Quản lý phòng học bộ môn đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS trên địa bàn quận tây hồ, thành phố hà nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 TRẦN THỊ MỸ LÂM QUẢN LÝ PHÒNG HỌC BỘ MÔN ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở CÁC TRƯỜNG THCS TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN TÂY HỒ,

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

TRẦN THỊ MỸ LÂM

QUẢN LÝ PHÒNG HỌC BỘ MÔN ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

Ở CÁC TRƯỜNG THCS TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN TÂY HỒ, THÀNH PHỐ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC GIÁO DỤC

TRẦN THỊ MỸ LÂM

QUẢN LÝ PHÒNG HỌC BỘ MÔN ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

Ở CÁC TRƯỜNG THCS TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN TÂY HỒ, THÀNH PHỐ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Chuyên ngành : Quản lý Giáo dục

Mã số: 60 14 01 14

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trần Thị Tuyết Oanh

HÀ NỘI, 2017

Sau một thời gian nghiên cứu đề tài: “Quản lý phòng học bộ môn đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS trên địa bàn Quận Tây Hồ - Thành phố Hà Nội” đến nay chúng tôi đã hoàn thành

Luận văn

Với tình cảm và lòng biết ơn sâu sắc, tôi chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo, cán bộ và nhân viên trường Đại học Sư phạm Hà Nội II đã tạo điều kiện, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập cũng như nghiên cứu đề tài này Tôi chân thành cảm ơn Phòng GD&ĐT Quận Tây Hồ - Thành phố Hà Nội, Ban giám hiệu, các thầy cô giáo, các bạn đồng nghiệp và các em học sinh tại các trường THCS trên địa bàn Quận Tây Hồ - Thành phố Hà Nội đã nhiệt tình giúp đỡ, hỗ trợ tôi trong suốt quá trình thu thập thông tin, số liệu để hoàn thành Luận văn này

Đặc biệt tôi xin chân thành cảm ơn nhà giáo: PGS.TS Trần Thị Tuyết Oanh đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ để tôi hoàn thành Luận văn Thạc sĩ Mặc dù đã rất cố gắng song Luận văn vẫn không thể tránh khỏi những thiếu sót Kính mong nhận được sự chỉ bảo của các thầy giáo, cô giáo và ý kiến đóng góp của các bạn đồng nghiệp để Luận Văn được hoàn thiện và có ý nghĩa thực tiễn hơn nữa

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày 24 tháng 11 năm 2017

Tác giả

Trần Thị Mỹ Lâm

Tôi xin cam đoan số liệu và kết quả nghiên cứu trong Luận văn này là trung thực và không trùng lặp với các đề tài khác Tôi cũng xin cam đoan mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện Luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong Luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày 24 tháng 11 năm 2017

Tác giả

Trần Thị Mỹ Lâm

STT Chữ viết tắt Cụm từ viết đầy đủ

LỜI CAM ĐOAN

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

MỤC LỤC

DANH MỤC SƠ ĐỒ

DANH MỤC CÁC BẢNG

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ PHÒNG HỌC BỘ MÔN ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở TRƯỜNG THCS 7

1.1 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 7

1.1.1 Trên thế giới 7

1.1.2 Ở Việt Nam 8

1.2 Các khái niệm cơ bản của đề tài 12

1.2.1 Quản lý 12

1.2.2 Quản lý giáo dục 15

1.2.3 Quản lý nhà trường 15

1.2.4 Phòng học bộ môn 16

1.3 Phòng học bộ môn ở trường THCS 17

1.3.1 Một số đặc điểm cơ bản của PHBM 17

1.3.2 Các loại PHBM 19

1.3.3 Vai trò của PHBM ở trường THCS 20

1.4 Một số vấn đề lý luận về quản lý phòng học bộ môn đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy - học 24

1.4.1 Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học 24

1.4.4 Nội dung quản lý PHBM đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp

dạy học 29

1.5 Những yếu tố ảnh hưởng đến quản lý hoạt động PHBM đáp ứng yêu cầu đổi mới PPDH của Hiệu trưởng các trường THCS 33

1.5.1 Yếu tố khách quan 33

1.5.2 Yếu tố chủ quan 34

Tiểu kết chương 1 37

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ PHÒNG HỌC BỘ MÔN Ở CÁC TRƯỜNG THCS TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN TÂY HỒ - HÀ NỘI 38

2.1 Giới thiệu quá trình khảo sát 38

2.1.1 Mục đích khảo sát 38

2.1.2 Phạm vi và đối tượng khảo sát 38

2.1.3 Nội dung và phương pháp khảo sát 39

2.1.4 Quy trình thực hiện 39

2.1.5 Cách thức xử lý số liệu 40

2.2 Khái quát về giáo dục THCS quận Tây Hồ 41

2.2.1 Tình hình kinh tế - xã hội của quận Tây Hồ 41

2.2.2 Khái quát tình hình phát triển giáo dục THCS quận Tây Hồ 42

2.3 Thực trạng số lượng và chất lượng PHBM ở các trường THCS quận Tây Hồ 47

2.3.1 Số lượng 47

2.3.2 Chất lượng 48

2.4 Thực trạng việc quản lý hoạt động dạy học ở PHBM của các trường THCS quận Tây Hồ 51

2.4.2 Thực trạng việc xây dựng kế hoạch quản lý PHBM của Hiệu

trưởng các trường THCS quận Tây Hồ 54

2.4.3 Thực trạng việc tổ chức hoạt động ở PHBM 56

2.4.4 Thực trạng chỉ đạo các hoạt động ở PHBM 58

2.4.5 Thực trạng kiểm tra, đánh giá và thi đua khen thưởng 68

2.5 Đánh giá chung 70

2.5.1 Những điểm mạnh và điểm yếu, thuận lợi và khó khăn 70

2.5.2 Nguyên nhân 73

Tiểu kết chương 2 75

CHƯƠNG 3: BIỆN PHÁP QUẢN LÝ PHÒNG HỌC BỘ MÔN ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở CÁC TRƯỜNG THCS TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN TÂY HỒ - TP HÀ NỘI 76

3.1 Nguyên tắc đề xuất biện pháp 76

3.1.1 Nguyên tắc đảm bảo mục tiêu giáo dục THCS 76

3.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống 76

3.1.3 Nguyên tắc đảm bảo tính kế thừa và phát triển 77

3.1.4 Nguyên tắc đảm bảo phù hợp với thực tế địa phương và nhà trường 77

3.1.5 Nguyên tắc đảm bảo tính khả thi 78

3.2 Các biện pháp quản lý PHBM đáp ứng yêu cầu đổi mới PPDH của Hiệu trưởng trường THCS 78

3.2.1 Biện pháp 1: Nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của PHBM cho các lực lượng có trách nhiệm trong nhà trường 78

3.2.2 Biện pháp 2: Xây dựng kế hoạch quản lý PHBM với những giải pháp cụ thể và phù hợp với điều kiện thực tế 84

mới giáo dục hiện nay 91

3.2.4 Biện pháp 4: Chỉ đạo hoạt động dạy học ở PHBM an toàn, hiệu quả 98

3.2.5 Biện pháp 5: Đầu tư nguồn lực tài chính đáp ứng nhu cầu tái trang thiết bị và đổi mới TBDH ở PHBM 107

3.2.6 Biện pháp 6: Đổi mới công tác kiểm tra đánh giá và công tác thi đua khen thưởng 110

3.2.7 Biện pháp 7: Hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa Ban giám hiệu với tổ chuyên môn và NVTB để việc quản lý PHBM đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học 115

3.3 Mối quan hệ giữa các biện pháp 117

3.4 Khảo sát tính cần thiết và khả thi đối với các biện pháp 119

Tiểu kết chương 3 124

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 125

1 Kết luận 125

2 Khuyến nghị 126

TÀI LIỆU THAM KHẢO 129

PHỤ LỤC 133

Sơ đồ 1.1: Mối quan hệ giữa các yếu tố trong chu trình quản lý 14

Sơ đồ 1.2: Các thành tố trong quá trình dạy học 28

Sơ đồ 3.1: Sơ đồ mối quan hệ giữa các biện pháp 118

Bảng 1.1: Phân biệt PHBM và các loại phòng khác 20

Bảng 2.1: Thống kê về quy mô trường lớp từ năm 2014 - 2016 42

Bảng 2.2: Số lượng, cơ cấu đội ngũ cán bộ QLGD của các trường THCS quận Tây Hồ 43

Bảng 2.3: Thống kê số lượng giáo viên dạy PHBM ở các trường THCS quận Tây Hồ 44

Bảng 2.4: Thống kê số lượng NVTB các trường THCS quận Tây Hồ 45

Bảng 2.5: Thống kê chất lượng giáo dục của học sinh THCS quận Tây Hồ qua 2 năm ( 2014 - 2016) 46

Bảng 2.6: Thống kê số lượng PHBM các trường THCS quận Tây Hồ 47

Bảng 2.7: Mức độ nhận thức của cán bộ quản lý về vai trò của PHBM ở các trường THCS quận Tây Hồ 52

Bảng 2.8: Mức độ nhận thức của giáo viên về vai trò của PHBM ở các trường THCS quận Tây Hồ 53

Bảng 2.9: Thực trạng sử dụng các loại văn bản pháp lý để quản lý PHBM ở các trường THCS quận Tây Hồ, Hà Nội 54

Bảng 2.10: Kết quả đánh giá thực trạng lập kế hoạch quản lý hoạt động PHBM của Hiệu trưởng các trường THCS 55

Bảng 2.11: Thực trạng đánh giá mức độ hợp lý trong phân công chuyên môn đối với giáo viên dạy ở PHBM 57

Bảng 2.12: Thực trạng đánh giá mức độ hợp lý trong việc xếp TKB đối với giáo viên dạy ở PHBM 57

Bảng 2.13: Thực trạng việc thực hiện hoạt động dạy ở PHBM của GV 61

Bảng 2.14: Thống kê số tiết dạy ở PHBM của một số bộ môn 62

Bảng 2.15: Thực trạng chỉ đạo sinh hoạt tổ chuyên môn ở PHBM 64

trường THCS quận Tây Hồ 67Bảng 2.18: Quản lý công tác kiểm tra đánh giá, công tác thi đua khen thưởng trong hoạt động dạy và học ở PHBM 69Bảng 3.1: Tổng hợp khảo sát mức độ cần thiết của các biện pháp quản lý PHBM 120Bảng 3.2: Tổng hợp khảo sát tính khả thi của các biện pháp 121Bảng 3.3: Tổng hợp kết quả về tính cấp thiết và tính khả thi của các biện pháp quản lý PHBM 122

Biểu đồ 3.1: Đánh giá mức độ cần thiết của các biện pháp quản lý PHBM 120Biểu đồ 3.2: Đánh giá mức độ khả thi của các biện pháp quản lý 121Biểu đồ 3.3: Mối tương quan giữa tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp QL PHBM 123

Nhận thức rõ mục tiêu và tầm quan trọng của giáo dục trong thời gian qua Đảng và Nhà nước đã thực hiện nhiều biện pháp nhằm không ngừng làm cho giáo dục thực sự là quốc sách hàng đầu Để thực hiện được mục tiêu đó ngoài việc thực hiện đổi mới chương trình sách giáo khoa của các cấp học, bậc học, đổi mới phương pháp giảng dạy trong các nhà trường thì việc tăng cường cơ sở vật chất (CSVC) các trang thiết bị giảng dạy là một vấn đề không thể thiếu được

Mục tiêu giáo dục của bậc Trung học cơ sở (THCS) hiện nay hướng tới giáo dục toàn diện, không chỉ giáo dục tri thức mà còn rèn luyện kỹ năng,

giáo dục nhân cách học sinh (HS) Nội dung chương trình giáo dục THCS tôn trọng nhu cầu khả năng, hứng thú của người học (khác với trước kia nội dung mang tính hàn lâm, chú trọng hệ thống khái niệm, định lý, học thuyết của các môn khoa học ), coi trọng các kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức, cách giải quyết các vấn đề của thực tiễn, nâng cao khả năng tìm kiếm việc làm, hòa nhập vào cuộc sống Luật Giáo dục cũng yêu cầu: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy được tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của HS; phù hợp với đặc trưng môn học, đặc điểm đối tượng học sinh, điều kiện của từng lớp học; bồi dưỡng cho HS phương pháp tự học, khả năng hợp tác; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho HS” [28]

Trong thời điểm hiện tại, nền kinh tế Việt Nam đã phát triển, điều kiện

về CSVC và thiết bị dạy học (TBDH) trong nhà trường được đầu tư đáng kể,

có thể cho phép triển khai tổ chức các hình thức dạy học mang tính chuyên sâu nhằm phát huy tối đa tính tích cực của HS Vì thế cần khai thác hiệu quả phương pháp thí nghiệm và phương pháp thực hành được sử dụng ở các môn học với sự hỗ trợ của TBDH Dạy học theo phòng học bộ môn (PHBM) là một

xu hướng tất yếu của quá trình hiện đại hoá giáo dục phải được đặt ra ngay từ bậc THCS Nó giúp HS sớm làm quen với môi trường khoa học, có những kiến thức thực tiễn và giúp công việc giảng dạy của giáo viên (GV) tiện lợi hơn và coi đó như là một trong những mục tiêu chiến lược tạo nên thành công trong

phong trào “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực”

Đề án “Đổi mới căn bản toàn diện Giáo dục - Đào tạo đáp ứng yêu cầu

công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế ” của Bộ GD&ĐT vừa được Hội nghị

Trung ương 8 khóa XI thông qua Đề án đã đề ra 9 nhiệm vụ, giải pháp mấu chốt trong đó chú trọng tới nhiệm vụ chuyển từ giáo dục chủ yếu chú trọng

trang bị kiến thức (nâng cao dân trí) sang tập trung phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học (năng lực công dân) Khâu đột phá được xác định

là khâu kiểm tra, thi, đánh giá chất lượng giáo dục Vì vậy quản lý hiệu quả hoạt động dạy - học ở PHBM sẽ góp phần quan trọng đáp ứng mục tiêu để giáo dục Việt Nam đến năm 2030 đạt trình độ tiên tiến trong khu vực

1.2 Về thực tiễn

Quận Tây Hồ nằm ở phía Tây Bắc của Thủ đô Hà Nội Quận được xác định là trung tâm dịch vụ - du lịch, trung tâm văn hoá của Hà Nội Chính vì vậy, trong những năm gần đây, quận Tây Hồ đã làm tốt công tác quy hoạch, đảm bảo tương đối đủ diện tích đất cho các trường học đạt tiêu chuẩn về chuẩn Quốc gia, tăng cường mọi nguồn lực đầu tư cho Giáo dục - Đào tạo Quận có 08 trường THCS thì tới thời điểm hiện nay 07 trường đã được công nhận Trường chuẩn Quốc gia Điều đó đồng nghĩa với việc 07 trường đã có hệ thống PHBM được trang cấp đầy đủ thiết bị, đồ dùng dạy học hiện đại nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới nâng cao chất lượng dạy và học trong các trường THCS trên địa bàn Tuy nhiên việc quản lý hoạt động dạy và học ở PHBM còn chưa được đồng bộ và hiệu quả, chưa đáp ứng được yêu cầu đổi mới phương pháp trong hoạt động dạy và học Với những lý do trên, đề tài

“Quản lý phòng học bộ môn đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS trên địa bàn quận Tây Hồ - thành phố Hà Nội” cần

được đặt ra và nghiên cứu có hệ thống nhằm góp phần nâng cao chất lượng giáo dục trong nhà trường nói riêng và các trường THCS trên địa bàn quận nói chung, đáp ứng yêu cầu của xã hội trong giai đoạn hiện nay

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận về công tác quản lý PHBM kết hợp với thực tiễn công tác quản lý trong nhà trường, đề tài đề xuất một số biện pháp quản lý PHBM nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học ở các các

trường THCS trên địa bàn quận Tây Hồ - thành phố Hà Nội trong giai đoạn hiện nay

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Công tác quản lý PHBM ở các trường THCS

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động quản lý PHBM của Hiệu trưởng các trường THCS nhằm nâng cao chất lượng dạy học và giáo dục

4 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu phân tích thực tiễn công tác quản lý PHBM của Hiệu trưởng 08 trường THCS trên địa bàn quận Tây Hồ - thành phố Hà Nội

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận về công tác quản lý PHBM của các trường THCS

5.2 Xác định thực trạng quản lý PHBM ở các trường THCS trên địa bàn quận Tây Hồ - thành phố Hà Nội

5.3 Đề xuất các biện pháp quản lý PHBM nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS quận Tây Hồ - thành phố Hà Nội

6 Giả thuyết khoa học

Quản lý PHBM góp phần nâng cao chất lượng dạy học trong trường THCS Do những nguyên nhân khác nhau mà việc quản lý PHBM ở các trường THCS trên địa bàn bàn quận Tây Hồ - thành phố Hà Nội vẫn còn những khó khăn, vướng mắc và bất cập đã dẫn đến chất lượng dạy học ở các PHBM chưa cao, chưa đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp day - học, chưa tương xứng với sự quan tâm đầu tư của địa phương, của ngành và đặc biệt là

sự phát triển của xã hội

Nếu các biện pháp đề xuất trong Luận văn đảm bảo tính khoa học và phù hợp với thực tế địa phương thì sẽ đáp ứng được yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học, góp phần nâng cao được chất lượng giáo dục ở các trường THCS trên địa bàn quận Tây Hồ trong giai đoạn hiện nay

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Nhóm các phương pháp nghiên cứu lý luận

Nghiên cứu tài liệu liên quan đến nhà trường phổ thông: Luật giáo dục, Điều lệ nhà trường, văn bản pháp qui, qui chế về lĩnh vực giáo dục phổ thông, các tài liệu về khoa học quản lý và quản lý giáo dục, lý luận dạy học và các tài liệu có liên quan đến đề tài để xây dựng cơ sở lý luận cho đề tài

7.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

7.2.1 Phương pháp quan sát

Quan sát cách thức quản lý PHBM của Hiệu trưởng; nhân viên phụ trách PHBM và hoạt động dạy - học ở các PHBM của giáo viên và học sinh các trường THCS ở quận Tây Hồ

7.2.2 Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi

Sử dụng phiếu hỏi để điều tra các đối tượng khảo sát như lãnh đạo, chuyên viên Phòng GD&ĐT Tây Hồ, Hiệu trưởng, tổ trưởng chuyên môn, giáo viên, nhân viên, học sinh trong phạm vi triển khai đề tài

7.2.3 Phương pháp tọa đàm (trò chuyện, phỏng vấn)

Thu thập thông tin qua việc trò chuyện, trao đổi trực tiếp với các đối tượng khảo sát để thu thập những thông tin cần thiết cho nội dung nghiên cứu của đề tài

7.2.4 Phương pháp chuyên gia

Lấy ý kiến, nhận xét của chuyên gia như các nhà giáo ưu tú, Trưởng Phòng GD&ĐT, Phó Trưởng phòng GD&ĐT, các nhà giáo nhiều kinh nghiệm

7.2.5 Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

Tổng kết kinh nghiệm trong quản lý PHBM của một số Hiệu trưởng các trường THCS trong quận Tây Hồ - Hà Nội trong thời gian vừa qua

7.2.6 Phương pháp xử lý dữ liệu thu thập trong nghiên cứu

Phương pháp được sử dụng nhằm thống kê, phân tích, xử lý các số liệu thu được từ các phương pháp điều tra để rút ra kết luận

7.3 Nhóm các phương pháp thống kê toán học: xử lý các số liệu để phân tích rút ra nhận xét

8 Cấu trúc đề tài

Ngoài phần: mở đầu, kết luận, kiến nghị, danh mục tài liệu tham khảo, các phụ lục, nội dung chính gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý PHBM ở trường THCS

Chương 2: Thực trạng việc quản lý PHBM ở các trường THCS trên

địa bàn quận Tây Hồ - thành phố Hà Nội

Chương 3: Biện pháp quản lý PHBM đáp ứng yêu cầu đổi mới phương

pháp dạy học ở các trường THCS trên địa bàn quận Tây Hồ - thành phố Hà Nội

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ PHÒNG HỌC BỘ MÔN ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở TRƯỜNG THCS 1.1 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Trên thế giới

Từ nửa đầu thế kỉ 20, việc dạy học theo PHBM đã được triển khai ở trường phổ thông của Mĩ và một số nước châu Âu và đến nay rất nhiều nước đã triển khai hình thức tổ chức dạy học này Tuy nhiên mô hình PHBM được nghiên cứu và triển khai khác nhau tùy thuộc vào điều kiện cụ thể của từng nước

Theo tài liệu “Một số vấn đề về phòng học bộ môn” năm 2012 [31]của Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam, do nhóm tác giả của Viện khoa học Giáo dục Việt Nam biên soạn có thể tổng kết sự phát triển PHBM như sau:

PHBM được hình thành từ rất lâu do nhu cầu của việc nghiên cứu khoa học Trước thế kỉ 19, hầu hết các nghiên cứu và phát minh đều được thực hiện độc lập bởi các nhà khoa học quí tộc và phòng thí nghiệm ra đời đáp ứng nhu cầu này Năm 1830, Faraday - một người rất say mê môn Vật lý đã lập nên một phòng thí nghiệm mang tính cá nhân, sau đó một vài phòng thí nghiệm ở một số trường đại học như Cambridge, Edinburgh, Glasgow ra đời Năm 1851 trường Đại học Cambridge đã áp dụng việc thi cả thực hành, ứng dụng vào các môn Khoa học tự nhiên như Vật lý, Hoá học, Sinh học

Các nước Châu Âu đã là nơi đầu tiên phát triển hình thức dạy học này

và kinh nghiệm của họ đã được nhiều nước trên thế giới học tập và vận dụng một cách sáng tạo cho phù hợp với từng điều kiện cụ thể Từ năm học 1950-

1951, Nước Nga (Liên Xô cũ) đã bắt đầu tiến hành triển khai việc chuyển dạy học truyền thống sang dạy học theo PHBM Phần Lan là một mô hình tiên tiến về giáo dục đã xây dựng môn học nào cũng có PHBM, tất cả TBDH được trang bị trong PHBM đều có giá trị sử dụng cao

Các nước Châu Á cũng rất quan tâm đến việc xây dựng các PHBM để nâng cao chất lượng giáo dục Ở Singapore các PHBM được xây dựng khang trang với đầy đủ các tiện nghi Các phương tiện nghe nhìn và máy vi tính được đặc biệt quan tâm, đủ cho mỗi học sinh 01 máy vi tính Số lượng tranh giáo khoa được chuyển dần từ bản in sang bản điện tử Trung bình mỗi trường

có 02 PHBM Vật lí, 01 PHBM Hóa, 01 PHBM Âm nhạc, 01 PHBM Thể dục Tuy nhiên số lượng và quy mô PHBM trong mỗi trường ở Singapore cũng không quy định bắt buộc, có trường được trang bị hiện đại nhưng cũng

có trường được trang bị mức trung bình tùy theo điều kiện đầu tư, có trường lại ghép 01 đến 02 môn chung vào 01 phòng học Đối với Thái Lan, việc dạy học theo PHBM được chú ý ở các cấp học Ở trường Tiểu học, đã có PHBM Tin học và Phòng nghe nhìn, HS từ lớp 3 đã được học và sử dụng máy tính Ở cấp THCS việc dạy học đều theo PHBM

1.1.2 Ở Việt Nam

Việc triển khai dạy học theo PHBM Việt Nam đã bắt đầu từ thời kì Pháp thuộc, các môn Khoa học tự nhiên bắt đầu được đưa vào học trong nhà trường Một số trường đã có phòng thí nghiệm cho các môn Lý - Hoá - Sinh

và một số trường nghề đã có phòng học nghề

Theo tác giả Vũ Đình Luyến - Viện Nghiên cứu thiết kế trường học: Từ

năm 1975, tác giả Nguyễn Gia Cốc đã đề xuất “Mấy ý kiến bước đầu về việc

xây dựng trường sở theo hệ thống phòng bộ môn” [14], nêu rõ bản chất của sự

thay đổi tổ chức phòng học là “Thay thế nguyên tắc phân chia phòng học theo

lớp bằng nguyên tắc phân chia phòng học theo bộ môn” Như vậy tính theo số

liệu của kế hoạch dạy học lúc đó thì tổng số phòng học không đủ cho các lớp, vì vậy đề xuất của tác giả Nguyễn Gia Cốc do nhiều lý do chưa thực hiện được

Năm 1998, Dự án phát triển giáo dục THCS bắt đầu được triển khai với việc xây dựng lại chương trình và viết sách giáo khoa mới, đặc biệt quan tâm

đến đổi mới PPDH trong đó các môn Khoa học tự nhiên nhất thiết phải gắn với thí nghiệm, thực hành Vì thế các trường THCS trong cả nước được đầu

tư mua sắm TBDH

Năm 2000, việc trang bị hàng loạt TBDH cho các trường THCS tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động dạy và học cho các nhà trường, bên cạnh đó các trường THCS gặp nhiều khó khăn vì các phòng thí nghiệm chưa đạt chuẩn lại có thêm nhiều TBDH, GV và HS sử dụng chưa hiệu quả, vẫn quen với cách dạy truyền thống Vấn đề đặt ra là phải mang TBDH đã được cung cấp đến lớp học

để được sử dụng rất khó khăn Sở GD&ĐT Hà Nội có sáng kiến là đưa TBDH của mỗi môn học về lớp học cố định để sử dụng và bảo quản Lớp học, TBDH

và GV bộ môn không di chuyển, còn HS thì di chuyển lớp học theo TKB Đó chính là mô hình dạy học PHBM của các nước tiên tiến Đồng quan điểm với

sáng kiến này, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam chủ trì đề tài “Nâng cao hiệu

quả sử dụng TBDH và bước đầu thí điểm triển khai dạy học theo PHBM chương trình THCS” tạo được một chuyển biến mới: một số Sở GD&ĐT đã chỉ đạo xây

được một số PHBM theo chuẩn, công tác chỉ đạo triển khai PHBM của Sở GD&ĐT, Phòng GD&ĐT và Ban giám hiệu các nhà trường ngày càng hiệu quả

Hội thảo khoa học: “Dạy học theo hướng PHBM” 12- 2004” [15] tại Thái Bình

đã tổng kết được những bài học kinh nghiệm hết sức quý giá đồng thời cũng chỉ

ra những khó khăn cần khắc phục, tiếp tục triển khai dạy học theo PHBM ở mức

độ cao hơn, đó là việc xây dựng các tiết học chất lượng cao cho một số bộ môn Một số tiết học có chất lượng tại PHBM đã được giới thiệu rộng rãi

Tiếp theo đó, một Hội thảo khoa học “Dạy học theo PHBM” vào tháng

12/2005 [16] trên phạm vi cả nước tại Hà Tĩnh, tại Thái Bình Hội thảo này, ngoài việc tổng kết 5 năm thí điểm dạy học theo PHBM tại 8 tỉnh, Bộ GD&ĐT đã chính thức phát động việc dạy học theo PHBM cho tất cả các tỉnh thành với những mức độ khác nhau

Việc dạy và học trong PHBM đã được triển khai và thu được thành công trong rất nhiều tỉnh thành Năm 2008 cũng đã có cuộc Hội thảo do Dự

án THCS tổ chức với sự tham gia của 63 tỉnh và báo cáo tham luận của 27

tỉnh về “Quản lý, tổ chức, sử dụng và triển khai sử dụng PHBM” [17].Trong Hội thảo có chia sẻ và đề cập đến một số kinh nghiệm trong công tác quản lý tuy nhiên các chia sẻ chỉ mang tính chất riêng lẻ chưa mang tính chất hệ thống Nghiên cứu quản lý PHBM mới chỉ được nhắc đến nhưng không nhiều Quyết định số 32 ngày 24/9/2004 Bộ GD&ĐT ( Sau đây gọi là Quyết định 32) ban hành Quy chế công nhận PHBM trường Trung học đạt chuẩn Quốc gia chính là cơ sở pháp lý đầu tiên để giáo dục Việt Nam thực hiện triển khai phương thức dạy học theo PHBM Sau đó Bộ GD&ĐT ra Quyết định 37/2008/QĐ-BGD&ĐT (Sau đây gọi là Quyết định 37) ban hành quy định về PHBM rất cụ thể từ quy cách PHBM, các yêu cầu kỹ thuật, quản lý và sử dụng PHBM để thay thế cho Quyết định 32 Có thể nói dạy học ở PHBM đã bắt đầu được thực hiện và triển khai ở Việt Nam Vì vậy cần tổng kết kinh nghiệm, rút ra các bài học để ứng dụng hiệu quả ở từng địa phương

Có một số tác giả rất quan tâm đến PHBM trong đó có tác giả Trần Đức Vượng quan tâm đến vấn đề nâng cao hiệu quả sử dụng TBDH và triển khai dạy học theo PHBM chương trình THCS để đổi mới PPDH [44], [45], [46]

Tác giả Trần Doãn Quới chủ nhiệm đề tài cấp Bộ mã số: B96-49-24

“Nghiên cứu xây dựng hệ thống PHBM cho trường Trung học chuyên ban”

[35], đã xác định việc cần thiết và có thể trong việc xây dựng mô hình hệ thống PHBM cho các trường Trung học chuyên ban Tác giả Hà Văn Quỳnh chủ

nhiệm đề tài cấp Bộ mã số: B2005-80-2 “Mô hình PHBM phục vụ dạy học

phân ban trường Trung học phổ thông” [36] đã đưa ra một số nguyên tắc xây dựng mô hình các PHBM Vật lý, Hóa học, Sinh học cho các trường Trung học phổ thông phân ban về cấu trúc xây dựng, trang thiết bị, tổ chức hoạt động

Các tác giả có nhiều nghiên cứu về PHBM như tác giả Trần Đình Châu, Đặng Thị Thu Thủy, Phạm Văn Nam đã đưa ra một số vấn đề về lý luận và thực tiễn về PHBM để đổi mới PPDH [9], [10], [30]

Trong một số Luận văn Thạc sĩ về quản lý TBDH như “Quản lý thiết bị

dạy học ở các trường Trung học phổ thông của tỉnh Thái Bình trong giai đoạn hiện nay”[41] của tác giả Trần Thế Vinh cũng đề cập đến quản lý

PHBM để nâng cao hiệu quả của TBDH

Luận văn Thạc sĩ với đề tài “Các biện pháp quản lý nhằm phát huy

hiệu quả của tổ chuyên môn tại trường Trung học phổ thông chuyên Bắc Giang” [3] của tác giả Ngô Văn Bình thì quản lý PHBM cũng là một biện

pháp cơ bản để phát huy hiệu quả dạy học

Năm 2012 có Luận văn Thạc sĩ của tác giả Vũ Hải Việt nghiên cứu về

“Những giải pháp cơ bản để triển khai dạy học theo PHBM cấp THCS huyện Vĩnh Tường, Tỉnh Vĩnh Phúc” [42] đã đưa ra 06 giải pháp để triển khai dạy học

theo PHBM ở các trường THCS thuộc Phòng GD&ĐT huyện Vĩnh Tường

Năm 2013 có Luận văn Thạc sĩ của tác giả Cao Thị Phương Chi nghiên

cứu “Biện pháp quản lý PHBM của Hiệu trưởng trường THCS Lào Cai -

Thành phố Lào Cai” [11] đã đánh giá thực trạng về các biện pháp quản lý PHBM của Hiệu trưởng các trường THCS ở thành phố Lào Cai và đề xuất 06 biện pháp để giải quyết các thực trạng đó, trong đó nhấn mạnh giải pháp sử dụng bảo quản các TBDH

Với ý nghĩa đó, vấn đề đặt ra là cần có các công trình nghiên cứu về quản lý PHBM để đặt cơ sở lý luận và thực tiễn cho công tác quản lý PHBM của Hiệu trưởng các trường THCS trên các địa bàn nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học trong giai đoạn hiện nay, từ đó góp phần nâng cao chất lượng sử dụng PHBM và góp phần nâng cao chất lượng dạy học của các nhà trường

1.2 Các khái niệm cơ bản của đề tài

1.2.1 Quản lý

Theo lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lê nin về quản lý : “Quản lý xã hội

một cách khoa học là sự tác động có ý thức của chủ thể quản lý đối với toàn

bộ hay những hệ thống khác nhau của hệ thống xã hội trên cơ sở nhận thức

và vận dụng đúng đắn những quy luật khách quan vốn có của nó nhằm đảm bảo cho nó hoạt động và phát triển tối ưu theo mục đích đặt ra” [8]

Theo Harold Koontz - Cyric Odonnell - Heinz Weihrich trong cuốn

“Những vấn đề cốt yếu của quản lý” cho rằng “ Quản lý là hoạt động đảm bảo

sự nỗ lực của cá nhân để đạt được mục tiêu quan trọng điều kiện chi phí thời gian, công sức, tài liệu, vật liệu, ít nhất và đạt được kết quả cao nhất” [19 ]

Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu về Khoa học quản lý cũng bàn nhiều

về khái niệm quản lý

Quản lý: Theo Từ điển Tiếng Việt 2013 - Nhà xuất bản Đà Nẵng là:

“Tổ chức và điều khiển các hoạt động theo những yêu cầu nhất định”

Theo tác giả Đặng Quốc Bảo: “ Bản chất của hoạt động quản lý gồm

hai quá trình tích hợp vào nhau: Quá trình “quản” gồm sự coi sóc, giữ gìn, duy trì hệ ở trạng thái “ổn định”; quá trình “lý” gồm sự sửa sang, sắp xếp, đổi mới hệ đưa hệ vào thế “phát triển” Trong “quản” phải có “lý”, trong

“lý” phải có “quản” để động thái của hệ ở thế cân bằng động: hệ vận động phù hợp, thích ứng và có hiệu quả trong mối tương tác giữa các nhân tố bên trong (nội lực) với các nhân tố bên ngoài (ngoại lực)” [1]

Theo tác giả Trần Kiểm thì: “Quản lý là những tác động của chủ thể

quản lý trong việc huy động, phát huy, kết hợp, sử dụng, điều chỉnh, điều phối các nguồn lực (nhân lực, vật lực, tài lực) trong và ngoài tổ chức một cách tối

ưu nhằm đạt mục đích của tổ chức với hiệu quả cao nhất” [25].

Tuy có nhiều cách diễn đạt khái niệm về quản lý khác nhau nhưng

chúng đều có một điểm chung thống nhất như sau: Quản lý là một quá trình

tác động có định hướng phù hợp quy luật khách quan của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý nhằm khai thác và tận dụng hiệu quả những tiềm năng và

cơ hội của đối tượng quản lý để đạt được mục tiêu quản lý trong một môi trường luôn biến động, chủ thể quản lý tác động bằng các chế định xã hội, tổ chức về nhân lực, tài lực và vật lực, phẩm chất và uy tín, chế độ chính sách đường lối chủ chương trong các phương pháp quản lý và công vụ quản lý để đạt mục tiêu quản lý

Tóm lại, quản lý là sự tác động có ý thức nhằm điều khiển, hướng dẫn các quá trình xã hội, những hành vi hoạt động của con người, huy động tối đa các nguồn lực khác nhau để đạt tới mục đích theo ý chí của nhà quản lý và phù hợp với quy luật khách quan

Các chức năng quản lý

Để đạt được mục tiêu đã định, quản lý phải thông qua các chức năng quản lý như sau: Lập kế hoạch; tổ chức; chỉ đạo; kiểm tra

- Chức năng lập kế hoạch: là chức năng khởi đầu, là tiền đề của mọi

quá trình quản lý Kế hoạch hóa có nghĩa là xác định mục đích, mục tiêu đối với tương lai của tổ chức và con đường, biện pháp cách thức để đạt được mục tiêu, mục đích đó

- Chức năng tổ chức: Tổ chức sắp xếp, sắp đặt một cách khoa học

những yếu tố, những con người, những dạng hoạt động thành một hệ toàn vẹn nhằm đảm bảo cho chúng tương tác với nhau một cách tối ưu Nhờ việc tổ chức có hiệu quả, người quản lý có thể phối hợp, điều phối tốt hơn các nguồn lực và nhân lực Công tác tổ chức bao gồm việc xác định và nhóm gộp các hoạt động giao phó quyền hành của người quản lý và tạo sự liên hợp thực hiện mục tiêu của tổ chức một cách tự giác và hăng hái

- Chức năng chỉ đạo (lãnh đạo): Là huy động lực lượng để thực hiện kế

hoạch, là biến những mục tiêu trong dự kiến thành kết quả thực hiện Phải giám sát các hoạt động, các trạng thái vận hành của tổ chức đúng tiến trình, đúng kế hoạch Khi cần thiết phải điều chỉnh, sửa đổi, uốn nắn nhưng không làm thay đổi mục tiêu hướng vận hành của tổ chức, quản lý nhằm nắm vững mục tiêu chiến lược đã đề ra

- Chức năng kiểm tra đánh giá: Nhiệm vụ của kiểm tra nhằm đánh giá

trạng thái của tổ chức, xem mục tiêu dự kiến ban đầu và toàn bộ kế hoạch đã đạt tới mức độ nào, kịp thời phát hiện những sai sót trong quá trình hoạt động, tìm nguyên nhân thành công, thất bại giúp cho chủ thể quản lý rút ra những bài học kinh nghiệm

Muốn cho hệ thống quản lý vận hành có kết quả thì quá trình quản lý là một thể thống nhất trọn vẹn Cần lưu ý vai trò của thông tin rất quan trọng, nó được coi như “mạch máu” của hoạt động quản lý Chính vì vậy trong những nghiên cứu gần đây coi thông tin như một chức năng trung tâm liên quan đến các chức năng quản lý khác

1.2.2 Quản lý giáo dục

Giáo dục là một hiện tượng xã hội vĩnh hằng thì có thể nói như thế về

quản lý giáo dục (QLGD) Theo tác giả Đặng Quốc Bảo “QLGD theo nghĩa

tổng quan là điều hành phối hợp các lực lượng nhằm đẩy mạnh công tác đào tạo thế hệ theo yêu cầu phát triển của xã hội Ngày nay, với sứ mệnh phát triển giáo dục thường xuyên, công tác giáo dục không chỉ giới hạn ở thế hệ trẻ mà cho mọi người Cho nên QLGD được hiểu là sự điều hành hệ thống giáo dục quốc dân” [2]

Theo tác giả Trần Kiểm: “QLGD là những tác động có hệ thống, có kế

hoạch, có ý thức và hướng đích của chủ thể quản lý ở mọi cấp khác nhau đến tất cả các mắt xích của toàn bộ hệ thống nhằm mục đích đảm bảo sự hình thành nhân cách cho thế hệ trẻ trên cơ sở quy luật của quá trình giáo dục về

sự phát triển thể lực, trí lực và tâm lực trẻ em” [25]

QLGD chính là quá trình tác động có định hướng của nhà QLGD trong việc vận dụng nguyên lý, phương pháp chung nhất của kế hoạch nhằm đạt được những mục tiêu đề ra Những tác động đó thực chất là những tác động khoa học đến nhà trường làm cho nhà trường tổ chức một cách khoa học có

kế hoạch QTDH theo mục tiêu đào tạo QLGD có thể xem là sự tác động có ý thức nhằm điều khiển, hướng dẫn các quá trình giáo dục, những hoạt động của cán bộ, GV và HS, sinh viên, huy động tối đa các nguồn lực khác nhau để đạt tới mục đích của nhà QLGD và phù hợp với quy luật khách quan

1.2.3 Quản lý nhà trường

Nhà trường là một thiết chế đặc biệt của xã hội, thực hiện các chức năng kiến tạo các kinh nghiệm xã hội cho một nhóm dân cư nhất định của xã hội đó Nhà trường là một tổ chức giáo dục cơ sở vừa mang tính giáo dục vừa mang tính xã hội, trực tiếp đào tạo thế hệ trẻ trong hệ thống từ Trung ương đến địa phương Việc quản lý nhà trường phổ thông là quản lý hoạt động dạy

và học của thầy và trò cùng với các hoạt động khác trong nhà trường để tiến tới mục tiêu giáo dục nhà trường đề ra

Theo tác giả Trần Kiểm: "Quản lý nhà trường là thực hiện đường lối

giáo dục của Đảng trong phạm vi trách nhiệm của mình, tức là đưa nhà trường vận hành theo nguyên lý giáo dục, để tiến tới mục tiêu giáo dục, mục tiêu đào tạo đối với ngành giáo dục, với thế hệ trẻ và với từng học sinh” 25

Tác giả Nguyễn Ngọc Quang thì cho rằng: "Quản lý nhà trường là

quản lý hoạt động dạy và học, tức là làm sao đưa hoạt động đó từ trạng thái này sang trạng thái khác để dần dần tiến tới mục tiêu giáo dục" [34]

Quản lý nhà trường là một hệ thống bao gồm các thành tố

- Thành tố tinh thần: Mục đích giáo dục, nội dung biện pháp, biện pháp

giáo dục

- Thành tố con người: Giáo viên, học sinh

- Thành tố vật chất: CSVC và các phương tiện, trang thiết bị phục vụ

cho giảng dạy

Như vậy, quản lý nhà trường chính là những tác động tự giác (có ý thức, có mục đích, có kế hoạch, có hệ thống và hợp quy luật) của chủ thể quản lý nhà trường (Hiệu trưởng) đến khách thể quản lý nhà trường (giáo viên, nhân viên và người học…) nhằm đưa ra các hoạt động giáo dục và dạy học của nhà trường đạt mục tiêu giáo dục

số khái niệm về PHBM: "PHBM là những phòng học được trang bị những tài

liệu trực quan, những thiết bị học tập, bàn ghế và các dụng cụ khác phục vụ

học tập mà ở đó chúng được sử dụng một cách tích cực trong bài học, trong giờ ngoại khóa và giáo trình tự chọn và công tác giáo dục học sinh được tiến hành một cách có hệ thống với mức độ khoa học cao về các vấn đề hoàn thiện quá trình giáo dục trong nhà trường” [47] Như vậy ông cho rằng PHBM

không chỉ có hoạt động dạy và học mà ở đó các TBDH được sử dụng nhằm phát huy tính tích cực của HS, ngoài ra nó được sử dụng trong các giờ ngoại khoá và công tác giáo dục khác cho HS để hoàn thiện quá trình giáo dục

Theo nhóm tác giả Viện khoa học giáo dục Việt Nam định nghĩa như

sau: “PHBM là những phòng học được trang bị những tài liệu trực quan,

những thiết bị học tập, bàn ghế và các dụng cụ khác phục vụ học tập mà ở đó chúng được sử dụng một cách tích cực trong bài học, trong giờ ngoại khóa Giáo trình tự chọn và công tác giáo dục học sinh được tiến hành một cách hệ thống với mức độ khoa học cao về các vấn đề hoàn thiện quá trình giáo dục trong nhà trường” [31]

1.3 Phòng học bộ môn ở trường THCS

1.3.1 Một số đặc điểm cơ bản của PHBM

- TBDH được bố trí sẵn theo yêu cầu của môn học

- Có tủ (giá) đựng TBDH để ngay trong khuôn viên lớp học; có khu vực chuẩn bị các bài thí nghiệm thực hành của GV và HS

- Phòng học và bàn ghế được thiết kế theo các yêu cầu đặc trưng của bộ môn kết hợp với sử dụng TBDH Hệ thống chỗ ngồi được bố trí cơ động, thuận tiện cho việc học tập theo hướng tăng cường sự hoạt động của HS Bàn học có thể vừa là nơi ghi chép những kiến thức lí thuyết nhưng cũng có thể là nơi thực hiện các thí nghiệm (với bài học dạy lí thuyết có thực hành thí nghiệm)

- HS không học ở một phòng cố định mà thay đổi theo từng bộ môn Hoạt động dạy và học của thầy và trò được xây dựng theo hướng gắn với việc

sử dụng TBDH bộ môn GV là người tổ chức cho HS tự chiếm lĩnh tri thức

thông qua các hoạt động với TBDH dưới các hình thức học lí thuyết kết hợp với thí nghiệm, thực hành

Như vậy, trước đây nói đến PHBM ta thường nghĩ đến các môn học đòi hỏi tính thực nghiệm cao có nhiều TBDH như: Vật lí, Hóa học, Sinh học, Công nghệ Nhưng ngày nay các bộ môn khoa học xã hội như: Ngữ văn, Lịch

sử, Địa lí, Giáo dục công dân, Mỹ thuật, Âm nhạc cũng được học trong những PHBM

Trang bị của PHBM

Theo Quyết định 37 về PHBM được Bộ GD&ĐT ban hành có thể phân tích cấu trúc và trang bị tối thiểu của PHBM như sau:

Về cấu trúc không gian:

Phòng học bộ môn thường được cấu trúc thành hai khu vực:

- Khu vực tổ chức các hoạt động dạy học ( PHBM)

- Khu vực bảo quản các TBDH ( Kho để TBDH)

Lưu ý: Cấu trúc không gian của PHBM nên là cấu trúc mở, không nhất thiết phải có quy định bắt buộc diện tích cho mỗi phòng học nhưng nguyên tắc chung về diện tích cho PHBM là phải đủ rộng, tạo điều kiện thoải mái cho các hoạt động của HS Đặc biệt phải chú ý dành một vị trí xứng đáng để trình bày những sản phẩm do HS làm ra

Về trang thiết bị cho PHBM: gồm hệ thống thiết bị phụ trợ và TBDH

- Thiết bị dạy học trong PHBM

Bất kì PHBM nào nếu trang bị đầy đủ, đều có hai hệ thống TBDH là thiết bị dùng chung và thiết bị môn học

+ Các thiết bị dùng chung gồm: Máy tính, Projecter, màn chiếu, máy

chiếu OVH, máy chiếu vật thể, ti vi, đầu video, hệ thống tủ, giá chứa TBDH Ngoài ra, nhiều trường có nguồn đầu tư còn trang bị thêm cả bảng thông minh

và những thiết bị hiện đại khác

+ Thiết bị môn học bao gồm:

TBDH môn học chuẩn theo chương trình

TBDH tự làm của GV và HS

1.3.2 Các loại PHBM

Trong thực tế thường có 3 loại PHBM sau đây:

PHBM dạy kiến thức lý thuyết kết hợp với thí nghiệm, thực hành

Thường có ở các môn Vật lý, Ngoại ngữ, Âm nhạc Mỗi môn có phòng học riêng biệt được trang bị các phương tiện, TBDH phù hợp, học sinh vừa được nghe giáo viên giảng bài và được thí nghiệm thực hành

Phòng thực hành bộ môn

Là loại dùng để tổ chức dạy học các bài thực hành theo yêu cầu của chương trình môn học, có thể tổ chức hoạt động nhóm hoặc học tập cá nhân Học ở phòng này là dịp học sinh kiểm nghiệm lại và khắc sâu lý thuyết đã học

Phòng thí nghiệm bộ môn

Là phòng dành riêng cho các hoạt động thí nghiệm, các môn học cần có thí nghiệm là Vật lý, Hóa học, Sinh học Giáo viên cho HS làm thí nghiệm để quan sát, nghiên cứu, kiểm tra hay chứng minh những vấn đề được nêu ra trong các bài lý thuyết Mục đích thông qua học ở phòng thí nghiệm HS vừa lĩnh hội được kiến thức qua kiểm nghiệm bằng thí nghiệm mà còn học tập và rèn luyện

để hình thành các kỹ năng, kỹ xảo khi thực hiện các thao tác thí nghiệm

Bảng 1.1: Phân biệt PHBM và các loại phòng khác Phòng học thường Phòng học bộ môn Phòng thực hành

Hoạt động dạy và học dựa trên cơ sở

sử dụng các thiết bị dạy học để chiếm lĩnh tri thức

Chỉ làm hoạt động thực hành

Xếp

TKB Dễ xếp

Khó xếp đối với những trường nhiều lớp, ít PHBM

Dễ xếp

Nhiều trường hiện nay còn sử dụng phòng truyền thống và phòng đa năng như các PHBM để làm nơi thực hiện các hoạt động giáo dục mang tính tập thể ở trường THCS

1.3.3 Vai trò của PHBM ở trường THCS

1.3.3.1 PHBM làm tăng tần suất sử dụng và độ bền của TBDH và đem lại những lợi ích về kinh tế

Vì không phải chuyển TBDH từ lớp này sang lớp khác do đó sẽ tránh được hư hỏng khi di chuyển đồng thời tiết kiệm được thời gian Điều quan trọng nữa là GV không thể dạy chay khi xung quanh họ các TBDH được chuẩn bị sẵn sàng Chính vì lẽ đó mà phần lớn các TBDH đều được khai thác triệt để sử dụng một cách có hiệu quả

Các tủ và giá đựng thiết bị là những giá tủ chuyên dùng theo tiêu chuẩn quy định Có những loại tủ chỉ đựng hoá chất, có những tủ chỉ đựng tiêu bản,

có những tủ chỉ đựng các dụng cụ khác Bởi vậy mà TBDH được được bảo quản một cách tốt nhất Điều này tránh được thực trạng cái gọi là “ Phòng thiết bị” của các trường hiện nay tất cả đều được chất vào một kho Có những loại thiết bị mà có lẽ khi nhận về lại nay vẫn còn nguyên hộp thậm chí mối mọt gần hết mà cán bộ quản lý, giáo viên bộ môn vẫn chưa biết

Trong thực tế, những GV có tâm huyết với việc dạy có thiết bị đã phải vất vả khi mang thiết bị dạy học đến từng lớp Điều đó buộc GV phải lựa chọn một vài thí nghiệm với những dụng cụ nhẹ, gọn, dễ vận chuyển, không độc hại Đó là chưa kể đến các thiết bị nặng như máy chiếu qua đầu, máy vi tính để sử dụng phần mềm dạy học GV dạy Hoá học rất khó vận chuyển những thiết bị, dụng cụ bằng thuỷ tinh dễ vỡ đến lớp (chưa nói đến nhiều loại hoá chất độc hại bị dính vào người, quần áo ) Để giải quyết những khó khăn này là phải dạy học tại các PHBM

PHBM có khả năng đem lại lợi ích về kinh tế vì TBDH được sử dụng lâu dài (hạn chế hỏng hóc, trục trặc) tăng tuổi thọ do đó có điều kiện đầu tư thêm các hạng mục khác nhằm phục vụ QTDH trong nhà trường

1.3.3.2 Chỉ có PHBM mới có điều kiện lắp đặt phương tiện dạy học hiện đại

Như chúng ta đã biết ngày nay với sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ, của công nghệ thông tin (CNTT), bởi vậy việc sử dụng các phương tiện dạy học hiện đại trong nhà trường (kể cả các trường THCS) không còn là vấn đề xa lạ Các phương tiện nghe nhìn đã được sử dụng rất nhiều trong giáo dục, phương tiện nghe nhìn bao gồm 02 khối: Khối mạng thông tin (phim, ảnh, bản trong, đĩa mềm, ) và khối chuyển tải thông tin (máy chiếu qua đầu, radio, catsette, máy vi tính,máy chiếu đa năng ) để sử dụng khối mạng thông tin thì

bắt buộc phải có khối chuyển tải thông tin, khối này không thể nào mang đến từng lớp được mà phải lắp đặt cố định ở PHBM Những phương tiện này phần lớn là cồng kềnh, dễ vỡ, dễ hư hỏng, đặc biệt lại đắt tiền, vì vậy nếu không có PHBM thì đành nằm “chờ” ở kho và việc khai thác kém hiệu quả

1.3.3.3 PHBM giúp cho năng lực thực hành của GV được nâng lên và đòi hỏi GV phải nâng cao trình độ tiếp cận với khoa học công nghệ

Một thực tế khá phổ biến đối với GV đứng lớp hiện nay là: Năng lực sư phạm, trình độ chuyên môn, năng lực thực hành của một số GV còn yếu kém Điều này cũng dễ hiểu do đã từ lâu “lối mòn” đọc chép, nhìn chép cùng với tâm lý ngại chuẩn bị TBDH để đỡ mất thời gian Vì thế muốn sử dụng thành thạo các TBDH hiện đại đòi hỏi GV phải không ngừng học hỏi nâng cao kỹ năng sử dụng đáp ứng với nhu cầu bài dạy Bởi vậy việc tổ chức dạy học tại PHBM giúp cho trình độ chuyên môn của GV được nâng lên Năng lực thực hành, tư duy lô gích, tư duy sáng tạo của thầy và trò không ngừng được phát triển Khi đã sử dụng nhiều lần thì trình độ sử dụng TBDH của GV sẽ thành thạo, họ sẽ bớt ngại làm thí nghiệm từ đó tạo không khí học tập nghiên cứu của thầy trò thực sự nghiêm túc, có hiệu quả

1.3.3.4 PHBM tạo ra được không khí học tập khoa học của HS

Đã đến học tại PHBM điều tất yếu các em HS đã mang theo một tâm thế là

ở đó sẽ được quan sát thí nghiệm do GV làm hoặc các em trực tiếp làm thí nghiệm, sử dụng một loại thiết bị nào đó Trường hợp những thiết bị khó hoặc gây nguy hiểm cho giáo viên và học sinh thì các em được quan sát thí nghiệm ảo hoặc qua phim ảnh Học ở PHBM dần dần các em sẽ hình thành các kĩ năng sau:

- Kĩ năng tổ chức lao động khoa học

- Kĩ năng quan sát, nhận biết

- Kĩ năng thực hành

- Kĩ năng hợp tác

Ví dụ: Khi dạy phần “Núi lửa” các em được xem phim về núi lửa, hiện

tượng núi lửa, các nguyên nhân gây ra núi lửa, cách dự báo và cách khắc phục những hậu quả của núi lửa Với không gian của PHBM thì giờ học đã mang lại một sắc thái nghiên cứu khoa học, cả GV và HS đều rất hứng thú với khoa học Điều ý nghĩa hơn nếu không có PHBM thì để chuyển tải các nội dung đến HS (hoàn toàn bằng lời và một số tranh ảnh nếu có) GV sẽ gặp nhiều khó khăn mà các em cũng lĩnh hội kiến thức không đầy đủ

1.3.3.5 Có thể tổ chức các hoạt động ngoại khoá tại các PHBM cho

GV và HS

Theo tác giả X.I Sapovalenco “Các phòng bộ môn là trung tâm công

tác giáo dục học sinh tiến hành không chỉ những vấn đề liên quan đến học tập

mà cả những vấn đề khác thí dụ đều đặn thông báo các sự kiện đã qua trong nước và trên thế giới về thành tựu khoa học, những tin tức thời sự Đồng thời phòng bộ môn là một trung tâm phương pháp giảng dạy trong nhà trường, trung tâm tuyên truyền các kiến thức sư phạm cho cha mẹ học sinh và nhân dân, trung tâm học tập chính trị và khoa học của GV Ở đây có sự trao đổi phương pháp của các thầy giáo bộ môn nhà trường, những cuộc gặp gỡ của

họ với các thầy giáo ở các trường khác Khi có PHBM thầy giáo ít phải chuẩn bị bài dạy ở nhà hơn mà làm việc đó trong các PHBM Bởi vì ở đây soạn bài nhanh hơn và tiện lợi hơn Trong các phòng học lịch sử và Khoa học

xã hội có thể tổ chức các buổi dạy chính trị Nói cách khác PHBM dần biến thành phòng thí nghiệm của công tác sáng tạo của trường” [47].

Trên thực tế, nếu sử dụng nhiều năm khi trình độ sử dụng TBDH của

GV và HS thành thạo thì GV có thể giao cho HS các bài tập hoặc các tiểu luận khoa học mà kết quả của bài tập hoặc tiểu luận có đó phải sử dụng đến các kết quả thu được từ thực nghiệm Tại PHBM giáo viên cũng có thể tổ chức thảo luận nhóm và các chuyên đề, hội thảo khoa học thiết thực gắn với

thực nghiệm Tổ chức sinh hoạt tổ nhóm và các hoạt động chuyên môn ở PHBM Tuy nhiên đây là một hoạt động không dễ, đòi hỏi phải có quá trình làm quen với PHBM và có kinh nghiệm tổ chức các hoạt động đó Tất cả những ưu điểm trên cho ta thấy dạy học ở PHBM là biện pháp hữu hiệu nhất

để đổi mới PPDH và đem lại hiệu quả cao cho QTDH

1.4 Một số vấn đề lý luận về quản lý phòng học bộ môn đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy - học

1.4.1 Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn

diện giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy

và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập

đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học” Để

thực hiện tốt mục tiêu về đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT theo Nghị quyết

số 29-NQ/TW, cần có nhận thức đúng về bản chất của đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học và một số biện pháp đổi mới phương pháp dạy học theo hướng này

Đổi mới phương pháp dạy học không có nghĩa là loại bỏ các phương pháp dạy học truyền thống quen thuộc mà cần bắt đầu bằng việc cải tiến để nâng cao hiệu quả và hạn chế nhược điểm của chúng Đổi mới phương pháp dạy học đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc HS học được cái gì đến chỗ quan tâm HS vận dụng được cái gì qua việc học Để đảm bảo được điều

đó, phải thực hiện chuyển từ phương pháp dạy học theo lối "truyền thụ một chiều" sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ giáo viên - học sinh theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội Bên cạnh việc học tập những tri thức và kỹ năng riêng

lẻ của các môn học chuyên môn cần bổ sung các chủ đề học tập tích hợp liên môn nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp

Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của người học, hình thành

và phát triển năng lực tự học (sử dụng sách giáo khoa, nghe, ghi chép, tìm kiếm thông tin ), trên cơ sở đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt, độc lập, sáng tạo của tư duy Có thể chọn lựa một cách linh hoạt các phương pháp chung và phương pháp đặc thù của môn học để thực hiện Tuy nhiên dù sử dụng bất kỳ phương pháp nào cũng phải đảm bảo được nguyên tắc “Học sinh tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhận thức với sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên”

Việc sử dụng phương pháp dạy học gắn chặt với các hình thức tổ chức dạy học Tuỳ theo mục tiêu, nội dung, đối tượng và điều kiện cụ thể mà có những hình thức tổ chức thích hợp như học cá nhân, học nhóm; học trong lớp, học ở ngoài lớp Cần chuẩn bị tốt về phương pháp đối với các giờ thực hành

để đảm bảo yêu cầu rèn luyện kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn, nâng cao hứng thú cho người học

Cần sử dụng đủ và hiệu quả các thiết bị dạy học môn học tối thiểu đã qui định Có thể sử dụng các đồ dùng dạy học tự làm nếu xét thấy cần thiết với nội dung học và phù hợp với đối tượng học sinh Tích cực vận dụng công nghệ thông tin trong dạy học

1.4.2 Xu hướng phát triển của PHBM

Lý luận và thực tiễn đã khẳng định, sự ra đời của PHBM là xu hướng tất yếu mang tính khách quan và quy luật Xây dựng PHBM là một đòi hỏi

khách quan của các nhà trường phổ thông hiện nay ở nước ta Trong tương lai, một không gian học tập mới sẽ xuất hiện để thay thế không gian hiện tại trong các nhà trường, ở đó sẽ có phòng học cho những môn học không cần thí nghiệm, được trang bị các phương tiện nghe nhìn hiện đại; PHBM dành cho các môn khoa học thực nghiệm như Vật lý, Hoá học, Sinh học, Tin học, xưởng thực hành, nhà tập đa năng và các môn Khoa học xã hội…Như vậy PHBM với các thiết bị hiện đại sẽ thay thế luôn cả các phòng thí nghiệm lâu nay vẫn tồn tại như kho chứa các loại thiết bị của tất cả các môn học Việc xây dựng hệ thống PHBM là chủ trương lớn làm thay đổi các phương thức dạy học chứ không chỉ là trong quản lý và sử dụng TBDH

1.4.3 Mối quan hệ giữa quản lý PHBM với việc đổi mới PPDH

Đổi mới phương pháp dạy học là quy luật phát triển tất yếu của dạy học,

là sợi chỉ đỏ xuyên suốt lịch sử của giáo dục nhà trường của mọi quốc gia, mọi thời đại nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học Đổi mới phương pháp dạy học phải bắt nguồn từ việc đổi mới quan niệm quan niệm về dạy học: dạy học không chỉ tập trung vào nội dung (tức là chỉ lo dạy “cái gì”) mà còn tập trung hình thành phương pháp học tập, tự phát hiện, tự giải quyết vấn

đề thuộc phạm vi bài học để tự chiếm lĩnh kiến thức mới Nghĩa là giáo viên

và học sinh phải chăm lo đến dạy và học như thế nào để đạt hiệu quả cao Đổi mới phương pháp dạy học còn xuất phát từ đổi mới quan niệm về người dạy

và người học Giáo viên và học sinh đều là chủ thể của HĐDH Phương pháp dạy học “tương tác”, “cộng tác” giữa giáo viên và học sinh có vai trò trung tâm trong nhà trường Giáo viên đóng vai trò tổ chức, điều khiển, hướng dẫn, giúp đỡ, tạo điều kiện để học sinh chủ động, tự lực, sáng tạo chiếm lĩnh kiến thức và kỹ năng mới

Đổi mới phương pháp dạy học là kế thừa có chọn lọc một cách sáng tạo các phương pháp dạy học truyền thống các phương pháp, bổ sung các phương

pháp kỹ thuật dạy học tích cực cùng với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin và các phương tiện dạy học, tiếp nhận kiến thức với sự giúp đỡ tối đa của các phương tiện trực quan, đồ dùng dạy học, thiết bị thí nghiệm…

Đổi mới phương pháp dạy học coi trọng cách thức tổ chức hoạt động thực hành, luyện tập trong và ngoài lớp Từng bước trang bị đủ TBDH, phòng học bộ môn, phòng thư viện, thí nghiệm…

Ứng dụng công nghệ thông tin trong đổi mới phương pháp dạy học theo hướng giúp HS biết cách tự học, hợp tác trong học tập, tích cực chủ động trong việc phát hiện và giải quyết vấn đề, có năng lực tự chủ, tự đánh giá bản thân

Nhân tố PHBM là điều kiện quan trọng trong quá trình đổi mới PPDH Không ở môi trường học tập nào, học sinh có cơ hội hoạt động nhiều như ở PHBM, tránh được tình trạng dạy chay - học chay Ở đây các em không chỉ được rèn luyện kĩ năng thực hành mà còn được quan sát, nhận xét, tranh luận những vấn đề nẩy sinh trong thực tế Chính nhờ đó, khắc phục được những thói quen xấu cho học sinh trong học tập như: thụ động, ỉ lại, tiếp thu một chiều… Hoạt động của PHBM không chỉ tác động tích cực đến học sinh

về khả năng tư duy, sáng tạo mà ngay cả giáo viên cũng được “hưởng lợi” từ PHBM như trình độ chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm được nâng cao Khi tiếp xúc với công nghệ thông tin và sử dụng thiết bị dạy học nhiều lần, chính bản thân giáo viên sẽ gắn bó với bài giảng, hứng thú với việc thiết kế bài giảng điện tử, không ngại làm thí nghiệm Đối với thí nghiệm khó, giáo viên còn có

hể dùng công nghệ thông tin để mô phỏng lại… qua đó tự bồi dưỡng được chuyên môn

QTDH hiện nay được tiến hành trong điều kiện CSVC và phương tiện dạy học ngày càng hiện đại, có tác du ̣ng gây hứng thú học tập cho HS, giúp

họ lĩnh hội nhanh và dễ dàng hơn những tri thức và vận dụng những tri thức