MỞ ĐẦU Giờ đây, với sự sinh sôi nảy nở của Facebook, Twitter, My Space…, báo chí công dân ngày càng sôi động, hấp dẫn hơn. Thông tin, hình ảnh trên các mạng xã hội này không còn đơn thuần là để sẻ chia với nhau mà rất nhiều trong số ấy chính là thông tin báo chí. Những mong mỗi công dân tiếp tục là một nhà báo để cùng thực hiện sứ mệnh vì cộng đồng. Một thiết chế xã hội lành mạnh, an toàn và tiến bộ; một cuộc sống hiện đại, văn minh và nhân ái… chính là đích ngắm mà báo chí và những công dân làm báo luôn mong mỏi, hướng đến. Các mạng xã hội nổi tiếng như Twitter, Facebook, My Space, Flickr và thậm chí những chiếc điện thoại cũng đang trở thành phương tiện truyền tải thông tin nhanh chóng và tiện lợi. Internet và điện thoại di động đang thay đổi nhiều nghề nghiệp cũng như cách thức thu thập, chia sẻ thông tin, từ đó, nó cũng thay đổi cách sống của con người. Và một khái niệm mới ra đời: “Báo chí công dân”.
Trang 1MỞ ĐẦU
Giờ đây, với sự sinh sôi nảy nở của Facebook, Twitter, My Space…, báo chí công dân ngày càng sôi động, hấp dẫn hơn Thông tin, hình ảnh trên các mạng xã hội này không còn đơn thuần là để sẻ chia với nhau mà rất nhiều trong số ấy chính là thông tin báo chí Những mong mỗi công dân tiếp tục là một nhà báo để cùng thực hiện sứ mệnh vì cộng đồng Một thiết chế xã hội lành mạnh, an toàn và tiến bộ; một cuộc sống hiện đại, văn minh và nhân ái… chính là đích ngắm mà báo chí và những công dân làm báo luôn mong mỏi, hướng đến
Các mạng xã hội nổi tiếng như Twitter, Facebook, My Space, Flickr và thậm chí những chiếc điện thoại cũng đang trở thành phương tiện truyền tải thông tin nhanh chóng và tiện lợi Internet và điện thoại di động đang thay đổi nhiều nghề nghiệp cũng như cách thức thu thập, chia sẻ thông tin, từ đó, nó cũng thay đổi cách sống của con người Và một khái niệm mới ra đời: “Báo chí công dân” Trên một số trang cá nhântrong thời gian này chính là nơi để trút bỏ nỗi bực dọc Ảnh xấu, ảnh đẹp, đủ mọi loại ảnh về thảm cảnh hỏa hoạn (trường hợp ở khu công nghiệp Trà Nóc - Cần Thơ hồi tháng 3/2017), ngập lụt (liên tục xảy ra vào đầu mùa mưa ở Sài Gòn)…, đều được đưa ngay lên blog, trang cá nhân, diễn đàn của mình Trên các diễn đàn teen, thường ngày vốn chỉ quan tâm những vấn đề "sốc" của giới trẻ, thì giờ cũng cập nhật những thông tin về mưa lũ, nắng nóng, tệ nạn xã hội… Lượng người truy cập vào các chủ đề đạt ở mức khá cao, không thua kém gì những vấn đề “nóng bỏng” Điều đặc biệt là những hình ảnh và video clip từ mạng báo chí công dân, thì báo chí truyền thống không thể nào có được Bởi lực lượng báo chí chính thống ít ỏi, không thể có mặt khắp nơi xảy ra sự kiện, trong khi cư dân mạng thì cứ thấy hình ảnh nào lạ mắt là quay phim, chụp ảnh bằng điện thoại
di động, máy tính bảng hoặc máy ảnh có wifi rồi đưa ngay lên mạng, mà không phải chờ đợi qua sự kiểm duyệt Nhờ vậy mà người xem mới có được
Trang 2những thước phim thật xúc động như chiếc xe ô tô 4 chỗ từ từ trôi theo dòng nước, một người phụ nữ quậy tưng trên chuyến bay, một phụ nữ ở Hà Nội giả danh nhà báo xúc phạm cảnh sát giao thông…
Trang 3NỘI DUNG
1 Khái niệm
Khái niệm “báo chí công dân” (citizen journalism) được cho là xuất hiện lần đầu tiên ở Mỹ cách đây 11 năm trong cuốn sách We the media (Chúng tôi là truyền thông) của Dan Gillmore, xuất bản năm 2003 với tiêu đề
“Chúng tôi là truyền thông: Báo chí của nhân dân và vì nhân dân” với nhận định rất nổi tiếng: “Tin tức không còn là bài giảng mà là một cuộc đối thoại” Giống với cơ sở lập luận để xây dựng từ điển trực tuyến Wikipedia, lập luận của Gillmore là “kiến thức và sự hiểu biết của mọi người vượt xa hiểu biết của mỗi người về bất cứ lĩnh vực nào”
Với báo chí công dân, tờ báo trở thành phương tiện kêu gọi mọi người dân bình thường tham gia đóng góp ý kiến, đưa tin, bình luận Nhờ đó, tờ báo trở nên sống động hơn, tính tương tác giữa tờ báo và công chúng cao hơn và tiếng thơm ấy sẽ giúp tờ báo lan tỏa rộng, ngày càng có thêm nhiều thông tín viên, thêm nhiều độc giả
Theo đó, khái niệm nhà báo công dân được hiểu là những người không được đào tạo chuyên nghiệp về báo chí và không gắn bó thực sự với bất cứ một cơ quan truyền thông nào Họ đơn giản là những người phát hiện ra những thông tin đáng giá và đưa tin về nó
Trên thế giới, cách đưa tin của nhiều hãng thông tấn và tờ báo về các sự kiện lớn trong vòng 10 năm qua cho thấy họ tận dụng rất tốt “nguồn tin công dân” Thực tế, không tòa soạn nào đủ nhân lực có thể nắm bắt toàn bộ diễn biến mới ở khắp nơi trên thế giới Họ phải dựa vào tai mắt của bạn đọc Còn bạn đọc thì cũng không còn thụ động chờ báo in, đài phát nữa mà đã cùng làm báo với các tòa soạn Trong vụ đánh bom khủng bố 11-9-2001 ở Mỹ, không phải báo, đài nào cũng có những đoạn video hay hình ảnh vào thời điểm máy
Trang 4bay đâm vào tòa tháp đôi… Và nhiều người dân đã cung cấp các bức ảnh đắt giá ấy cho báo chí
Cung cấp thông tin là đã làm một phần việc của người làm báo Chưa hết, công dân còn thể hiện trách nhiệm cao hơn, đó là tự phối kiểm để thông tin được chính xác, thậm chí tự vào cuộc điều tra rồi cung cấp cho báo chí Đây chính là đề tài, là nguồn dữ liệu cơ bản để nhà báo tiếp tục nhiệm vụ của mình: làm sáng tỏ vụ việc Ở Việt Nam, từ nhiều năm qua, “mô hình” làm báo kiểu này đã hình thành và diễn tiến hết sức sinh động hằng ngày, hằng giờ, nhất là khi báo điện tử bùng nổ dữ dội, tầm ảnh hưởng rộng và có sự tương tác rất cao với mọi giai tầng trong xã hội
Thật khó có thể kể hết những trường hợp bạn đọc gọi điện thoại đến báo, trao đổi rất lâu về một vấn đề đang gây bức xúc và họ muốn cung cấp thêm thông tin để báo phản ánh cho tới ngọn tới nguồn; những người dân nghèo đến tòa soạn, trên tay là từng chồng hồ sơ mà họ đã dày công thu thập
về một vụ tiêu cực, đề nghị báo điều tra làm rõ; và cả hàng triệu độc giả thường xuyên gửi ý kiến (comment) sau mỗi bài báo để bày tỏ quan điểm của mình hoặc báo tin thêm Đã rất nhiều lần, với những đề tài thích hợp, các ý kiến bạn đọc đã được chọn đăng hoặc từ thông tin bạn đọc, nhiều bài báo đã
ra đời, gây tiếng vang trong xã hội, có hiệu ứng nhất định Vậy, mỗi công dân
đã là một nhà báo!
2 Lịch sử ra đời và phát triển của “Báo chí công dân”
2.1.1 Lịch sử ra đời
Internet và điện thoại di động đang thay đổi nhiều nghề nghiệp cũng như cách thức thu thập, chia sẻ thông tin, từ đó, nó cũng thay đổi cách sống của con người
Xuất hiện ở Mỹ vào đầu những năm 1990, ý tưởng cốt lõi trong triết lý
và hệ thống giá trị của báo chí công dân (citizen journalism) là niềm tin cho
Trang 5rằng báo chí có một nghĩa vụ đối với đời sống công cộng Khái niệm “báo chí công dân” lần đầu tiên được đưa ra trong cuốn sách của Dan Gillmore xuất bản năm 2003 với tiêu đề “Chúng tôi là truyền thông: Báo chí của nhân dân
và vì nhân dân” với nhận định rất nổi tiếng: “Tin tức không còn là bài giảng
mà là một cuộc đối thoại”
Giống với cơ sở lập luận để xây dựng từ điển trực tuyến Wikipedia, lập luận của Gillmore là “kiến thức và sự hiểu biết của mọi người vượt xa hiểu biết của mỗi người về bất cứ lĩnh vực nào” Jan Schaffer, Giám đốc điều hành Trung tâm báo chí công dân PEW, viết: “Chúng ta thấy rằng khi báo chí cung cấp phương tiện hành động cho độc giả, độc giả sẽ hành động”
Quảng cáo là một nguồn thu quan trọng của báo chí, thậm chí với nhiều
tờ báo, nguồn thu này còn lớn hơn cả lợi nhuận từ bán báo Lý do chính dẫn tới việc doanh số báo in đang sụt giảm và nhiều tờ báo phải đóng cửa trong thời gian qua chính là việc kinh tế khó khăn kéo theo nhu cầu quảng cáo của các doanh nghiệp sụt xuống mức thấp chưa từng thấy, do đó nguồn lợi nhuận của báo chí hẳn nhiên sẽ giảm sút Làm sao để báo chí vẫn tồn tại và độc lập hơn về tài chính trong khi vẫn bám sát tính báo của mình là một câu hỏi khó đối với nhiều người
Chính vì vậy mà nảy sinh ý tưởng người dân tự góp tiền để thuê một nhà báo điều tra và viết bài về một vấn đề họ quan tâm Ví dụ nếu người dân
có nghi ngờ về một doanh nghiệp trong vùng làm ăn phi pháp, xả nước thải gây ô nhiễm môi trường, họ sẽ cùng góp tiền, mỗi người một ít và thuê một nhà báo để viết bài về doanh nghiệp đó Sản phẩm cuối cùng - bài báo - sẽ trở thành tài sản chung của các chủ bút - người dân Ý tưởng này sẽ cho phép tạo
ra đột biến là đưa người dân, những người trước nay chỉ là độc giả gián tiếp, nay sẽ là người trực tiếp tham gia công tác báo chí mà cụ thể là việc cung cấp kinh phí và đề tài Đây là điểm khác biệt so với những ý tưởng tương tự trước
đó về “báo chí công dân”
Trang 6Đi theo hướng tiếp cận này, người dân những người sở hữu bài báo
-sẽ là người toàn quyền quyết định nhà báo nào -sẽ được chọn lựa, phương án nào sẽ được thực thi để viết bài Ở phía ngược lại, nhà báo cũng có quyền quyết định có thể nhận viết bài hay không Ví dụ dự định quyên góp khoảng 5 triệu đồng để viết một bài báo, song người dân chỉ góp được một nửa số này, nhà báo hoàn toàn có thể từ chối hay tiếp tục công việc dù tiền thù lao không như dự định Nếu anh ta từ chối, khoản tiền sẽ được hoàn trả cho mọi người Điều đó có nghĩa là đưa chính những người dân trở thành chủ bút cho những tin tức báo chí mà họ quan tâm
Nhiều nhà báo cho rằng tin tức thường thiên về mặt tiêu cực Nhà báo cảm thấy không thích làm tin tích cực Trên thực tế, viết mặt tích cực không
có giá trị bằng viết mặt tiêu cực Thật vậy, nhà báo thích viết tiêu cực hơn bởi nghĩ như thế mới là nhà báo Nhà báo công dân lại tìm cách cho thấy cả mặt tích cực lẫn tiêu cực, cả cái làm được lẫn cái chưa làm được Nhà báo công dân đưa ra những giải pháp thành công ở nơi khác để cho các cộng đồng tham khảo học tập
Tờ “Tin tức Savannah Morning” (Mỹ) cho rằng sẽ không mang lại lợi ích nào cả cho các ngôi trường yếu kém nếu vẫn viết như trước đây về những kết quả học tập đáng “giật mình” của những học sinh nghèo, về số học sinh
bỏ học, những lời than phiền của cha mẹ học sinh đối với nhà trường và những lời phàn nàn của nhà trường đối với chính phủ
Thay vì làm như vậy, tờ báo này thành lập một nhóm công dân hành động để trao đổi với các chuyên gia, nhân viên nhà trường, phụ huynh, học sinh; các công dân này cùng nhà báo tham quan các mô hình trường điển hình trên khắp nước Mỹ; các công dân viết bài cho tờ báo đề xuất những việc có thể thực hiện cho thị trấn của mình; nhóm hành động xây dựng một kế hoạch hành động và đăng lên tờ báo Sau khi dự án báo chí này kết thúc, các công
Trang 7dân cùng ngồi lại và thành lập một quĩ tài trợ phi chính phủ để cải thiện các trường này
Cái gì làm nên báo chí công dân? Đó là tờ báo Tờ báo biết kêu gọi mọi người dân bình thường tham gia đóng góp ý kiến, hiến kế; tờ báo chứng minh cho thấy sự hiểu biết hằng ngày của người dân là có giá trị; tờ báo biết phát triển các nhóm đầu mối - tức các nhóm hành động - giúp người dân tự động não để cùng góp sức làm sao cho mọi việc trở nên tốt hơn; tờ báo biết khảo sát những giải pháp khả thi, ứng dụng được cho vấn đề đang phải giải quyết;
tờ báo biết xây dựng cái gọi là “năng lực công dân”, nghĩa là công dân tự quản, tự đảm nhận và chủ động giải quyết vấn đề
2.1.2 Đặc điểm của báo chí công dân
Báo chí công dân là loại hình báo chí có sức ảnh hưởng rộng rãi và tính tương tác cao Cherian George, một chuyên gia về truyền thông kiểu mới, cho rằng những sự kiện nhưvụ tấn công Mumbai hay vụ đánh bom London cách đây mấy năm đã minh chứng cho sức mạnh của “báo chí công dân” “Nếu như sự kiện diễn ra với quy mô quá lớn, ảnh hưởng đến quá nhiều người, sẽ không một hãng thông tấn nào đủ sức để theo dõi kịp thời cùng lúc mọi diễn biến từ nhiều góc nhìn khác nhau Nhưng với báo chí công dân, không có gì
là không thể”, ông nói
Báo chí công dân đang trở thành một làn sóng mới Internet ngày nay
đã thành máu thịt của dân cư mạng và gián tiếp tác động, không nhiều thì ít, đến mọi lĩnh vực trong cuộc sống “Món” phổ thông nhất của đại đa số dân cư mạng có lẽ là kỹ nghệ giao tiếp và truyền thông Từ tình trạng tiêu thụ thông tin một cách thụ động, nay người sử dụng Internet ngày càng được phép tham gia tương tác và khám phá những khả năng khôn lường Còn quá sớm để nói
về cái chết của báo chí truyền thống, thế nhưng phải thừa nhận rằng cái gọi là nền báo chí công dân đang lấn dần quyền lực thứ tư, kể cả theo nghĩa tích cực lẫn tiêu cực
Trang 8Tờ The Orange County Register ở bang California vận dụng kỹ thuật
kể chuyện mới để kể lại câu chuyện của những trẻ em đang sống trong những khu ổ chuột theo cách thức đối thoại chỉ bằng tiếng nói của những đứa trẻ Không hề trích dẫn lời chuyên gia, không “ép” các quan chức nhà nước phải chường mặt
Phản ứng từ phía công chúng lại thật bất ngờ: 1.100 người gọi điện đến tòa soạn bày tỏ sự ủng hộ và tặng 200.000 USD, 50 tấn thực phẩm, 8.000 món
đồ chơi và hàng ngàn giờ lao động tình nguyện Chính quyền vùng Orange chi 1 triệu USD cho chương trình nhà ở để đưa gia đình các em rời khỏi khu ổ chuột lưu động này Một tổ chức phi chính phủ phát động chiến dịch 5 triệu USD để ngăn chặn tình trạng lạm dụng ma túy trong các gia đình ở khu ổ chuột
Ngày 17/2/2008, CNN đã cho ra đời iReport.com, nơi cho phép độc giả trên khắp thế giới gửi về những hình ảnh và video liên quan đến sự kiện chấn động mà họ tận mắt chứng kiến Những thông tin thú vị nhất sẽ được CNN chọn lọc, kiểm chứng và được phát lại chính thức trên kênh CNN Đây là một
dự án thành công của CNN được nhiều hãng thông tấn khác “nhái” lại, như i-Caught của ABC, uReport của Fox và FirstPerson của MSNBC…
Đây là ví dụ tiêu biểu về báo chí công dân Bên cạnh đó, trên thế giới còn có nhiều loại hình báo chí công dân Trang web Wikipedia cũng là một ví
dụ tiêu biểu về báo chí công dân bởi nội dung của nó hoàn toàn do độc giả đưa nên Hiện nay, các blog, các diễn đàn trên mạng cũng là một loại hình của báo chí công dân Trên các tờ báo của Việt Nam hiện nay như tuổi trẻ, tiền phong, thanh niên, vietnamnet Vnexpress, dân trí cũng đều có mục độc giả viết hay mục bạn đọc đó là mục dành riêng cho bạn đọc làm báo để tham gia xây dựng tờ báo và cũng là để cung cấp thông tin cho độc giả
Trang 9Cũng có rất nhiều những tờ báo, những tạp chí chuyên ngành hầu hết đều lấy tin bài của những cộng tác viên Đây cũng là một ví dụ tiêu biểu về báo chí công dân hiện nay
Trong thời buổi bùng nổ thông tin như hiện nay thì mô hình báo chí công dân ngày càng được các tờ báo chú trọng phát triển Đây được xem như đội ngũ cộng tác viên đông đảo bên cạnh lực lượng phóng viên của tờ báo góp phần quan trọng vào sự phát triển của tờ báo Do đó hiện nay, rất nhiều tờ báo đều chú trọng phát triển lực lượng cộng tác viên rộng rãi trong quần chúng
Trong thời đại bùng nổ thông tin như hiện nay báo chí công dân càng
có điều kiện để phát triển và có vai trò quan trọng trong hoạt động báo chí Tuy nhiên bên cạnh những mặt tích cực thì báo chí công dân cũng có nhiều mặt tiêu cực Đó là hiện nay, trên những trang cá nhân, những diễn đàn, những những blog cá nhân, có nhiều những thông tin không lành mạnh, gây ảnh hưởng không nhỏ đến dư luận
Để báo chí công dân góp phần tích cực vào sự phát triển chung của truyền thông, rất cần những “ nhà báo công dân”, những “tòa soạn báo công dân” làm việc không chỉ bằng tình yêu, mà còn làm việc bằng trách nhiệm
Ở Việt Nam, trước khi khái niệm “báo chí công dân” xuất hiện, trên thực tế, sự tham gia của mọi người dân vào công việc truyền thông của báo chí truyền thống đã phát triển từ lâu, thông qua các hình thức Hộp thư bạn đọc, hay sau này là Đường dây nóng Tuy nhiên, chỉ tới khi các mạng xã hội, các trang nhật ký điện tử trở thành một phần của đời sống thì “báo chí công dân” mới thực sự lộ diện như một làn sóng mới
3 Thực trạng báo chí công dân ở Việt Nam Hiện Nay
Luật Báo chí được Quốc hội khóa XIII, kỳ họp thứ 11 thông qua ngày 5/4/2016 (thay thế Luật Báo chí năm 1989, sửa đổi, bổ sung năm 1999) và có
Trang 10hiệu lực thi hành kể từ ngày 1/1/2017 Luật có 6 chương, 61 điều với nhiều nội dung mới
So với Luật Báo chí 1999, Luật Báo chí năm 2016 tăng 25 điều, có 32 điều mới, 29 điều sửa đổi, bổ sung Không quy định chương quản lý nhà nước
về báo chí, thay đổi kết cấu chương III (Nhiệm vụ quyền hạn của báo chí), chương IV (Tổ chức báo chí và nhà báo) của Luật Báo chí 1999 thành chương III (Tổ chức báo chí) và chương IV (Hoạt động báo chí) trong Luật Báo chí năm 2016 Luật quy định về quyền tự do báo chí, quyền tự do ngôn luận trên báo chí của công dân (chương II), đồng thời quy định về trách nhiệm của cơ quan báo chí, của Nhà nước đối với quyền tự do báo chí, quyền tự do ngôn luận trên báo chí của công dân
Trước khi Luật Báo chí được thông qua, đây là một nội dung được thảo luận nhiều nhất vì tự do báo chí, tự do ngôn luận thực tế là một phương diện thể hiện dân chủ ở nước ta Đây cũng chính là điểm mới nhất của Luật Báo chí (sửa đổi, bổ sung) lần này Khi mà triển khai nội dung quan trọng được quy định tại điều 14, điều 25 của Hiến pháp năm 2013 quy định về quyền tự
do báo chí, tự do ngôn luận trên báo chí
Luật Báo chí 2016 quy định cho công dân được quyền tự do báo chí như quyền sáng tạo tác phẩm báo chí, cung cấp thông tin cho báo chí, phản hồi thông tin trên báo chí, tiếp cận thông tin báo chí, liên kết với cơ quan báo chí thực hiện sản phẩm báo chí, in, phát hành báo in Quyền tự do ngôn luận trên báo chí được xác định tại Điều 11 Luật Báo chí quy định công dân có các quyền: Phát biểu ý kiến về tình hình đất nước và thế giới Tham gia ý kiến xây dựng và thực hiện đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước Góp ý kiến, phê bình, kiến nghị, khiếu nại, tố cáo trên báo chí đối với các tổ chức của Đảng, cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội, và thành viên của các cơ quan, tổ chức đó cũng như các tổ chức, cá nhân khác