có nh ng nh n xét khác nhau Nó chínhệ ữ ậ

là ki u tác ph m m , không đóng khép hay gi i h n trong m t cách nhìn c thể ẩ ở ớ ạ ộ ụ ểnào c , nó chính là s n ph m c a t duy dân ch m i, theo tinh th n c a th i ả ả ẩ ủ ư ủ ớ ầ ủ ờ

đ i m i.ạ ớ

2.2 Đ I M I QUAN NI M NGH THU T V CON NG Ổ Ớ Ệ Ệ Ậ Ề ƯỜ I

Đ i m i quan ni m v nhà văn, đ i m i cách vi t, đ i m i đ tài… và đ c ổ ớ ệ ề ổ ớ ế ổ ớ ề ặ

bi t nh t là đ i m i quan ni m ngh thu t v con ngệ ấ ổ ớ ệ ệ ậ ề ười v i n i dung dân ch ớ ộ ủ

và nhân b n sâu s c là nh ng thay đ i r t c n thi t trong văn h c giai đo n ả ắ ữ ổ ấ ầ ế ọ ạ

hi n đ i B iệ ạ ở “ Văn h c và cu c s ng là hai vòng tròn đ ng tâm mà tâm đi m là ọ ộ ố ồ ể con ng ườ i” Nh n xét trên c a nhà văn Nguy n Minh Châu nói lên đ ậ ủ ễ ượ c s m nh ứ ệ cao c c a văn ch ả ủ ươ ng là ph n ánh m t cách sinh đ ng và trung th c v con ả ộ ộ ự ề

ng ườ i

Trước năm 1975, văn h c nhìn con ngọ ười b ng cái nhìn lý tằ ưởng, “ l y l ch ấ ị

s làm đi m quy chi u con ng ử ể ế ườ i" Cho nên con người xu t hi n trong giai ấ ệ

đo n văn h c này ch y u là con ngạ ọ ủ ế ườ ội c ng đ ng, con ngồ ười giai c p, con ấ

người dân t c Nhân v t ph n ánh trong văn h c là nh ng con ngộ ậ ả ọ ữ ười đ n gi n, ơ ả

d hi u đễ ể ược xây d ng theo nh ng công th c nh t đ nh Nh ng t sau năm ự ữ ứ ấ ị ư ừ

1975, yêu c u đ i m i văn h c đòi h i nhà văn ph i nhìn con ngầ ổ ớ ọ ỏ ả ười trong

nh ng m i quan h đ i thữ ố ệ ờ ường đa d ng và ph c t p, khám phá con ngạ ứ ạ ườ ởi khía c nh đ i t b ng c p m t nhi u chi u và b ng cách vi t đa thanh Đ c ạ ờ ư ằ ặ ắ ề ề ằ ế ọtruy n Nguy n Huy Thi p, có th nhìn th y nh ng con ngệ ễ ệ ể ấ ữ ười có th coi là xù ể

xì, gân gu c, góc c nh, l n l n gi a t t và x u, th t và gi , đen và tr ng, cao ố ạ ẫ ộ ữ ố ấ ậ ả ắ

thượng và th p hèn v i nh ng suy nghĩ, hành đ ng và đ i s ng n i tâm vô cùngấ ớ ữ ộ ờ ố ộ

bí n ẩ

2.2.1 Vinh Hoa

Vinh Hoa chính là bi u tể ượng c a cái đ p, cái thi n, s thanh khi t Và v i ủ ẹ ệ ự ế ớ

l p ý nghĩa này Vinh Hoa tr thành ớ ở nhân v t không cá tính ậ Khi cha g p ho ặ ạ

l n, cô bi t quỳ trớ ế ước tướng c a Nguy n Hu là Đ ng Ti n Đông gi i thích đ ủ ễ ệ ặ ế ả ểxin tha t i ch t cho cha, nh ng khi vào cung g p đích thân Nguy n H ê, cô l i ộ ế ư ặ ễ ụ ạkhông quỳ, còn quên luôn m c đích c a chuy n đi mà “ụ ủ ế nói năng rành rẽ, đâu vào đ y, nhà vua thích l m Nhà vua h i gì, nàng tr l i đi u y, nói thông c ấ ắ ỏ ả ờ ề ấ ả

bu i, kim c đông tây đ c ” ổ ổ ủ ả Nàng đàn hát cho vua thưởng th c Trong khi nàngứ

m i trò chuy n, đàn hát cho vua nghe, thì nhà, cha cô đã th t c ch t t bao ả ệ ở ắ ổ ế ự

gi ! Tính "quên", hành đ ng không nh t quán c a nhân v t thu c thi pháp ờ ộ ấ ủ ậ ộtruy n c dân gian, ch có đi u tác gi truy n c dân gianệ ổ ỉ ề ả ệ ổ “quên” h n nhiên, ồcòn Nguy n Huy Thi p, “ễ ệ quên” th đo n Nàng ch ng ghét ai, cũng ch ng yêu ủ ạ ẳ ẳ

ai Được tin cha ch t, cô không h thế ề ương c m: ả "B h kh i b n lòng Ph n nào ệ ạ ỏ ậ ậ

ph n y Tr i ch nh c a sinh, có ai gi đ ậ ấ ờ ỉ ờ ử ữ ượ c b m s ng m t nghìn năm" ố ẹ ố ộ Tínhcách c a nàng khi n m i ngủ ế ọ ười ph i dè ch ng, s hãi Nàng tr ng ph t nh ng ả ừ ợ ừ ạ ữ

k có hành vi không trung th c trong mua bán Dân K Ch s nàng:ẻ ự ẻ ợ ợ

“Bi t đi u thì tránh Vinh Hoa ế ề

Qu t năm các b c m t nhà nh ch i ị ạ ấ ư ơ ”

Cho dù Vinh Hoa có đ p th nào, n u không bi t yêu thì Vinh Hoa cũng ch ẹ ế ế ế ỉ

là cái hình nhân trong qu y hàng may m c Ngầ ặ ười con gái đ p đẹ ược tuy n vào ểcung đ làm gì n u không ph i là đ h u h chăn g i nhà vua Để ế ả ể ầ ạ ố ược vua yêu

d u, nuông chi u là m t ân s ng l n v y mà cô l i không ch u thành thân v i ấ ề ộ ủ ớ ậ ạ ị ớ

c hai vua ả

Trong Ph m ti t, ẩ ế Vinh Hoa còn là nhân v t ch c năngậ ứ (ch c năng l u gi ,ứ ư ữ

b o t n) S ph n c a nhân v t khá ng u nhiên và kỳ l T m t dân n bình ả ồ ố ậ ủ ậ ẫ ạ ừ ộ ữ

thường nàng bước chân vào ch n cao sang Vinh Hoa thoát ra kh i t t c m i ố ỏ ấ ả ọ

s ràng bu c, nàng không thu c v ai Đây là môtip khá quen thu c trong tác ự ộ ộ ề ộ

ph m c a Nguy n Huy Thi p khi nhân v t n luôn là bi u tr ng c a cái đ p ẩ ủ ễ ệ ậ ữ ể ư ủ ẹ

Đ b n lĩnh và ph m ch t làm nh ng vi c mà không ai có th làm, t i ch t c a ủ ả ẩ ấ ữ ệ ể ộ ế ủ

người cha là ranh gi i bu c Vinh Hoa ph i bớ ộ ả ước vào m t không gian khác Tuy ộnhiên trong môi trở ường m i này, hành đ ng trân tr ng v đ p và tôn tr ng ý ớ ộ ọ ẻ ẹ ọ

mu n c a Vinh Hoa c aố ủ ủ vua Quang Trung vô tình đ ng loã v i s khác ngồ ớ ự ười

c a nàng, t o ra môi trủ ạ ường phù h p v i tính cách và ph m ch t c a nhân v t ợ ớ ẩ ấ ủ ậ

M i hànhọ đ ng c a Vinh Hoa đ u không g p b t c c n tr nào Cái ch t c a ộ ủ ề ặ ấ ứ ả ở ế ủQuang Trung chính là ranh gi i khép l i m t không gian l u gi và nuông chi uớ ạ ộ ư ữ ề

ph m giá c a cái đ p T khi vua Quang Trung m t, n i b Tây S n r i ren, Gia ẩ ủ ẹ ừ ấ ộ ộ ơ ốLong vào thành Thăng Long Vinh Hoa r i vào tay viên tơ ướng c a Gia Long và ủ

được c u kh i ch n thô t c, đứ ỏ ố ụ ược yêu chi u trong cung vua.ề

Câu đ i cu i truy n nghe th t bu n cố ố ệ ậ ồ ười:

S nh quân, vĩnh th trinh tâm ự ị ủ

L u v n c , b o t n ph m ti t ư ạ ổ ả ồ ẩ ế

(Th hai vua, v n gi lòng trinh ờ ẫ ữ

L u muôn thu , còn nguyên ph m ti t) ư ở ẩ ế

M t cô gái đ pộ ẹ s nh quân ự ị mà v nẫ vĩnh th trinh tâm ủ ! N u Vinh Hoa là ếnhân v t tính cách thì r t phi lý Nh ng Vinh Hoa là nhân v t ch c năng thì ậ ấ ư ậ ứ

đi u phi lý tr thành ngh ch lý, bu c ta ph i suy nghĩ.ề ở ị ộ ả

2.2.2 Vua Quang Trung

Quang Trung b ám nh khôn nguôi b iị ả ở ti ng đàn có khí l nh ế ạ và l i tiên tri ờ

c a Vinh Hoa Ông không hi u đủ ể ược t i sao tri u đ i ông l i ng n ng i th ạ ề ạ ạ ắ ủ ếNghi án l ch s đó c n đị ử ầ ược đánh d u l u gi cho h u th Nguy n Hu giao ấ ư ữ ậ ế ễ ệtrách nhi m này cho Vinh Hoa C n gi n c a Nguy n Hu r t đáng chú ý V i ệ ơ ậ ủ ễ ệ ấ ớông, t t c m i ngấ ả ọ ười đ u là con dân Ngô Kh i đề ả ược vua ban cho d ti c, đã ự ệkhông bái m ng Thiên Ân, l i còn chê "ạ ạ có v l m ị ợ " V y là b t kính quân l nh, ậ ấ ệ

ph i tr Ông ch bi t b n giàu có B c Hà là do "ả ị ỉ ế ọ ở ắ c ướ p không bi t bao nhiêu l c ế ộ thiên hạ" ho c "ặ có ít c a chìm, tháng ba ngày tám mang ra g m ủ ặ " nh cánh th ư ổhào Đ ng Trong mà h i còn p Tây S n ông r t căm ghét T ng l p thở ằ ồ ở ấ ơ ấ ầ ớ ương nhân đâu ph iả c ướ p không ho cặ có ít c a chìm ủ nh ông nghĩ Dinh Vua Lê ưnghèo khó, không nói làm gì Nh ng "ư nhà Kh i kho đ n không khác gì Ph ả ụ ủ

Chúa" H th c s đã là m t l c lọ ự ự ộ ự ượng kinh t Nh ng ông không th y Nguy n ế ư ấ ễ

Hu m ng, không cho Kh i nói, x n ng đòn r i l i h i h n, m t đ ng thái tiêuệ ắ ả ử ặ ồ ạ ố ậ ộ ộ

bi u c a tinh th n gia trể ủ ầ ưởng Qua c n gi n, Nguy n Hu đã t b c l mình là ơ ậ ễ ệ ự ộ ộ

m t ông vua Vi t truy n th ng.ộ ệ ề ố

Nuy n Huy Thi p nhìn các danh nhân l ch s mà x a nay văn h c đ a lên b đ th , ễ ệ ị ử ư ọ ư ệ ể ờ

đ x ng t ng khía c nh đ i t phàm t c Trong chùm truy n “ l ch s gi ”ể ư ụ ở ạ ờ ư ụ ệ ị ử ả g m: ồ

Ki m s c, Vàng l a, Ph m ti t, ngế ắ ử ẩ ế ười ta nhìn th y vua Quang Trung, ngấ ười anh hùng

áo v i c đào cũng có lúc có nh ng c m xúc r t ngả ờ ữ ả ấ ười trướ ắc s c đ p c a cô Vinh Hoa: ẹ ủ

“ Nhà vua th y Vinh Hoa, th t nhiên rùng mình, hoa m t, đánh r i c c r ấ ố ắ ơ ố ượ u quý c m ầ tay” ( Ph m ti t) Nhà văn đã đ cho vua Gia Long b c l m t c m xúc r t th t: “ẩ ế ể ộ ộ ộ ả ấ ậ S ứ

m nh đ v ệ ế ươ ng th t là s m nh kh n n n, ch đ ậ ứ ệ ố ạ ỉ ượ c quy n cao c , không đ ề ả ượ c quy n ề

đê ti n ệ ” ( Ph m ti t) Cách vi t, cách nhìn c a Nguy n Huy Thi p có lúc ch u s phê ẩ ế ế ủ ễ ệ ị ựphán gay g t t d lu n Nh ng ph i nh n th y r ng, xây d ng thành công ki u ắ ừ ư ậ ư ả ậ ấ ằ ự ể

ngườ ưỡi l ng di n, Nguy n Huy Thi p đã ch m đệ ễ ệ ạ ược đ n ch trung th c nh t trong ế ỗ ự ấ

b n ch t con ngả ấ ười Đã khám phá được con ngườ ởi chi u sâu nhân b n nh t.ề ả ấ

2.2.3 Vua Gia Long

Gia Long thì l i khác, ông không xem đ vạ ế ương là m c đích t thân, mà ch ụ ự ỉ

là trò ch i ơ Cu c ch y đua chi m đo t vộ ạ ế ạ ương quy n nh m t canh b c l n, ai ề ư ộ ạ ớkhôn ngoan, táo b o, và may m n sẽ th ng Trong ông t n t i hai con ngạ ắ ắ ồ ạ ười:

m t con ngộ ười ng trên ngai vàng quy n l c và m t con ngự ề ự ộ ười ít nhi u th dân ề ịhóa Ông nói v i Tr n Văn Thành: "ớ ầ B c đ v ậ ế ươ ng gi n ữ ướ c là tinh th n, còn ở ầ

gi mình là th xác ữ ở ể " Ông thích con người th hai h n, nh ng ông l i c n con ứ ơ ư ạ ầ

người th nh t Ông nói v i Vinh Hoa: "ứ ấ ớ S m nh đ v ứ ệ ế ươ ng th t là s m nh ậ ứ ệ

kh n n n, ch đ ố ạ ỉ ượ c quy n cao c , không đ ề ả ượ c quy n đê ti n ề ệ " Ông bi t tri u ế ề

đ i c a ông đã l i th i, nh ng l i không dám buông b Gia Long th y đạ ủ ỗ ờ ư ạ ỏ ấ ược cái

m t n c a Vinh Hoa, cô hàng T m K Ch Cô đ p và quy n rũ, đi theo cô là điặ ạ ủ ấ ẻ ợ ẹ ếtheo con đường thương m i hóa đ c u vãn n n kinh t ti u nông đang lâm ạ ể ứ ề ế ểvào ngõ c t Ông b s c: "ụ ị ố Nhà vua th dài, ngã quay ra đ t, ng t l m" ở ấ ấ ị T nh trí ỉ

l i, ông đã l a ch n vạ ự ọ ương quy n Gia Long không về ượt qua được chính mình

đ c u đ t nể ứ ấ ước thoát kh i s bành trỏ ự ướng c a ch nghĩa t b n phủ ủ ư ả ương Tây

nh ngư ười Nh t B n và ngậ ả ười Thái Lan đã làm được

Gia Long xây x m m t mày ẩ ặ vì mùi hoa s a ữ c a Vinh Hoa, cái mùi ủ ướ ệ ủc l c a

m t hình tộ ượng ướ ệc l Người khen lúng túng, tìm l i thoát cho mình h n là ố ơ

"ch y t i" cho Nguy n Huy Thi p: "ạ ộ ễ ệ Chi ti t này là n l c cu i cùng c a Thi p ế ỗ ự ố ủ ệ

đ lý t ể ưở ng hoá nhân v t Vinh Hoa, m t n l c ngh sỹ v ng v , g n nh r ậ ộ ỗ ự ệ ụ ề ầ ư ồ

d i, và h t s c đáng th ạ ế ứ ươ ng”.

Khác v i Quang Trung, c n gi n c a Gia Long có v thô t c, ít có v vua ớ ơ ậ ủ ẻ ụ ịnào s d ng ngôn ng y Ông x Vũ Văn Toàn r t tàn b o Đ i v i ông đ ử ụ ữ ấ ử ấ ạ ố ớ ế

vương là trò ch i ơ mà đã là trò ch i thì ph i di n trò th t khéo Trên sân kh u, ơ ả ễ ậ ấ

m i ngọ ười ph i th y quân ra quân, th n ra th n V y mà Toàn đã ph m lu t ả ấ ầ ầ ậ ạ ậ

ch i, dámơ "m ượ n danh" ông đ "ể đi ăn c ướ p v i ch i gái ớ ơ " Giá vi c x u đó x y raệ ấ ả

v i m t tên vô l i t m thớ ộ ạ ầ ường, h n đã không ph i x n ng Nh ng là b c công ẳ ả ử ặ ư ậkhanh c a Thiên T thì quy t không th tha Trong c n gi n, ông nói năng b ủ ử ế ể ơ ậ ỗ

bã, dung t c ki u ngôn ng th dân N u Quang Trung m ng vùi, không cho ụ ể ữ ị ế ắ

Kh i tr n tình, thì Gia Long l i đ i tho i bình đ ng v i Toàn Gia Long là m t ả ầ ạ ố ạ ẳ ớ ộ

người say mê quy n l c và đ có nó, ông ph i làm m t ông vua b t đ c dĩ Ông ề ự ể ả ộ ấ ắ

t ra th c d ng, l nh lùng, tàn nh n và ti m n đâu đó ý th c dân ch t phát.ỏ ự ụ ạ ẫ ề ẩ ứ ủ ự

Nh ng d u có đư ẫ ược đánh giá l i th nào thì ch c r ng sẽ không ai th a nh n Gia ạ ế ắ ằ ừ ậLong là m t “kh i nguyên li u vô giá” “Qu c b o”.ộ ố ệ ố ả

M i quan h gi a ba nhân v t trên ố ệ ữ ậ

Vinh Hoa trong cái nhìn c a Quang Trung: “ủ Ta đ ượ c Vinh Hoa nh đ ư ượ c

m t báu v t ộ ậ ”, v i Gia Long: “ớ Ta mu n s h u nàng nh nuôi con gà, con v t trong ố ở ữ ư ị nhà” Vinh Hoa nhìn Quang Trung v i cái nhìn trân tr ng Nàng “ớ ọ ăn nói khoan hòa, c x thông minh l ch lãm ư ử ị ” trong th i gian v i Quang Trung, và nàng nhìnờ ở ớ

Gia Long: “Th b h mu n làm vua gà, vua v t hay sao? ế ệ ạ ố ị ” Gia Long nhìn Quang

Trung: “Th là Hu d i, Hu tr ng tinh th n mà b th xác… b c đ v ế ệ ạ ệ ọ ầ ỉ ế ậ ế ươ ng gi ữ

ba v n ng ạ ườ ” Vua Quang Trung luôn tôn tr ng m i i ọ ọ ước nguy n c a nàng; còn ệ ủ

đ i v i Gia Long, v đ p c a Vinh Hoa đố ớ ẻ ẹ ủ ược c m nh n trong không khí đ y ả ậ ầ

nh c c m, nó báo hi u hành đ ng ti p theo c a vua Gia Long là mu n s h u ụ ả ệ ộ ế ủ ố ở ữ