- Giúp học sinh thấy được cái hay, sức hấp dẫn của một tác phẩm lịch sử nhưng đậm chất văn học qua nghệ thuật kể chuyện và khắc họa chân dung nhân vật lịch sử.. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng
Trang 1Tiết 67 (Đọc văn): HƯNG ĐẠO ĐẠI VƯƠNG TRẦN QUỐC TUẤN
- Ngô Sĩ Liên –
I MỤC TIÊU
1 Kiến thức
- Giúp học sinh thấy được nhân cách, tài năng và đức độ của vị anh hùng dân tộc Trần Quốc Tuấn (TQT), qua đó các em có lòng tự hào, cảm phục và biết ơn sâu sắc Đồng thời cũng giúp các em hiểu được bài học đạo lý quý báu, cũng là bài học làm người mà TQT đã để lại cho đời sau
- Giúp học sinh thấy được cái hay, sức hấp dẫn của một tác phẩm lịch sử nhưng đậm chất văn học qua nghệ thuật kể chuyện và khắc họa chân dung nhân vật lịch sử
- Giúp học sinh yêu thích bộ môn văn học và lịch sử hơn
2 Kĩ năng
- Đọc văn bản nhưng thể hiện được tính hấp dẫn, lôi cuốn của một tác phẩm văn học cổ, xây dựng nhân vật lịch sử
- Có kĩ năng phân tích nhân vật, tác phẩm
3 Thái độ
Giáo dục cho học sinh hiểu, cảm phục và tự hào về tài năng, đức độ của anh hùng dân tộc TQT và bài học đạo lý quý báu mà ông đã để lại cho đời sau
II CHUẨN BỊ
1 Giáo viên
a Phương tiện giảng dạy
- SGK, SGV, giáo án
- Tư liệu tham khảo
- Đồ dùng dạy học
b Phương pháp giảng dạy
- PP phát vấn, gợi mở
Trang 2- PP kể chuyện, diễn giảng
- PP đọc, trực quan
- PP thảo luận nhóm
2 Học sinh
- Ôn bài cũ, thuộc bài, hiểu bài, làm bài tập về nhà đầy đủ
- Đọc SGK, SBT và tài liệu tham khảo để củng cố kiến thức và chuẩn bị bài mới
III HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC
1 Ổn định tình hình lớp: Sĩ số, nề nếp (1 phút)
2 Kiểm tra bài cũ (5 phút)
Câu hỏi: Em hãy xác định tầm quan trọng đặc biệt của hiền tài? Từ đó cho biết
nhà nước, các cấp lãnh đạo và toàn dân cần có thái độ như thế nào đối với hiền tài?
Đáp án: Hiền tài là nguyên khí quốc gia, có quan hệ sống còn, có tầm quan trọng
bậc nhất đối với vận mệnh hiện tại và tương lai của đất nước Bởi vậy các cấp chính quyền, nhà nước đều phải có những chính sách đặc biệt để khuyến khích, phát triển hiền tài
3 Giảng bài mới
- Giới thiệu bài (2 phút):
Truyện kể rằng trong trận Bạch Đằng năm 1288, giặc Nguyên – Mông sang xâm lược nước ta, có một người anh hùng đã cưỡi voi vượt sông Hóa để đánh giặc, nhưng đến giữa dòng voi bị sa lầy không lên được Ông nhìn voi mà ứa nước mắt Bỗng có một chú bé chăn trâu chạy đến xin ông cưỡi lên lưng trâu rồi qua sông Ông cảm ơn chú bé, sang sông và đánh tan quân giặc, đại thắng trở về Người anh hùng ấy chính là Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn Vậy Trần Quốc Tuấn là ai? Chân dung con người ông như thế nào? Hôm nay, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu về
ông qua đoạn trích “Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn” trích “Đại Việt sử
kí toàn thư” của Ngô Sĩ Liên – một cuốn sử lớn vừa có giá trị lịch sử vừa có giá trị
văn học của nước ta
Trang 3- Tiến trình bài dạy:
- GV gọi HS đọc tiểu dẫn
SGK
?
? Em hãy giới thiệu một vài
nét chính về cuộc đời và sự
nghiệp của tác giả?
G
- GV chốt lại và bổ sung:
Tiến sĩ Ngô Sĩ Liên từng làm
Tu nghiệp Quốc Tử Giám –
một trong những nhà sử học
nồi danh của nước ta thời
trung đại, tiếp tục sự nghiệp
làm sử của Lê Văn Hưu,
Phan Phu Tiên
D
? Dựa vào phần tiểu dẫn
trong SGK em hãy giới thiệu
đôi nét về cuốn sách “Đại
Việt sử kí toàn thư”?
G
- GV: Đây là tác phẩm ghi
chép về lịch sử nhưng đậm
chất văn học (văn – sử bất
phân) Cuốn sử vừa có giá trị
sử học vừa có giá trị văn
học, thể hiện mạnh mẽ tinh
thần dân tộc Đại Việt
? Em biết gì về thể loại kí?
- GV mở rộng thêm: Kí là
một loại hình văn học dùng
- HS đọc tiểu dẫn SGK
- HS dựa vào SGK trả lời
- HS lắng nghe, ghi bài vào vở
- HS dựa vào hiểu biết để trả lời câu hỏi
- HS lắng nghe
- HS dựa vào kiến thức đã học
để trả lời
- HS tiếp thu kiến thức
I Tìm hiểu chung 1.Tác giả
- Ngô Sĩ Liên (chưa rõ năm sinh năm mất) quê quán ở xã Chúc Sơn, huyện Chương Mĩ, tỉnh
Hà Tây
- Năm 1442 đỗ Tiến sĩ, được cử vào Viện Hàn Lâm
- Từng giữ chức: Hữu thị lang bộ Lễ, Tư nghiệp Quốc Tử Giám, Tu soạn Quốc Tử Giám
- Vâng lệnh Lê Thánh Tông biên soạn bộ Đại Việt sử kí toàn thư
2.Tác phẩm
- “Đại Việt sử kí toàn thư” là bộ chính sử lớn
của Việt Nam thời trung đại, được hoàn tất năm 1479
- Gồm 15 quyển, ghi chép lịch sử từ thời Hồng Bàng đến khi Lê Thái Tổ lên ngôi (1428)
Trang 4
để dựng lại những sự thật
đời sống cá biệt một cách
sinh động chứ không xây
dựng các hình tượng mang
tính khái quát Sự việc và
con người trong kí phải xác
thực hoàn toàn,có địa chỉ rõ
ràng
? ? Em hãy xác định vị trí và
nêu nội dung chính của đoạn
trích?
G
- GV nhận xét
? Đoạn trích chia làm mấy
đoạn?
- GV nhận xét: ĐVSKTT là
cuốn sử biên niên nhưng tác
giả không hoàn toàn chỉ ghi
chép các sự việc theo năm
tháng khô khan mà bằng
những chi tiết, câu chuyện
chân thật, cụ thể
- HS dựa vào bài soạn trả lời câu hỏi của GV
- HS lắng nghe, ghi bài vào vở
- HS suy nghĩ trả lời
- Đoạn trích “Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn” được trích ở
quyển VI phần Bản kỉ của ĐVSKTT Khắc họa chân dung của Trần Quốc Tuấn qua một số mẩu chuyện sinh động, cụ thể
3.Bố cục
Chia làm 3 đoạn:
- “Tháng 6 …thượng
sách giữ nước vậy”: lời
nói cuối cùng của TQT với vua Trần về kế sách giữ nước
- “Quốc Tuấn là con An
Sinh Vương …Quốc Tảng vào viếng”: TQT với lời
trăn trối của cha, trong các câu chuyện với gia nô
và hai con trai
- “Mùa thu …Vạn Kiếp
tông bí truyền thư”: Nhắc
lại những công tích lớn, trước tác chính và lời dặn con của TQT
HĐ2: Đọc – hiểu văn bản
- GV hướng dẫn HS đọc
VB:
- Giọng đọc hào sảng, rắn rỏi
HS đọc văn bản theo sự hướng dẫn của GV
II Đọc – hiểu văn bản
Trang 5mạnh mẽ đầy tự hào.
- Đoạn đối thoại đọc với
giọng dứt khoát, lên xuống
nhịp điệu phù hợp
- GV hướng dẫn HS giải
nghĩa từ khó
? Qua lịch sử, em biết gì về
nhân vật Trần Quốc Tuấn?
? Đọc đoạn “Tháng 6, ngày
24, sao sa Hưng Đạo Đại
Vương ốm.” Các em có thể
rút ra nhận xét gì về một đặc
điểm của sách sử biên niên
trung đại?
GV: - Đây là cách ghi chép
theo trình tự thời gian năm
tháng – một trong những đặc
điểm hàng đầu của thể loại
sử biên niên
- Nói lên mối quan hệ giữa
thiên nhiên (sao sa) và con
người (Hưng Đạo Đại
Vương ốm nặng, sắp qua
đời)
=>Theo quan niệm duy tâm,
có một mối liên hệ thần bí
giữa con người và vũ trụ
Mỗi một vì sao trong thiên
hà ứng với số phận của một
con người trên trần thế Sao
sa báo hiệu người sắp qua
đời
? TQT ốm nhà Vua đã đến
thăm hỏi điều gì?
? TQT trình bày với Vua
những điều gì?
HS giải nghĩa những từ khó
HS tích hợp kiến thức lịch sử trả lời câu hỏi
HS suy nghĩ nhận xét, phát biểu
HS khái quát, phân tích, phát biểu
1 Chân dung nhân vật Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn
“Tháng 6, ngày 24, sao
sa Hưng Đạo Đại Vương ốm.”:
- Là cách ghi chép theo trình tự thời gian năm tháng – một trong những đặc điểm hàng đầu của thể loại sử biên niên
- Nói lên mối quan hệ giữa thiên nhiên (sao sa)
và con người (Hưng Đạo Đại Vương ốm nặng, sắp qua đời)
a Qua kế sách giữ nước
TQT ốm, Vua đến thăm hỏi về kế sách giữ nước
và TQT đã:
- Bàn kế sách chống giặc, giữ nước TQT đã đưa ra
Trang 6GV giảng giải:
+ Thanh dã: vườn không nhà
trống
+ Có thế: có lợi thế về đất
đại, con người…
? Điều quan trọng nhất mà
TQT muốn nhấn mạnh trong
kế sách giữ nước là gì?
GV giảng giải: “Khoan thư
sức dân” là hạn chế thuế
khóa, bớt hình phạt, chăm lo
cho nhân dân Đây là tư
tưởng cao quý: Thương dân,
trọng dân, biết lo cho dân
(Lấy dân làm gốc)
? TQT đã khẳng định điều gì
trong kế sách giữ nước?
? Qua đó làm nổi bật lên
phẩm chất gì của Hưng Đạo
Đại Vương?
GV khái quát lại: Lòng
trung thành với Vua Trần,
triều đại nhà Trần thể hiện ở
tinh thần yêu nước sâu sắc
và ý thức trách nhiệm công
dân rất cao với đất nước Ở
đây, lời ân cần dặn dò cặn
kẽ, tỉ mỉ không chỉ thể hiện
trí thông minh, uyên bác,
lịch lãm, vốn kinh nghiệm
dồi dào mà còn cho thấy tầm
nhìn xa rộng, sâu sắc, tấm
HS suy nghĩ, trả lời
HS suy nghĩ, trả lời
HS suy nghĩ, trả lời
các dẫn chứng cụ thể: + Triệu Vũ: cho nhân dân làm kế “thanh dã”
+ Đời Đinh, Lê: dùng người tài giỏi
+ Vua Lí: có thế + Nhà Trần: Vua tôi đồng tâm, anh em hòa muc, cả nước nhà góp sức
- Điều quan trọng mà TQT muốn nhấn mạnh trong kế sách giữ nước là
“Khoan thư sức dân”.
- TQT đã khẳng định: Để bảo vệ được đất nước phải tùy vào thời thế, vận dụng binh pháp một cách linh hoạt, sáng tạo và hơn hết là phải đoàn kết được nhân dân
TQT là một vị tướng tài
năng mưu lược, hết sức yêu nước, yêu nhân dân Đồng thời cũng rất uyên bác, có trí tuệ hơn người
Trang 7lòng tận tụy với nước với
dân cho đến tận giây phút
cuối cùng của cuộc đời
Những lời phân tích, dẫn
chứng về cách đánh thắng
giặc của từng triều đại lịch
sử trước, của chính nhà Trần
trong những năm qua và dự
đoán tương lai của vị Quốc
Công đã minh chứng điều
đó
GV giảng thêm: Ngày nay,
Đảng và Nhà nước ta cũng
đã tiếp thu những kinh
nghiệm quý báu của ông cha
ta ngày trước: biết yêu
thương nhân dân, dựa vào
dân nhằm đoàn kết một lòng
Chính vì vậy mà chúng ta đã
chiến thắng những kẻ thù vô
cùng lợi hại như Pháp, Mĩ,…
và giữ vững được nền hòa
bình, độc lập dân tộc
GV mời HS đọc đoạn 2.
? Để khắc họa lòng trung
quân ái quốc, tác giả đặt Trần
Quốc Tuấn trong hoàn cảnh
thử thách nào? Thái độ của
ông trước tình huống đó ra
sao?
GV giải thích rõ thêm về
mối hiềm khích này: An
Sinh Vương Trần Liễu lấy
công chúa Lí Chiêu Hoàng,
còn Chiêu Lăng cưới Lí
Chiêu Hoàng khi bà mới 7
HS đọc bài
HS dựa vào SGK trả lời
HS lắng nghe, ghi nhận kiến thức
b Qua lòng trung quân
ái quốc của TQT
- Lòng trung quân ái quốc được đặt trong hoàn cảnh hết sức éo le giữa Trung
và Hiếu Đó là mối hiềm khích giữa cha ông và Trần Thái Tông, lời dặn
dò của cha và việc ông nắm binh quyền trong tay
- Ông ghi để điều đó trong lòng nhưng không cho là phải
Trang 8tuổi Sau này Lí Chiêu
Hoàng không có con nên
Trần Thủ Độ đã bắt vợ Trần
Liễu – lúc này đã có mang
ba tháng về làm vợ Chiêu
Lăng Do đó mà có mối
hiềm khích này
? Vậy TQT có phải là người
con bất hiếu không?
GV khái quát lại: TQT
không phải người con bất
hiếu, mà ở đây ông đã nâng
chữ hiếu lên một vị trí khác
đó là không làm trái với đạo
lí
? Để giải quyết vấn đề đó
TQT đã làm cách nào?
? Thái độ trên của TQT
chứng tỏ ông là người thế
nào?
HS suy nghĩ, trả lời
HS dựa vào SGK trả lời
HS đưa ra nhận xét, phát biểu
- TQT không phải là
người con bất hiếu, mà ở đây ông đã nâng chữ hiếu lên một vị trí khác đó là không làm trái với đạo lí
- Ông đã đem lời dặn của cha hỏi ý kiến của:
+ Gia nô: họ khuyên không nên làm điều đó Ông cảm phục đến khóc, khen ngợi
+ Con trai Hưng Vũ Vương: khuyên cha và cho rằng không nên làm thế Ông ngầm cho là phải
+ Con trai Hưng Nhượng Vương Quốc Tảng: cho là phải, nên làm Ông rút gươm kể tội, không cho nhìn mặt khi chết
- TQT là người trung vua, yêu nước, công tư phân minh
- Là người thông minh sáng suốt, có chủ kiến và rất quyết đoán
- Nghiêm khắc trong việc
Trang 9GV mở rộng: Ông đã không
hiểu chữ hiếu một cách cứng
nhắc Cả trung và hiếu đều bị
chi phối bởi nghĩa lớn đối
với đất nước Giữa chữ hiếu
và chữ trung, ông đặt chữ
trung lên trên một cách tự
nguyện, mặc dầu trong hoàn
cảnh ấy ông hoàn toàn có thể
giành lấy ngôi vua vào tay
mình
Trong câu chuyện với Dã
Tượng và Yết Kiêu mang
tính chất đi tìm phép thử,
kiểm chứng một thái độ ứng
xử, ta thấy: một mặt, nhân
cách cao thượng và tấm lòng
trung nghĩa, thẳng thắn,
cương trực của hai người nô
bộc trung thành hết lòng vì
chủ; mặt khác khẳng định tư
tưởng của TQT là hoàn toàn
đúng, nên đã tìm được sự
đồng cảm của mọi người, kể
cả tầng lớp gia nhân Chi tiết
ông cảm động đến khóc, khi
nghe lời giãi bày của gia nô
là một chi tiết đắt giá cho
thấy nhân cách cao cả của
HĐĐV
Câu chuyện thử thách với hai
người con trai Quốc Hiến và
Quốc Tảng với hai câu trả lời
trái ngược nhau và hai thái
độ khác nhau càng làm rõ
tính cách thận trọng, trung
nghĩa và lối giáo dục con cái
trong nhà một cách rất công
bằng của HĐV
giáo dục con
Trang 10? Tại sao tác giả không mở
đầu bằng việc kể nguốn gốc
lai lịch của nhân vật TQT mà
lại mở đầu bằng lời dặn của
cha nhân vật trước lúc đi xa?
GV nhận xét và đưa ra
nhận định: Tác giả mở đầu
như vậy để tạo sự hấp dẫn
của lời kể, buộc người đọc
phải tiếp tục tìm hiểu xem
nhân vật là người như thế
nào Sử dụng lối kể này tác
giả còn có dụng ý nghệ
thuật: Tập trung làm rõ ý
định tư tưởng của người viết
một cách giản dị, thuyết
phục mà hấp dẫn không phải
bằng những nhận xét suông
mà bằng những bằng chứng
cụ thể trong cuộc đời nhân
vật, trên những khía cạnh
khác nhau
GV mời HS đọc đoạn 3.
? Phẩm chất con người TQT
trong đoạn văn tiếp theo
được bộc lộ bằng cách nào,
như thế nào?
? Câu nói: “Bệ hạ chém đầu
tôi trước rồi hãy hàng” của
TQT gợi cho ta nhớ đến câu
nói của ai?
GV nhận xét: Câu nói
HS suy nghĩ, trả lời
HS đọc đoạn 3
HS tìm hiểu trong SGK và trả lời
HS dựa vào hiểu biết để trả lời
c Qua công lao, tài năng và đức độ của TQT
- Khi mất được nhà vua truy tặng tước lớn, được
ví như Thượng phụ (cha vua), được hưởng những quyền hạn đặc biệt, có quyền phong tước cho người khác Nhưng TQT
là người rất khiêm tốn,
giản dị, luôn “kính cẩn
giữ tiết làm tôi”.
- Ông không chỉ là vị Quốc Công Tiết chế văn
võ song toàn mà còn là chỗ dựa tinh thần cho hai vua những lúc vận nước
Trang 11khảng khái đó của ông gợi
cho ta nhớ đến câu nói của
Trần Thủ Độ mấy chục năm
trước đó: “Đầu tôi chưa rơi,
xin bệ hạ đừng lo!”
Hướng dẫn HS trả lời câu
hỏi 5/ SGK/ Trang 45 để
thấy được niềm tin, sự
ngưỡng mộ, lòng tự hào, cảm
phục của nhân dân về nhân
cách của TQT
GV liên hệ mở rộng thêm:
Hưng Đạo Đại Vương Trần
Quốc Tuấn đã được tôn là
Đức Thánh Trần Có rất
nhiều đền thờ, đài tưởng
niệm ông được xây dựng ở
nhiều nơi như Hải Dương,
Nam Định, Hà Nam,… Lễ
hội đền Kiếp Bạc, lễ giỗ Đức
Thánh Trần là để tưởng niệm
công lao to lớn đó
? Qua đó em có nhận xét gì
về Hưng Đạo Đại Vương
Trần Quốc Tuấn?
GV gợi ý: Ngay từ đầu đoạn
trích, chúng ta đã bắt gặp
cảnh Trần Quốc Tuấn ốm,
Vua tới thăm nói chuyện, hỏi
kế sách giữ nước Sau đó
mới giới thiệu về hoàn cảnh,
HS đọc câu hỏi
và chọn đáp án trả lời
HS lắng nghe,
bổ sung kiến thức
HS dựa vào SGK nhận xét, phát biểu
lâm nguy
- Ông tận tình với trướng
sĩ dưới quyền, soạn sách dạy bảo, khích lệ, tiến cử người tài
- Ông cẩn thận phòng xa việc hậu sự, đoán trước việc như thần
- Trong tín ngưỡng dân gian, sau khi mất, ông còn hiển linh phò trợ dân chống tai nạn, dịch bệnh
Ông là mẫu mực của vị tướng lí tưởng toàn tài, toàn đức, được nhân dân cảm phục, ngưỡng mộ
2 Nghệ thuật
a Nghệ thuật kể chuyện
Trang 12thân thế và những việc đáng
chú ý trong cuộc đời ông
? Vậy theo em cách kể
chuyện trên có tuân theo một
trình tự nào không?
? Em hãy cho biết cách kể
chuyện này có hạn chế
không?
GV gợi ý: Ngoài ra trong
truyện ta còn bắt gặp những
lời nhận xét của tác giả:
“ông kính cẩn giữ tiết làm
tôi như vậy đấy”, “thế là
dạy đạo trung đó”, “ông lo
nghĩ tới việc sau khi mất như
thế đấy” Theo em, những
lời nhận xét đó có tác dụng
gì?
? Vậy em có nhận xét gì về
nghệ thuật kể chuyện của tác
giả?
GV tổng kết lại: - Cách kể
chuyện lịch sử đậm chất văn
học, với nhiều biến cố, tình
huống thử thách hấp dẫn, chi
tiết chân thực và giàu chất
biểu trưng
- Lời văn kết hợp chất tự sự
và nghị luận
- Kể chuyện nhân vật lịch sử
không theo trình tự thời gian
đơn điệu, không gây nhàm
chán Cách kể này thể hiện
rất rõ đặc trưng của các trước
tác thời trung đại: văn – sử
bất phân
HS dựa vào kiến thức hiểu biết để trả lời câu hỏi
HS trả lời, bổ sung
HS suy nghĩ, nhận xét, phát biểu
- Đây là một câu chuyện
kể về một nhân vật lịch
sử trong một cuốn sử lớn nhưng lại không theo một trình tự thời gian hay không gian nào
- Cách kể chuyện này
không hạn chế mà vẫn mạch lạc, khúc chiết
- Lời nhận xét của tác giả
có tác dụng mở đường, định hướng cho người đọc về mạch truyện và nội dung của truyện
Nghệ thuật kể chuyện điêu luyện, linh hoạt, sáng tạo, sinh động và hấp dẫn