Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X khẳng định: “.... phải nâng cao bản lĩnh chính trị và trình độ trí tuệ của Đảng, kiên định chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, vận dụng và phát triển sáng tạo trong thực tiễn hoạt động của Đảng” .Trong giai đoạn cách mạng hiện nay từ sau bước ngoặt những năm 1989 1991 khi chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và các nước Đông Âu sụp đổ đã xuất hiện một số ý kiến phủ nhận lý luận và thực tiễn về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội: Họ cho rằng chủ nghĩa tư bản hiện còn chưa đi tới giới hạn phát triển cuối cùng. Ngày nay chủ nghĩa tư bản đã chuyển sang hình thái mới như “chủ nghĩa tư bản hậu công nghiệp”
Trang 1nâng cao bản lĩnh chính trị và trình độ trí tuệ của Đảng, kiên định chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, vận dụng và phát triển sáng tạo trong thực tiễn hoạt động của Đảng”1 Trong giai đoạn cách mạng hiện nay từ sau bước ngoặt những năm 1989
- 1991 khi chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và các nước Đông Âu sụp đổ đã xuất hiện một số ý kiến phủ nhận lý luận và thực tiễn về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội: Họ cho rằng chủ nghĩa tư bản hiện còn chưa đi tới giới hạn phát triển cuối cùng Ngày nay chủ nghĩa tư bản đã chuyển sang hình thái mới như
“chủ nghĩa tư bản hậu công nghiệp” hoặc “chủ nghĩa tư bản khoa học - kỹ thuật” Do đó thực ra đã và đang không hề có xu hướng quá độ từ chủ nghĩa
tư bản lên chủ nghĩa xã hội Cách mạng Tháng Mười Nga, chủ nghĩa xã hội hiện thực ở Liên Xô, Đông Âu trước đây và ở một số nước còn lại hiện nay chỉ là “sự lầm lạc, vô vọng, lãng phí của lịch sử” Chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu sụp đổ, chính do tiến trình quá độ tại đây thiếu tiền đề vật chất - xã hội cần thiết là chủ nghĩa tư bản phát triển cao Trong quá trình xây dựng đất nước ở Liên Xô và Đông Âu, các đảng cộng sản đã thực hiện một cách chủ quan duy ý chí, vì vậy cuối cùng không tránh khỏi thất bại Như vậy theo họ con đường phát triển quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ
tư bản chủ nghĩa tại một số nước trên thế giới hiện nay lại càng thiếu cơ sở khách quan, ít tính khả thi và khó có triển vọng thành công
Đảng Cộng sản Việt Nam đã nhận định về thời đại ngày nay: "Thế kỷ XXI sẽ tiếp tục có nhiều biến đổi Khoa học và công nghệ sẽ có bưdc tiến nhảy vọt Kinh tê' tri thức có vai trò ngày càng nổi bật trong quá trình phát triển lực lượng sản xuất Toàn cầu hóa kinh tế là một xu thế khách quan, lôi cuốn ngày càng nhiều nước tham gia, vừa có mặt tích cực, vừa có mặt tiêu
1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội X, tr 49
Trang 2cực, vừa có hợp tác, vừa có đấu tranh Các mâu thuẫn cơ bản trên thế giới biểu hiện dưới những hình thức và mức độ khác nhau vẫn tồn tại và phát triển, có mặt sâu sắc hơn Đấu tranh dân tộc và đấu tranh giai cấp tiếp tục diễn ra gay gắt Thế giới đứng trước nhiều vấn đề toàn cầu mà không một quốc gia riêng lẻ nào có thể tự giải quyết nếu khồng có sự hợp tác đa phương Chủ nghĩa tư bản hiện đại đang nắm ưu thế về vốn, khoa học và công nghệ, thị trưòng, song không thể khắc phục nổi nhũng mâu thuẫn vốn có Các quốc gia độc lập ngày càng tăng cưòng cuộc dấu tranh để tự lựa chọn và quyết định con đường phát triển cùa mình Chủ nghĩa xã hội trên thế giới, từ những bài học thành công và thất bại cũng như từ khát vọng và sự thức tỉnh của các dân tộc, có điều kiện và khả năng tạo ra bước phát triển mói Theo quy luật tiến hóa của lịch sử, loài ngưòi nhất định sẽ tiến tới chủ nghĩa xã hội"1
Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước (Bổ sung phát triển năm 2011) Đảng ta cũng đã khẳng đinh “Trong lãnh đạo, Đảng có lúc cũng phạm sai lầm, khuyết điểm nghiêm trọng do giáo điều, chủ quan, duy ý chí, vi phạm quy luật khách quan Đảng đã nghiêm túc tự phê bình, sửa chữa khuyết điểm,
tự đổi mới, tự chỉnh đốn để tiếp tục đưa sự nghiệp cách mạng tiến lên”2
Vì vậy, để làm rõ hơn con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay, chúng ta phải dựa chắc trên cơ sở nền tảng lý luận Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh đặc biệt là Lý luận về phép biện chứng duy vật của C.Mác-Ăngghen để phân tích tình hình, đánh giá đúng xu thế của thời đại ngày nay là một nội dung cấp bách trong công tác tư tưởng, lý luận của Đảng
NỘI DUNG
1 Khái lược lịch sử phát triển và bản chất cách mạng, khoa học của phép biện chứng duy vật
1
.Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lẩn thứ IX Nxb Chính trị quổc gia, Hà
Nội, 2001, tr 13 -14.
2 Đảng cộng sản Việt Nam, Văn kiện ĐH đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb CTQG-ST, HN2011, tr64
Trang 31.1 Khái lược lịch sử phát triển phép biện chứng duy vật
Phép biện chứng có lịch sử phát triển từ thời cổ đại, từ khi xã hội có sự phân công lao động xã hội, tách biệt giữa lao động trí óc và lao động chân tay
Thuật ngữ phép trong triết học có nghĩa là phương pháp nhận thức, đặc trưng của Triết học Ngay từ đầu của lịch sử triết học đã hình thành hai phương pháp cơ bản và được gọi là phép biện chứng và phép siêu hình Hai phương pháp này đối lập nhau và thể hiện hai phương pháp tiếp cận cũng như nhận thức thế giới Phép siêu hình xem xét thế giới trong trạng thái tĩnh tại, không vận động và cũng không phát triển Phép biện chứng thì ngược lại, xem xét thế giới các sự vật hiện tượng trong mối liên hệ và vận động, phát triển không ngừng Trong lịch sử phép biện chứng cũng có hai trường phái đối lập nhau là phép biện chứng duy tâm và phép biện chứng duy vật Các trường phái, quan niệm khác nhau về phương pháp cũng luôn đấu tranh với nhau và được coi là nguồn gốc, động lực cho phát triển
Lịch sử phát triển của phép biện chứng đã trải qua những bước quanh
co phức tạp với phép biện chứng duy vật thời cổ đại, phép biện chứng duy tâm trong triết học cổ điển Đức và đến với phép biện chứng duy vật của chủ nghĩa Mác – Lê nin Với cách tiếp cận như vậy, phép biện chứng cũng vận động phát triển cho đến nay đã tuân theo một chu kỳ phủ định của phủ định, khẳng định sự phát triển với sự ra đời của phép biện chứng duy vật của C.Mác Chỉ cần thông qua nội dung này cũng cho thấy giá trị, bản chất cách mạng khoa học của phép biện chứng duy vật Tuy nhiên, đến đây thì vẫn chưa
rõ từng nội dung thuộc bản chất cách mạng của phép biện chứng duy vật, mà cần đi sâu hơn nữa mới luận giải đầy đủ
Ở phương diện khác cho thấy, lịch sử phát triển của phép biện chứng duy vật đã phải trải qua những bước quanh co bởi sự thống trị của phép siêu hình trong một thời gian vào thế kỷ XVII – XVIII Thời đại này với phương
Trang 4pháp chú trọng đi vào phân tích mổ sẻ sự vật hiện tượng theo định hướng của quan điểm triết học từ thời cổ đại; Vật chất là nguyên tử, nguyên tử là phần tử nhỏ bé nhất không thể phân chia Đinh hướng ấy đã định hướng cho các khoa học cụ thể tập trung vào mổ sẻ để tìm cái phần tử nhỏ bé nhất ấy và kết quả là cho ra đời phép siêu hình được thịnh hành trong triết học Việc thịnh hành phép siêu hình trong triết học đã được Ph Ăng ghen chỉ rõ nguyên nhân và bản chất cũng như đánh giá giá trị của nó Trong tác phẩm chống Duy Rinh,
Ph Ăng ghen chỉ rõ: Phép siêu hình xuất phát từ khoa học tự nhiên và thói quen ấy tràn vào triết học thành phép siêu hình Nếu ở phương diện của khoa học tự nhiên thì phương pháp siêu hình có giá trị to lớn Nhờ nó mà loài người không chỉ tìm ra nguyên tử mà còn tìm ra cấu trúc của nguyên tử, tức là
có phần tử nhỏ bé hơn Kết quả ấy đã tạo ra cuộc khủng hoảng về thế giới quan trong vật lý học và cũng dồn các nhà triết học duy vật vào con đướng bế tắc Theo Ph Ăng ghen đánh giá thì phép siêu hình nằm trong bốn bức tường của khoa học tự nhiên thì đó là ông bạn đáng kính, nhưng nhảy vào thế giới bao la (Triết học) thì quả là liều lĩnh Có thể thấy, đây là một “cú hích” mạnh
mẽ cho phép biện chứng ra đời, mà trước hết là phép biện chứng của Hê ghen
Phép biện chứng của Hêghen ra đời là một đòn tấn công vào phép siêu hình, thể hiện sức mạnh và tính ưu việt của phép biện chứng Tuy nhiên, phép biện chứng của Hê ghen chưa thật sự có sức thuyết phục về mặt khoa học cho chiến thắng triệt để phép siêu hình bởi nó là duy tâm Để có thể chiến thắng hoàn toàn phép siêu hình cũng như đánh bại chủ nghĩa duy tâm thì phải đến khi có sự ra đời của phép biện chứng duy vật
Sự ra đời của phép biện chứng duy vật đã khôi phục lại vị thế của phép biện chứng duy vật thời cổ đại và làm cho phép siêu hình không còn sức sống trong triết học, đồng thời cũng đánh giá đúng vị trí, vai trò của phép biện chứng duy tâm đối với lịch sử phép biện chứng Sự ra đời của phép biện
Trang 5chứng duy vật đã khẳng định bản chất cách mạng và khoa học bằng sức sống trên thực tiễn nhận thức và cải tạo thế giới của con người Nếu tiếp cận ở phương diện này thì cũng cho thấy bản chất, cách mạng và khoa học cũng như giá trị bền vững của phép biện chứng duy vật Tuy nhiên, nếu chỉ đến đây thì cũng chưa đánh giá hết giá trị, chưa chứng minh có tính triệt để giá trị của phép biện chứng
1.2 Bản chất cách mạng và khoa học của phép biện chứng duy vật
Bản chất cách mạng và khoa học của phép biện chứng duy vật không chỉ chứng mình bằng lịch sử phát triển, mà quan trọng hơn là thông qua nội dung của nó Nội dung ấy gồm các vấn đề sau:
Thứ nhất, lần đầu tiên trong lịch sử phép biện chứng duy vật tạo ra phương
pháp tiếp cận thế giới trong tính chỉnh thể, thống nhất một cách khoa học
So với phép siêu hình thì chỉ có phép biện chứng mới cho con người tiếp cận trong nhận thức thế giới trong tính chỉnh thể thống nhất Thống nhất giữa giới tự nhiên với xã hội và tư duy Để có được phương pháp tiếp cận này thì tư duy của con người phải đạt đến trình độ cao, trình độ của tư duy trừu tượng, khái quát, tổng hợp cao nhất so với tất cả các khái quát, tổng hợp của các khoa học cụ thể
Tuy nhiên, trong phương pháp tiếp cận có tính tổng hợp, khái quát cao ấy cũng cần thấy có sự khác nhau căn bản giữa phép biện chứng duy tâm của Hê ghen và phép biện chứng duy vật của C.Mác, Ph.Ăng ghen Phép biện chứng của
Hê ghen cũng thể hiện một phương pháp tiếp cận thế giới trong tính chỉnh thể thống nhất, nhưng lại duy tâm cho nên giá trị của nó cũng chỉ có ý nghĩa là “ hạt nhân hợp lý” Cho dù hệ thống phép biện chứng của Hê ghen khá đồ sộ, thậm chí được đánh giá là “ Phép biện chứng thông minh” thì theo C.Mác, Ph.Ăng ghen cuối cùng cũng không tránh khỏi sự “ba hoa dựng đứng”
Trang 6Với sự ra đời của phép biện chứng duy vật đã khắc phục triệt để những hạn ché của các trình độ phép biện chứng trong lịch sử và tạo ra bước nhảy vọt vĩ đại, cuộc cách mạng trong lịch sử phép biện chứng Mặc dù phép biện chứng duy vật ra đời có sự kế thừa toàn bộ tinh hoa của các hình thức phép biện chứng trước đó, nhưng không đơn giản, mà ở dây là một cuộc cải tạo căn bản, cải tạo từ duy tâm sang duy vật Với sự ra đời của phép biện chứng cho phép con người nhận thức và cải tạo bằng cách tiếp cận thế giới trong tính chỉnh thể thống nhất giữa tự nhiên, xã hội và tư duy Cách tiếp cận này đã đoạt tuyệt với các cách tiếp cận trọng lịch sử , thể hiện sức sống bền vững mà ngày nay khoa học tự nhiên không ngừng có những thành tựu vĩ đại chứng minh cho phương pháp tiếp cận tổng hợp chỉnh thể ấy
Phương pháp tiếp cận có tính tổng thể thống nhất ấy cũng có các thứ bậc khác nhau Dù ở các thứ bậc khác nhau thì vẫn có cái chung là tiếp cận hệ thống cấu trúc Thứ bậc thứ hai của phép biện chứng duy vật là tiếp cận xã hội loài người Tiếp cận này được tập trung chủ yếu vào phép biện chứng trong lịch sử thể hiện trong lý luận chủ nghĩa duy vật lịch sử Các lý luận khác , lý luận của khoa học cụ thể chỉ có thể là mô tả xã hội loài người ở từng giai đoạn, từng lĩnh vực của lịch sử Với phép biện chứng trong xã hội thì lần đầu tiên nó trang bị cho con người tiếp cận xã hội với tính chỉnh thể xuyên suốt lịch sử phát triển loài người Nhờ phép biện chứng trong lịch sử mà con người có thế nhận thức, đánh giá đúng trình độ của các thời đại đã qua, hiện tại và tương lai của nhân loại theo một trật tự lô gích và lịch sử Với chiều dài phát triển lịch sử đầy phức tạp mà chỉ có phép biện chứng trong lịch sử mới trang bị cho con người nhận thức đúng, mà các khoa học, lý luận khác không thể làm được càng chứng minh bản chất cách mạng và khoa học của nó Thứ bậc tiếp theo là phép biện chứng duy vật cũng trang bị cho con người tiếp cận
hệ thống trong tính chỉnh thế thống nhất là các lĩnh vực cơ bản của xã hội loài người như hiện tượng tư duy, ý thức; chiến tranh quân đội; tôn giáo; chính trị;
Trang 7pháp luật; đạo đức,… Các thứ bậc đó có sự khác nhau, những vẫn ở tầm triết học, tức là tầm thế giới quan, phương pháp luận chung
Thứ hai, phép biện chứng duy vật là học thuyết duy nhất phản ánh
đúng đắn bức tranh chân thực của thế gới
Từ bản chất của phép biện chứng duy vật là một hệ thống mở Với tính cách là một hệ thống mở cho nên, phép biện chứng duy vật không bị mâu thuẫn giữa hệ thống với phương pháp như Hê ghen Phép biện chứng duy tâm của Hê ghen là duy tâm cho nên tự nó không tránh khỏi mâu thuẫn giữa hệ thống với phương pháp, và cuối cùng cũng chỉ định hướng nhận thức của con người vào con đường bế tắc
Với tính cách là hệ thống mở, phép biện chứng duy vật có giá trị trường tồn vè khoa học và tính cách mạng Tri thức của con người dù có phát triển đến đâu cũng không làm cho phép biện chứng duy vật bị lạc hậu Ngược lại, tri thức của con người càng phát triển thì càng làm cho phép biện chứng duy vật có sức mạnh kỳ diệu về tính khoa học và cách mạng Hiện nay, tri thức của con người
đã có những thành tựu vĩ đại ở từng lĩnh vực khác nhau Thành tựu đó càng cho thấy thé giới trong tính chỉnh thể thống nhất mà yêu cầu giải quyết là theo nguyên tắc bảo đảm tính hài hòa Hài hòa giữ con người, xã hội với tự nhiên và hai hòa giữa con người với con người mỗi sự biến đổi của một yếu tố thuộc thế giới đều tác động trực tiếp các yếu tố khác và toàn bộ hệ thống
Sự ra đời của phép biện chứng duy vật khẳng định lần đầu tiên trong lịch
sử một học thuyết trang bị cho con người công cụ nhận thức đúng đắn bản chất thế giới Nếu như phép biện chứng của Hê ghen với đầy tính sinh động, nhưng
đã dựng ngược bức tranh chân thật của thế giới thì phép biện chứng duy vật đã phản ánh trung thực bức tranh hiện thực của nó Cái biện chứng có tính hiện thực của thế giới là các sự vật hiện tượng tồn tại vốn có bởi các mối liện hệ, liên
hệ phổ biến, không ngừng vận động phát triển từ thấp lên cao tuân theo các quy
Trang 8luật trong tính hệ thống thống nhất Bức tranh hiện thực ấy chỉ duy nhất có phép biện chứng duy vật phác thảo ra đầy đủ nội dung và bản chất
Mỗi nội dung của phép biện chứng duy vật là sản phẩm khái quát một một mặt của thế giới hiện thực khác quan Phép biện chứng duy vật bao gồm hai nguyên lý, ba quy luật cơ bản và những quy luật không cơ bản được gọi là các cặp phạm trù cơ bản trong tính chỉnh thể thống nhất không tách rời nhau Mỗi nội dung đó phản ánh một mặt, một phương diện cụ thể của thế giới hiện thực khách quan chứ không phải là sản phẩm tư biện của các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác – Lênin Nhờ các nội dung cụ thể của phép biện chứng duy vật
mà con người mới có khả năng đi sâu vào phân tích, làm rõ bản chất của toàn
bộ lịch sử phát triển của thế giới cũng như ở từng giai đoạn phát triển của lịch
sử tự nhiên, lịch sử xã hội, lịch sử tư duy Phép biện chứng duy vật cho phép con người có thể nhận thức và giải thích đúng đắn toàn bộ tiến trình phát triển cũng như ở từng phương diện của thế giới
Phép biện chứng duy vật không chỉ phác họa ra các nội dung cơ bản nhất của thế giới hiện thực, mà còn trang bị cho con người phương hướng, cách đi để nhận thức được các nội dung cơ bản ấy Qua phép biện chứng duy vật cho thấy, yêu cầu con người phải nhận thức được mâu thuẫn của sự vật hiện tượng là quan trọng nhất Các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định nó là hạt nhân của phép biện chứng duy vật Nhận thức được mâu thuẫn tức là nhận thức được linh hồn của phép biện chứng duy vật Mâu thuẫn với tính cách là nguồn gốc, động lực của toàn bộ các quá trình phát triển thì nhận thức được mâu thuẫn là cơ bản nhất Như vậy, phép biện chứng duy vật
đã định hướng mục tiêu và xác định nội dung của nhận thức là vấn đề mâu thuẫn Cùng với nó, phép biện chứng duy vật còn yêu cầu con người nhận thức được các mặt khác như cách thức, khuynh hướng của quá trình phát triển của các sự vật hiện tượng Ngoài ra, phép biện chứng duy vật còn yeu cầu con
Trang 9người phải nhận thức được các mối quan hệ cơ bản, có giá trị như các quy luật không cơ bản như quan hệ giữa cái chung và cái riêng; bản chất và hiện tượng; nguyên nhân và kết quả; khả năng và hiện thực; tất nhiên và ngẫu nhiên; nội dung và hình thức Toàn bộ các nội dung trên trong tính chỉnh thể thống nhất và không tuyệt đối hóa một nội dung nào Điều đó phản ánh một vấn đè là phép biện chứng duy vật trang bị cho con người công cụ nhận thức các mặt khác nhau của quá trình phát triển của các sự vật hiện tượng và nói lên tính toàn diện của nhận thức
Phép biện chứng trang bị cho con người công cụ nhận thức khoa học đó
là tư duy biện chứng duy vật Với nội dung của phép biện chứng duy vật như trên khái quát thì nó là nội dung của tư duy Sự hiểu biết về nội dung của phép biện chứng duy vật sẽ trang bị cho con người những dữ liệu cho hình thành phát triển tư duy biện chứng duy vật Giữa phép biện chứng và tư duy biện chứng không đồng nhất với nhau, nhưng quan hệ hữu cơ với nhau Tri thức về phép biện chứng duy vật là tiền đề, điều kiện và dữ liệu cho hình thành phát triển tư duy khoa học Để có được tư duy biện chứng duy vật tức là
tư duy khoa học thì tri thức đã thực hiện một bước nhảy vọt từ tri thức thành
tư duy Khi chủ thể có tư duy khoa học thì đã có công cụ đi nhận thức và cải tạo hiện thực khách quan Khi tri thức thành tư duy tức là chủ thể mới thực sự khẳng định mình là chủ thể độc lập, sáng tạo trong nhận thức và cải tạo thế giới Nếu chủ thể chưa thực hiện bước nhảy vọt từ tri thức thành tư duy thì chủ thể đó vẫn chưa có tính sáng tạo Khi gặp những tình huống đột xuất, bát thường trong hoạt động chưa thể phản xạ theo phương thức của một chủ thể độc lập và khó có thể có quyết sách, biện pháp phù hợp và khó tranh khỏi giáo điều rập khuôn máy móc So với các lý luận khác như phép siêu hình hay phép biện chứng duy tâm thì chỉ có phép biện chứng duy vật mới có thể trang
bị cho con người công cụ nhận thức khoa học là tư duy biện chứng duy vật Nhờ tư duy biện chứng duy vật mà con người mới có thể nhận thức đúng đắn
Trang 10được bản chất, quy luật của các sự vật hiện tượng và có nhận thức được thì mới có thể cải tạo được thế giới Con người chỉ cải tạo được thế giới khi con người nhận thức được thế giới Đây là một phương diện quan trọng của nội dung cách mạng và khoa học của phép biện chứng duy vật
Thứ ba, bản chất cách mạng và khoa học của phép biện chứng duy vật còn biểu hiện ở nó là cơ sở cho hình thành những nguyên tắc cơ bản là khách quan, toàn diện, lịch sử cụ thể và phát triển.
Nguyên tắc và lý luận là hai vấn đề khác nhau Lý luận nào thì tạo ra nguyên tắc ấy Nguyên tắc có hình thức mang tính chủ quan, nhưng nội dung lại mang tính khách quan thì mới khoa học Nguyên tắc do con người sáng tạo
ra, không phải do lực lượng siêu tự nhiên, nhưng nội dung của nó không phải tuy tiện mà do khách quan quy định thì mới khoa học
Nguyên tắc khách quan yêu cầu các chủ thể trong nhận thức và cải tạo các sự vật hiện tượng phải tôn trọng sự tồn tại của nó Trong nhạn thức không được tô hồng hay bôi đen Nó có những thuộc tính, đặc trưng nào thì thừa nhận đúng như nó có, cho dù nó không theo mong muốn của mình Nguyên tắc toàn diện yêu cầu các chủ thể nhận thức, xem xét các sự vật hiện tượng trên tất cả các mặt, các đặc trưng, các mối quan hệ, đồng thời tìm ra cái then chốt, cơ bản nhất, không phải dàn đều hay chỉ dựa vào một số đặc trưng rồi
vố đoán quy kết bản chất Nguyên tắc lịch sử cụ thể là yêu cầu chủ thể xem xét đánh giá sự vật hiện tượng không chung chung mà phải có quan điểm lịch
sử cụ thể Muốn xem xét đúng bản chất của sự vật hiện tượng thì phải đặt nó trong một không gian, thời gian cụ thể, trong điều kiện hoàn cảnh cụ thể Bởi
vì sự vạt hiện tượng tồn tại phát triển luôn trong một điều kiện hoàn cảnh cụ thể của nó Cùng một sự vật hiện tượng nhưng tồn tại trong không gian thời gian khác nhau thì có bản chất khác nhau Nếu vi phạm nội dung này tức là vi phạm nguyên tắc, vi phạm quy luật và khó có thể nhận thức đúng đồng thời