Truyện ngắn phan thị vàng anh dưới góc nhìn văn hóa

Kế thừa thành tựu văn học thời kì trước, thời kì này văn học nước nhà lại được tiếp tục bổ sung thêm một lực lượng những người viết văn trẻ, đặc biệt là những gương mặt nữ như: Lê Minh K

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

*************

HOÀNG THỊ DUNG

TRUYỆN NGẮN PHAN THỊ VÀNG ANH

DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

TS NGUYỄN THỊ TUYẾT MINH

LỜI CẢM ƠN

Khóa luận được hoàn thành dưới sự giúp đỡ, chỉ bảo tận tình của các thầy cô trong Khoa Ngữ văn, tổ Văn học Việt Nam và đặc biệt là Tiến sĩ

Nguyễn Thị Tuyết Minh - người hướng dẫn trực tiếp Tác giả khóa luận xin

được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy cô

Bước đầu nghiên cứu khoa học, khóa luận chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót Rất mong sự chỉ bảo, góp ý của thầy cô và bạn đọc

Hà Nội, tháng 5 năm 2014

Tác giả khóa luận

Hoàng Thị Dung

LỜI CAM ĐOAN

Khóa luận tốt nghiệp này được hoàn thành dưới sự hướng dẫn của cô

giáo - TS Nguyễn Thị Tuyết Minh Tôi xin cam đoan:

Đây là kết quả nghiên cứu tìm tòi của riêng tôi

Đề tài không trùng với kết quả của bất cứ tác giả nào khác

Hà Nội, tháng 5 năm 2014

Tác giả khóa luận

Hoàng Thị Dung

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1.Lí do chọn đề tài 1

2.Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 3

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

6 Phương pháp nghiên cứu 4

7 Đóng góp của khóa luận 4

8 Bố cục của khóa luận 4

CHƯƠNG 1 GIỚI THUYẾT CHUNG 5

1.1 Mối quan hệ giữa văn học và văn hóa 5

1.2 Văn hóa trong bối cảnh đời sống đương đại 8

1.3 Tác giả Phan Thị Vàng Anh và thể loại truyện ngắn 10

CHƯƠNG 2 CẢM QUAN VĂN HÓA TRONG TRUYỆN NGẮN PHAN THỊ VÀNG ANH 14

2.1 Bức tranh đời sống xã hội trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh 15

2.2 Văn hóa gia đình trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh 19

2.3 Văn hóa tình yêu trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh 23

2.4 Phong tục tập quán trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh 30

2.5 Các giá trị văn hóa khác trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh 33

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN CẢM QUAN VĂN HÓA TRONG TRUYỆN NGẮN PHAN THỊ VÀNG ANH 37

3.1 Không gian và thời gian 37

3.2 Ngôn từ nghệ thuật 42

3.3 Nhịp điệu trần thuật 45

KẾT LUẬN 47

TÀI LIỆU THAM KHẢO 49

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Xã hội Việt Nam sau 1975 bước sang một thời đại mới với nhiều biến đổi sâu sắc và toàn diện, tạo điều kiện cho sự phát triển phong phú và đa dạng của các thể loại văn học Lúc này văn học nước nhà thoát khỏi quán tính của văn học thời chiến để chuẩn bị cho một cao trào mới diễn ra trong văn học Được mệnh danh là “trinh sát viên” của văn xuôi, với đặc thù nhỏ gọn, nội dung bao trùm hầu hết các phương diện đời sống, truyện ngắn nhanh chóng len lỏi vào mọi ngóc ngách của xã hội, bắt nhịp cùng đời sống hiện đại và được bạn đọc đón nhận một cách hào hứng

Nói tới sự nhạy cảm của văn xuôi trước cuộc sống không thể bỏ qua sự đóng góp của mảng truyện ngắn Văn xuôi luôn có lợi thế trong việc phát hiện

ra bản chất con người đương thời thì truyện ngắn như người lính xung kích, luôn có sức thuyết phục người đọc khi hướng tới những vấn đề thiết thân của mọi người, những vấn đề nhân tâm thời đại Truyện ngắn sau năm 1975 phát triển mạnh mẽ cả về số lượng và chất lượng, đặc biệt từ năm 1986 trở lại đây

Kế thừa thành tựu văn học thời kì trước, thời kì này văn học nước nhà lại được tiếp tục bổ sung thêm một lực lượng những người viết văn trẻ, đặc biệt

là những gương mặt nữ như: Lê Minh Khuê, Y Ban, Nguyễn Thị Thu Huệ, Trần Thùy Mai, Võ Thị Xuân Hà, Đỗ Bích Thúy, Nguyễn Ngọc Tư… Và Phan Thị Vàng Anh là một trong những gương mặt tiêu biểu với thể nghiệm táo bạo, ưa khám phá trong lối viết văn hiện đại đương thời Chị xuất hiện và nhanh chóng gây được tiếng vang, được nhiều độc giả chú ý, đặc biệt trong lĩnh vực truyện ngắn

Bằng sự sắc sảo và từng trải của một người phụ nữ, một cá tính sáng tạo có kế thừa mà không lặp lại, Phan Thị Vàng Anh đã tạo được một giọng

điệu riêng khá ấn tượng ngay từ tập truyện ngắn đầu tay Khi người ta trẻ,

được xuất bản và tặng thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1993 Truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh thu hút được ánh mắt của người đọc khi đặt ra những vấn đề nhức nhối mà âm ỉ trong đời sống đương đại, luôn lấy con người là tâm điểm để nhìn bằng cặp mắt đa chiều, đặc biệt là dưới góc nhìn

văn hóa “Khi người ta trẻ”

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài

Truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh dưới góc nhìn văn hóa để tiếp tục khẳng

định vị trí và tài năng của nữ nhà văn trong tiến trình phát triển chung của Văn học Việt Nam đương đại Kết quả nghiên cứu sẽ giúp cho người viết có cái nhìn toàn diện hơn về truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh Đồng thời, đó cũng là tư liệu cần thiết cho việc nghiên cứu, học tập và giảng dạy văn học Việt Nam giai đoạn sau 1975

2 Lịch sử vấn đề

Phan Thị Vàng Anh sáng tác truyện ngắn không nhiều như những cây bút cùng thế hệ, cũng không phải là cái tên chiếm vị trí dấu mốc quan trọng trên con đường chuyển mình của văn xuôi hiện đại Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XX như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp… nhưng truyện ngắn của chị lại làm nên một bản sắc văn hóa riêng Bởi vậy, ngay từ tập truyện ngắn đầu tiên, chị đã thu hút được sự chú ý của nhiều độc giả và giới nghiên cứu văn học Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như:

- Huỳnh Như Phương, “Sân chơi Vàng Anh”, trong Khi người ta trẻ,

Nhà xuất bản Hội Nhà văn, năm 1994

- Huỳnh Phan Anh, Ghi nhận về thế giới nghệ thuật Phan Thị Vàng

Anh, Báo Văn nghệ trẻ, số 1 năm 1995

- Thụy Khuê, Vàng Anh cất tiếng ở Pari, Báo Văn nghệ trẻ, số 5 năm

1996

- Huỳnh Phan Anh, Không gian và khoảnh khắc văn chương, Tiểu luận

phê bình, Nhà xuất bản Hội Nhà văn, năm 1999

- Bùi Việt Thắng, “Khi người ta trẻ I, II”, trong Bình luận truyện ngắn,

Nhà xuất bản Văn học Hà Nội, năm 1999

- Tuyết Ngân, Phan Thị Vàng Anh và Trần Thanh Hà hai phong cách

truyện ngắn trẻ, Báo Văn nghệ Trẻ, số 8 năm 2001

- Bùi Việt Thắng, Tứ tử trình làng, Bài giới thiệu cuốn “Truyện ngắn

bốn cây bút nữ”, Nhà xuất bản Văn học Hà Nội, năm 2002

- Hoàng Thị Loan, Phan Thị Vàng Anh - Đâu rồi bầu trời xanh, Báo

An ninh thế giới cuối tháng, số 32 năm 2004

- Đào Thị Hường, Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Phan Thị

Vàng Anh, luận văn thạc sĩ Văn học, năm 2011, Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Nhìn chung, các nhà nghiên cứu, phê bình đều ít nhiều chỉ ra những nét đặc sắc của truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh ở phương diện nội dung hay phương diện hình thức, nhưng chưa có công trình nào đi sâu tìm hiểu truyện ngắn của Phan Thị Vàng Anh dưới góc nhìn văn hóa Đó là khoảng trống để chúng tôi đi sâu nghiên cứu đề tài này

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài là tìm hiểu đặc sắc về truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh dưới góc nhìn văn hóa Từ đó, thấy được những đóng góp quý giá của chị đối với nền văn học nước nhà, đồng thời khẳng định một hướng tiếp cận có hiệu quả trong nghiên cứu và thưởng thức văn học

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Tìm hiểu truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh từ góc nhìn văn hóa trên cả phương diện nội dung và hình thức thể hiện

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là tuyển tập:

Truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh (gồm 45 truyện ngắn), Nhà xuất bản

Trẻ, TP Hồ Chí Minh năm 2011

- Về phạm vi nghiên cứu, khóa luận làm rõ:

Truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh dưới góc nhìn văn hóa, cụ thể là các phương diện: đời sống xã hội, văn hóa gia đình, văn hóa tình yêu, phong tục tập quán… và một số phương diện nghệ thuật

6 Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận tập trung sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp so sánh - đối chiếu

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

7 Đóng góp của khóa luận

Khóa luận là công trình khoa học tìm hiểu một cách hệ thống về Truyện

ngắn Phan Thị Vàng Anh dưới góc nhìn văn hóa Từ đó, thấy được đóng góp

và vị trí của nhà văn trong nền văn xuôi đương đại Việt Nam

8 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Nội dung chính

của khóa luận được triển khai thành ba chương:

Chương 1: Giới thuyết chung

Chương 2: Cảm quan văn hóa trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh

Chương 3: Một số phương diện nghệ thuật biểu hiện cảm quan văn hóa

trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh

CHƯƠNG 1 GIỚI THUYẾT CHUNG

1.1 Mối quan hệ giữa văn học và văn hóa

Theo UNESCO, hiện nay trên thế giới có khoảng hơn 400 định nghĩa khác nhau về "văn hoá" Điều đó cho thấy việc xây dựng một định nghĩa khoa học, đầy đủ về "văn hoá" là vô cùng khó khăn Từ những góc độ và những cơ

sở lí giải khác nhau, mỗi nhà văn hoá học đều cố gắng đưa ra một định nghĩa khả thể

Từ điển Tiếng Việt định nghĩa: “Văn hóa là tổng thể những giá trị vật

chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử” [18,1406]

Nhà nghiên cứu văn hóa Trần Ngọc Thêm cho rằng “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần, thể hiện trình độ của mỗi dân tộc trong quá trình lịch sử của mình”

Thông thường, văn hoá được nói đến ở hai bộ phận: văn hoá vật thể và văn hoá phi vật thể hay văn hoá vật chất và văn hoá tinh thần Văn hoá vật thể như: đền, chùa, miếu, công trình kiến trúc Văn hoá phi vật thể như: văn học, nghệ thuật, phong tục tập quán, tín ngưỡng và tôn giáo

Văn học là sự tự ý thức văn hóa “Văn học là nghệ thuật dùng ngôn ngữ

và hình tượng để thể hiện đời sống và xã hội con người” [18,1406] Bởi vậy, văn học chẳng những là một bộ phận của văn hóa, chịu sự chi phối ảnh hưởng trực tiếp của văn hóa mà còn là một trong những phương tiện tồn tại và bảo lưu văn hóa Văn học chịu ảnh hưởng trực tiếp từ môi trường văn hóa thời đại

và truyền thống văn hóa độc đáo của một dân tộc, đồng thời thể hiện cả nội hàm tâm lý văn hóa độc đáo của một thời đại và một cộng đồng dân tộc Nói khác đi muốn hiểu văn học của một đất nước không chỉ đơn giản là biết tiếng

nói của đất nước đó mà còn cần biết cả nền văn hóa của cộng đồng ấy, mới mong hiểu được thấu đáo văn học của họ

Văn học, nghệ thuật cùng với triết học, chính trị, tôn giáo, đạo đức, phong tục… là những bộ phận hợp thành của toàn thể cấu trúc văn hoá Nếu văn hoá thể hiện quan niệm và cách ứng xử của con người trước thế giới, thì văn học là hoạt động lưu giữ những thành quả đó một cách sinh động Văn học vừa thể hiện con đường tìm kiếm đó, vừa là nơi định hình những giá trị

đã hình thành Cũng có thể nói văn học là văn hoá lên tiếng bằng ngôn từ nghệ thuật

Xét trong mối quan hệ giữa văn học và văn hoá, có thể thấy văn học là một bộ phận của văn hoá, cũng như M Bakhtin từng khẳng định: “Văn học là một bộ phận không thể tách rời của văn hoá” Văn học biểu hiện văn hoá, cho nên văn học là tấm gương của văn hoá Trong tác phẩm văn học, ta tìm thấy hình ảnh của văn hoá qua sự tiếp nhận và tái hiện của nhà văn Đó là bức tranh văn hoá dân gian trong thơ Hồ Xuân Hương (tục ngữ, câu đố, trò chơi…), là những vẻ đẹp của văn hoá truyền thống trong truyện ngắn và tuỳ bút Nguyễn Tuân (hoa thuỷ tiên, nghệ thuật pha trà, thư pháp…), là những tín

ngưỡng, phong tục trong tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn của Nguyễn Xuân

Khánh (đạo Mẫu và tín ngưỡng phồn thực, tục thờ Thần Chó đá, Thần Cây

đa, Thần Thành hoàng, nghi thức lên đồng, hát chầu văn, tục kết chạ, ma chay, cưới hỏi…) Tác phẩm văn học còn dẫn ta đi đến những nguồn mạch

sâu xa của văn hoá qua việc lý giải tấn bi kịch lịch sử trong kịch Vũ Như Tô

của Nguyễn Huy Tưởng hay cốt cách người nông dân được đào luyện qua

những biến thiên cách mạng trong các truyện ngắn Khách ở quê ra và Phiên

chợ Giát của Nguyễn Minh Châu

Đối với tác phẩm văn học, nội hàm văn hóa một mặt bao hàm trong những nhân tố của nội dung, mặt khác thể hiện một loại tiềm ẩn vô thức văn hóa trong hình thức ngôn ngữ văn bản Văn hoá tác động đến văn học không

chỉ ở đề tài mà còn ở toàn bộ bầu khí quyển tinh thần bao bọc hoạt động sáng tạo của nhà văn và hoạt động tiếp nhận của bạn đọc Bản thân nhà văn với thế giới nghệ thuật của mình là một sản phẩm văn hoá Người đọc, với chân trời chờ đợi hướng về tác phẩm, cũng được rèn luyện về thị hiếu thẩm mỹ trong một môi trường văn hoá nhất định Chính không gian văn hoá này chi phối cách xử lý đề tài, thể hiện chủ đề, xây dựng nhân vật, sử dụng thủ pháp nghệ thuật… trong quá trình sáng tác; đồng thời cũng chi phối cách phổ biến, đánh giá, thưởng thức… trong quá trình tiếp nhận Một nền văn hoá cởi mở, bao dung mới tạo điều kiện thuận lợi cho văn học phát triển Vì vậy, có thể nói văn học là thước đo, là “nhiệt kế” vừa lượng định, vừa kiểm nghiệm chất lượng và trình độ văn hoá của một xã hội trong một thời điểm lịch sử nhất định

Nếu văn hoá chi phối hoạt động và sự phát triển của văn học thì ngược lại văn học cũng tác động đến văn hóa Văn hoá không bao giờ là một hiện tượng thuần nhất Giữa văn học và văn hoá có mối quan hệ hữu cơ mật thiết với nhau nên việc tìm hiểu văn học dưới góc nhìn văn hoá là một hướng đi cần thiết và có triển vọng Cùng với những cách tiếp cận văn học bằng xã hội học, mỹ học, thi pháp học… thì cách tiếp cận văn học dưới góc nhìn văn hóa giúp chúng ta lý giải trọn vẹn hơn tác phẩm nghệ thuật với hệ thống mã văn hoá được bao hàm bên trong nó Những yếu tố văn hoá liên quan đến thiên nhiên, địa lý, lịch sử, phong tục, tập quán, ngôn ngữ… có thể được vận dụng

để cắt nghĩa những phương diện nội dung và hình thức của tác phẩm Nó cũng

có thể góp phần lý giải tâm lý sáng tác, thị hiếu độc giả và con đường phát triển nói chung của văn học

Cách tiếp cận văn hoá như vậy thực chất là đặt văn học trong không gian văn hoá với những đặc trưng của nó để thâm nhập vào thế giới sáng tạo nghệ thuật của nhà văn Có thể nói, nhà văn đích thực là một nhà hoạt động văn hoá, tác phẩm văn học là một sản phẩm văn hoá và người đọc là một người thụ hưởng văn hoá

1.2 Văn hóa trong bối cảnh đời sống đương đại

Trong lịch sử bảo tồn và phát triển văn hóa truyền thống dân tộc, Việt Nam luôn luôn thể hiện bản lĩnh vững vàng trước sự du nhập của những trào lưu văn hóa ngoại lai Hiện nay, xu thế mở cửa, giao lưu, hội nhập văn hóa ngày càng trở nên sâu rộng, đời sống văn hóa Việt Nam đang phải đối mặt

trực tiếp với những thách thức lớn

Xu thế hội nhập toàn cầu hóa với những biến đổi sâu sắc và toàn diện

đã tác động không nhỏ đến mọi mặt của đời sống xã hội, tạo điều kiện thuận lợi cho nước ta giao lưu, hội nhập hội nhập văn hóa, tiếp thu có chọn lọc những tinh hoa văn hóa thế giới, thúc đẩy và hình thành nền kinh tế tri thức, góp phần hình thành lối sống văn minh, hiện đại Bên cạnh đó, toàn cầu hóa cũng tạo nguy cơ lệ thuộc về kinh tế, văn hóa, chính trị dẫn đến các cuộc xung đột sắc tộc, tôn giáo; các giá trị văn hóa truyền thống bị phôi phai, biến dạng; đạo đức truyền thống bị xói mòn, lối sống thực dụng, vị kỷ, lai căng Trong quá trình toàn cầu hóa hiện nay, vấn đề kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống được đặt ra bức thiết hơn bao giờ hết đối với mọi quốc gia Bởi lẽ, văn hóa truyền thống là nền tảng, không có văn hóa truyền thống sẽ không có sự phát triển Giá trị văn hóa truyền thống là những giá trị thuộc về

tư tưởng, lối sống, chuẩn mực đạo đức được cộng đồng thừa nhận và bảo tồn, gìn giữ từ đời này sang đời khác… Không dựa trên nền tảng của giá trị văn hóa truyền thống thì không thể tiếp thu có hiệu quả những thành tựu hiện đại

và càng không thể có sự phát triển lâu bền Quá trình xây dựng và phát triển văn hóa ở nước ta cũng đang đứng trước những nguy cơ, thách thức không nhỏ, nhất là vấn đề bảo tồn nền văn hóa Sự tiếp thụ thiếu chọn lọc văn hóa ngoại lai sẽ dần làm tha hóa nền văn hóa dân tộc Các giá trị truyền thống dần dần bị lãng quên, mai một Hoạt động văn hóa sẽ sôi nổi hơn, phong phú hơn nhưng đó là sự phát triển xô bồ, không định hướng, khó tạo ra những giá trị văn hóa đích thực

Từ sau công cuộc đổi mới, mặt trái của cơ chế thị trường đã tác động trực tiếp đến các giá trị văn hóa truyền thống, làm biến đổi và gây sức ép trong việc phát huy các giá trị văn hóa, việc xây dựng nếp sống văn hóa chưa được coi trọng đúng mức Tình trạng suy thoái, xuống cấp về đạo đức, lối sống, sự gia tăng tệ nạn xã hội và tội phạm trở nên đáng lo ngại, nhất là trong một bộ phận lớp trẻ Thế giới không ngừng phát triển, văn hóa cũng không nằm ngoài luồng phát triển đó Những luồng văn hóa trên thế giới được giới trẻ cập nhật từng ngày, từng giờ và không ngừng đổi mới Ngày nay, vấn đề luôn được những người nghiên cứu, hoạch định văn hóa của Việt Nam quan tâm chính là những tư tưởng mới của giới trẻ về văn hóa Giáo sư Ngô Đức Thịnh chia sẻ: “Tương lai của văn hóa chính là ở giới trẻ Trong những khuyến nghị về văn hóa thì nên hướng đến thế hệ trẻ, thế hệ tương lai của đất nước Vấn đề hội nhập văn hóa, bảo tồn văn hóa chính là phải tác động vào giới trẻ, lực lượng trẻ đó để họ ý thức được chuyện tại sao chúng ta phải bảo

vệ di sản, truyền thống, tại sao chúng ta phải hội nhập”

Việc kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh toàn cầu hóa ở nước ta vừa có tính cấp bách, trước mắt, vừa mang tính chiến lược, lâu dài nhằm xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, góp phần xây dựng nhân cách con người Việt Nam phù hợp với yêu cầu của sự nghiệp đổi mới, để văn hóa thực sự là nền tảng, là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội Các giá trị truyền thống không có nghĩa là bất biến, trái lại, nó liên tục được bổ sung cho phù hợp với cuộc sống đang diễn ra Bởi lẽ, trong kế thừa văn hóa, cái mới bao giờ cũng ra đời dựa trên cái cũ Cái cũ là tiền đề để cái mới ra đời và phát triển Điều này cũng có nghĩa là nếu không có truyền thống thì sẽ chẳng có hiện tại và tương lai Bảo vệ bản sắc văn hóa phải gắn kết với mở rộng giao lưu quốc tế, tiếp thu có chọn lọc cái hay, cái tiến bộ trong văn hóa các dân tộc khác Giao lưu

văn hóa như là một tất yếu khách quan bởi chính nhờ giao lưu hội nhập mà bản sắc văn hóa dân tộc được bổ sung những yếu tố ngoại lai để làm phong phú thêm bản sắc văn hóa của mình Trong những năm tới, văn hóa Việt Nam tiếp tục gặp nhiều thời cơ, thuận lợi, đồng thời cũng gặp nhiều thách thức, khó khăn - hai mặt này đan xen, tác động qua lại và sẽ tùy thuộc vào hoạt động của con người mà tác động mạnh hay yếu theo chiều tích cực hay tiêu cực Xu hướng phát triển văn hóa nhìn chung là đa dạng hóa, hiện đại hóa, toàn cầu hóa và ngày càng mang tính thiết thực hơn

Có thể nói, văn hóa ngày càng đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống xã hội và con người, nhất là trong điều kiện văn minh hiện đại, khi nhân tố con người có văn hóa trở thành động lực và mục đích của mọi cải biến xã hội, văn hóa trở thành mối quan tâm hàng đầu ngay trong chính bản thân mỗi cá nhân, đặc biệt là dưới cái nhìn của lớp người trẻ tuổi hôm nay Bởi vậy, văn hóa trong đời sống đương đại luôn là vấn đề thời sự nóng bỏng không chỉ đối với vấn đề tôn giáo, đạo đức, phong tục… mà cả trong chính các tác phẩm văn học đương thời

1.3 Tác giả Phan Thị Vàng Anh và thể loại truyện ngắn

Phan Thị Vàng Anh sinh ngày 18 tháng 8 năm 1968 tại Hà Nội Quê ở huyện Cam Lộc, tỉnh Quảng Trị Chị là con gái của nhà thơ Chế Lan Viên và nhà văn Vũ Thị Thường Tuy đã tốt nghiệp Đại Học Y Khoa thành phố Hồ Chí Minh năm 1993 nhưng có lẽ dòng máu văn nghệ sĩ của bố mẹ đã hòa quyện trong tâm hồn chị từ nhỏ nên cuộc đời của chị vẫn gắn liền với nghiệp văn như một định mệnh Hiện chị đang sống và làm việc tại thành phố Hồ Chí Minh, là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam từ năm 1996 Năm 2005, chị được bầu làm ủy viên ban chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam nhiệm kỳ 7

Con người Vàng Anh tồn tại nhiều mặt tính cách Vàng Anh của thơ, của truyện, của kịch bản phim, biên tập sách, của tạp bút, tiểu phẩm và gần

đây nhất là Vàng Anh trong phim tài liệu hiện đại Nhưng trong gương mặt đa năng ấy, nổi bật nhất vẫn phải nói tới Vàng Anh của truyện ngắn Sự xuất hiện của Phan Thị Vàng Anh đã gây tranh luận sôi nổi trong đời sống văn học Ngay từ những tác phẩm đầu tay, Vàng Anh đã trở thành hiện tượng văn học tạo nhiều hứng thú cho bạn đọc cũng như giới nghiên cứu, phê bình và hầu hết các nhà nghiên cứu, phê bình đều công nhận Phan Thị Vàng Anh là một tài năng trẻ, một chân dung sớm được định hình

Vỏn vẹn chỉ trong hai tập truyện ngắn Khi người ta trẻ (1993) và Hội

chợ (1995), nhưng Vàng Anh đã tạo nên một phong cách truyện ngắn đặc

trưng: ngắn gọn, súc tích mà sắc sảo, thâm thuý và không lẫn vào đâu được Bằng cách xây dựng tác phẩm trên các lớp nghĩa khác nhau, văn chương Vành Anh chính là thứ văn chương ở độ tuổi “khi người ta trẻ” Đặc biệt, tập

truyện ngắn Khi người ta trẻ được Hội Nhà văn Việt Nam tặng thưởng năm

1994, cùng truyện ngắn Hoa muộn được trao giải nhất cuộc thi viết truyện cực

ngắn dưới một nghìn chữ do Tạp chí Thế giới mới tổ chức được coi là dấu mốc quan trọng khẳng định tài năng của cây bút này

Nhà văn Pau-xtôp-xki cũng từng nhắc nhở: nhà văn nên biết cúi sát xuống mặt đất để nghe cho được tiếng nảy mầm của cỏ cây và cũng nên biết ngẩng cao đầu để nhìn thấy bầu trời và cánh chim Vàng Anh cũng như nhiều cây bút trẻ đương đại nhìn xung quanh bằng sự quan sát, trải nghiệm, bằng những kí ức, kỉ niệm, bằng sự dạt dào của cảm xúc để thai nghén nên đứa con tinh thần của mình Bởi vậy, truyện ngắn Vàng Anh không chỉ hướng những con mắt về góc nhìn văn học mà còn đánh dấu ấn trên cả góc nhìn văn hóa, đưa bạn đọc đồng hành cùng những người trẻ tuổi để quan sát và cảm nhận

Đi theo hành trình truyện ngắn Vàng Anh, chúng ta như đồng hành cùng một người trẻ tuổi trong cuộc khám phá, tìm hiểu chính bản thân mình, lứa tuổi mình và thời đại mình Trong những câu chuyện thế sự, đời tư của những

người đang còn trẻ, trong các mối quan hệ gia đình, bạn bè, thầy trò, tình yêu ta bắt gặp đâu đó những điều quen thuộc tưởng chừng như bình thường nhưng lại nhức nhối, âm ỉ khiến người ta phải suy nghĩ

Truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh ẩn chứa không gian sống của tác giả, không gian học hành, không gian bè bạn, tình yêu và các mối quan hệ gia đình Thoảng đôi chỗ, người đọc nhận ra lý lịch của chị qua những câu chuyện gia đình, những câu chuyện diễn ra nơi khuôn viên trường học… Dấu vết riêng tư ấy không khắc in hẳn ở một tác phẩm cố định nào mà rải đều trên các trang viết rong đuổi theo hành trình tuổi trẻ của tác giả

Phan Thị Vàng Anh sớm định hình một dòng viết đón bắt những vấn đề cuộc sống hôm nay, của cái ngày mai rất gần Chị không ngừng vươn lên tự làm mới chính mình trong hành trình lao động nghệ thuật Bởi vậy, trong những trang văn của chị luôn đậm nồng hơi thở cuộc sống Chị đem đến cho người đọc nhiều lý giải đúng đắn và khêu gợi những vấn đề xã hội đang đặt ra trong cuộc sống Độ sắc trong những trang viết của Vàng Anh là chị dám nhìn thẳng vào những “mảnh vỡ”, những bi kịch cuộc đời, mổ xẻ nó bằng cái nhìn trung thực, táo bạo Nhà văn đã “nhập” vào thế giới bên trong đa chiều phức tạp của nhân vật để hiểu, cảm thông và chia sẻ, đằng sau những bi kịch nhân sinh, nhân vật không mất lòng tin nơi con người và cuộc sống Đây cũng là sự thể hiện cách nghĩ, cách nhìn giàu tính nhân văn của chị

Có thể nói, truyện ngắn Vàng Anh có bố cục lạ, hụt hẫng và chuyển biến bất ngờ khiến văn của chị “hơi ác” (Nguyễn Khải) “Ác” ở cách viết từ chối những “kết thúc có hậu” Câu văn mở đầu hay kết thúc không được chuẩn bị trước mà chỉ xuất hiện một cách tình cờ, không có dấu chấm hết cho những khoảnh khắc “kịch câm” hay tuồng đời Chính cách viết truyện vậy đã tạo ra “từ trường” riêng hấp dẫn và lôi cuốn độc giả, không thể lẫn trong “văn xuôi phái đẹp” thời đổi mới

Hành trình sáng tác của Phan Thị Vàng Anh đáng trân trọng và kính nể, không chỉ ở khả năng sáng tạo, đa dạng ở thể loại mà hơn thế ở chị luôn có một trái tim khát khao viết, khát khao được cống hiến Phan Thị Vàng Anh không để “cái bóng” của cha mình che khuất Bằng sự say mê và tài năng của mình, trên văn đàn chị được đánh giá là một cây bút sắc sảo, tinh tế và mang đầy tinh thần thời đại

Với số lượng khá khiêm tốn 45 truyện ngắn, nhưng Phan Thị Vàng Anh

đã tạo nên một phong cách truyện ngắn đặc trưng, “một cây bút truyện ngắn biến ảo, lúc thì nghiêm trang, lúc sắc ngọt, lúc đắm đuối…”, “văn chương lúc thì hùng hồn, đạo mạo như những lời hiệu triệu và điếu văn chính trị, lúc thì bóng bẩy, suồng sã như lá thư tình của một cô nàng đỏng đảnh” để rồi biết “lạ hóa những điều quen thuộc, biết làm cho da diết những điều tưởng chừng như nhạt nhẽo”, khiến chị xứng đáng là một “Nguyễn Huy Thiệp mặc váy” (Nguyễn Khải)

CHƯƠNG 2 CẢM QUAN VĂN HÓA TRONG TRUYỆN NGẮN

Văn học mở rộng phạm vi và khả năng khám phá đời sống Những biến động của lịch sử, cảm giác bất an trước sự phá sản của những giá trị truyền thống, sự khủng hoảng của niềm tin… trở đi trở lại trong sáng tác của không

ít những nhà văn trẻ đương thời Phan Thị Vàng Anh cũng không nằm ngoài guồng quay ấy, tác phẩm của chị đã bắt kịp những vấn đề bề bộn, ngổn ngang của thời đại mới

Có thể khẳng định rằng nhiều phương diện văn hóa đã in đậm nét vào truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh Truyện ngắn dù viết về vấn đề gia đình, xã hội, những chuyện đời thường… nhưng bao giờ cũng lấy hình tượng nhân vật trung tâm, điểm nhìn chi phối, quán xuyến chủ thể thể hiện trong truyện ngắn Vàng Anh chính là những người trẻ tuổi Bốn lăm truyện ngắn chính là sự cảm nhận và quan sát văn hóa đời sống dưới góc nhìn của một nhà văn Chị trao điểm nhìn ấy cho những người trẻ tuổi, đặc biệt chính bản thân chị khi

cầm bút viết cũng là một người trẻ tuổi, đại diện cho những người trẻ tuổi viết lên suy nghĩ, cảm nhận và trải nghiệm cuộc sống Dưới ngòi bút đa tài ấy, tác phẩm của chị phản ánh văn hóa đời sống đương đại, những mặt trái, góc khuất dưới cái nhìn của lớp người trẻ tuổi hôm nay khiến người đọc không khỏi thổn thức và suy nghĩ

2.1 Bức tranh đời sống xã hội trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh

Hiện thực trong văn học sau 1975 được mở rộng và mang tính toàn diện Nó không chỉ là hiện thực cách mạng với các biến cố của lịch sử, của đời sống cộng đồng mà còn là hiện thực của đời sống hằng ngày với các quan

hệ thế sự phức đan dệt nên những mạch nổi, mạch ngầm của đời sống, đặc biệt là mảng hiện thực của đời sống cá nhân với những vấn đề riêng tư của số phận con người đã ùa vào văn học Hiện thực đó được nhìn nhiều chiều hơn,

có cả những lạc quan, bi quan và cả sự hoài nghi… Tự do sáng tác trở thành sức mạnh khuyến khích sự sáng tạo của nhà văn Văn học thâm nhập vào mọi ngóc ngách của đời sống tâm hồn con người, không còn những vùng đất bị cấm kị, không còn những đề tài phải né tránh, vấn đề cái xấu, cái tiêu cực trong xã hội cũng được phanh phui chỉ vì cuộc sống chưa bao giờ là đơn giản

Xã hội thay đổi, giới trẻ ngày càng hướng đến sự năng động, sôi nổi với những ước mơ và khát vọng của riêng bản thân mình Bằng sự quan sát và khám phá bản thân, Vàng Anh nhận thấy cuộc sống này có nhiều điều vụn vặt đấy nhưng lại chính là nơi giúp người ta nhận thức thế giới một cách trọn vẹn nhất Nhà văn quan sát và cảm nhận thế giới dưới cái nhìn của những người trẻ tuổi để thấy một sự thật: cuộc sống phát triển với tốc độ chóng mặt, vật chất ngày càng đủ đầy nhưng tồn tại nghịch lí con người vẫn cô đơn, lạnh lẽo giữa dòng đời xuôi ngược

Tuyền trong Cuộc ngoạn du ngắn ngủi là một minh chứng Hóa ra việc

tổ chức chuyến dã ngoại cắm trại cho thiếu nhi trong phường của tổ chức

Đoàn - Đội không phải để biết thêm danh lam thắng cảnh của đất nước, sự

hiểu biết về lịch sử của dân tộc theo đúng nghĩa mà chỉ là “một cuộc trình

diễn nghiệp vụ” của mấy anh chị phụ trách để được anh bí thư đoàn phường

để ý tới “Rồi đám phụ nữ ấy, từ lớn chí bé lao vào chăm sóc cái kẻ thiêm

thiếp kia bằng một vẻ chu đáo nhất, đầy nữ tính nhất” mà “người đứng ra chấm điểm không ai khách hơn là anh bí thư Đoàn phường” Tất cả làm cho

“Tuyền tự hỏi mình vì sao lại đi cái buổi cắm trại này, để gần như cô độc giữa đám người quen này” để rồi tự tìm ra lý do đường hoàng, lý do để ru

ngủ bản thân, đơn giản chỉ vì “những cái liếc mắt kín đáo” hay “cú đỏ mặt

của anh bí thư”… Tuyền vừa là người đi chơi, vừa tách mình ra khỏi cuộc

chơi để chứng kiến, chiêm nghiệm “Trẻ con sung sướng bá vai nhau cười:

Mệt nhỉ”, những người khác thấy buổi cắm trại “vui há!” với riêng Tuyền

thấy mình thật cô độc và lẻ loi, thấy mình không thuộc về đây, không thuộc

về nơi này, thấy thật xa lạ ngay trong đám người quen Chất giễu nhại trào lên

qua từng câu chữ: “đám phụ nữ ấy”, “lao vào chăm sóc”, “vẻ chu đáo nhất”,

“một cuộc trình diễn nghiệp vụ”… Truyện làm ta giật mình khi nhận thấy lớp

“mặt nạ” của những hành động “đầy nữ tính” kia Thì ra, mọi ứng xử của họ

chỉ để thu hút sự chú ý của người khác chứ đâu xuất phát từ tình thương trẻ con, điều này dường như đâu còn xa lạ với giới trẻ hiện nay

Cuộc sống tẻ nhạt quẩn quanh trong cảm nhận của Vàng Anh giống

như một thứ “trò ấm ớ” Đó là sự nhàm chán như một buổi lễ cúng đình, một chuyến pích- ních ngớ ngẩn không đâu vào đâu (Cuộc ngoạn du ngắn ngủi) hay trong một buổi họp lớp (Một năm chỉ có một ngày) Một “ngày truyền

thống của lớp cũ, học trò xưa tụ họp nhau rủ thầy chủ nhiệm ra bờ biển cắm trại” Học trò ai cũng háo hức như trẻ con được người ta chia kẹo bởi “một năm chỉ có một ngày”, mọi người thấy “vui lắm” và “ở tới tận đêm” nhưng

với Châu giống như kẻ tách mình ra khỏi cuộc chơi để nhìn nhận và đánh giá

rồi không khỏi thốt lên “rù rì như thế này mà ở tới tận đêm cơ à?”, cảm thấy mọi người gượng gạo mà vui mà cười “các trò chơi tập thể, các câu đùa…

không thể kéo dài vô tận và một khi đã tung ra là cứ phải tìm cách cho nó được liên tục, chỉ sơ sểnh ngưng lại vài giây là cả đám sẽ rơi vào trạng thái

bẽ bàng” Thế mà “ai cũng có vẻ hài lòng với buổi họp mặt này” chỉ đơn giản

vì họ thấy chỉ cần thế là đủ, là hạnh phúc, là vui giống như một vở kịch không

có cao trào vậy

Truyện Lảo sư lại khám phá một trang khác của đời sống xã hội “Tôi

yêu mến lảo sư lắm” Một bà giáo người Hoa dạy học trò của mình bằng tất

cả niềm vui và sự tận tâm để rồi như “một đứa vô tâm” sau một tháng bà giáo

đi Pháp trở về “tôi” cũng không đến thăm Kết cục “tôi” chìm trong tâm trạng tiếc nuối, tiếc khi không thể gặp bà giáo lần nữa Tình cảm thầy trò trở nên thiêng liêng và đáng trân trọng Bon chen trong sự hỗn độn của cuộc sống nhưng vẫn có lúc người ta quay lại ngoái nhìn những tình cảm giản dị mà thiêng liêng dành cho nhau Không cần đao to búa lớn, truyện ngắn Vàng Anh hướng tới những điều nhỏ nhặt mà đôi khi người ta vô tình bỏ quên trong sự bộn bề của cuộc sống

Giang (Ngày bướm hóa ong) vì thói quen nghề nghiệp mà vô tình lãng

quên những nhu cầu, niềm vui của cuộc sống Vốn là một cô gái quen với đời sống tự do với những buổi dạo chơi cùng các bạn, với thế giới thơ ca và đàn hát Khi một ngày cô quyết định đi làm ở bệnh viện, một công việc cần sự tỉ

mỉ và nghiêm túc cao thì sự đối nghịch giữa tính cách và công việc khiến cô

“không hiểu mình sẽ gắn với nó được bao lâu” Vùi đầu vào công việc, vào

những thứ chật chội và tẩn mẩn nên khi trở lại những “cuộc chơi” Giang trở

nên bối rối, cô nghi ngờ chính bản thân mình khi “biết làm gì góp vui đây nhỉ,

hay là cũng đọc thơ, mà lâu nay tôi lại không thể làm thơ, khốn khổ thật”

Chính vì sống trong cảnh “công chức đồng hồ” Giang thấy như mình già đi

Nhìn bạn bè chơi đùa thanh thản, Giang thấy “không thoải mái nổi”, cuộc sống như “yếu ớt”, “buồn vô kể” Những suy nghĩ, những câu hỏi nghi hoặc

càng khiến Giang rơi vào sự đấu tranh quyết liệt với chính bản thân mình, đặc biệt với tính cách còn ham chơi, mơ mộng của các bạn trẻ

Nhân vật xưng “tôi” trong truyện ngắn Người có học - một người đang

ở cái tuổi cắp sách tới trường, có ý thức tìm kiếm tri thức, định hướng tương

lai “Tôi” lần lượt thiết lập các mối quan hệ bạn bè trong lớp trí thức trẻ “có

học” để rồi hoài nghi, hoang mang, thất vọng những người xung quanh và

chính bản thân mình Hóa ra, đằng sau sự lịch thiệp, nhã nhặn ấy; đằng sau sự

“có học” ấy lại diễn ra bao việc làm, lời nói, cử chỉ không có học chút nào,

“thấy sao ai cũng kinh khủng quá, trơ tráo quá” Cô gái có vẻ rất “đoan trang” đang lấy mất chỗ ngồi của người khác kia, cái vẻ ngoài “đạo đức” kia

hóa ra bên trong con người ấy lại là thói du côn, sự ngổ ngáo, “tóm lại là

không có học tí nào!” Trước sự hoang mang với những người xung quanh

“tôi” chuyển sang nghi ngờ chính mình: “hay mình mất dạy thật?” và nghi ngờ cả công lý “bây giờ, tôi mới hiểu thế nào là công lý”, “công lý, nó vô

vọng và thật là không định nghĩa nổi” “Tôi” đứng trước một “thế giới” hỗn

tạp, nhập nhằng giữa các giá trị mà “tôi” “bất lực” đang lao đao tìm lối thoát

“tôi thấy mình hình như là hai nửa con người, nửa hướng thiện và nửa hướng ác” Người đọc sẽ bắt gặp Hạc (Hoa muộn) sống một cuộc sống không mục

đích, không tương lai, một sự sống uể oải và buồn tẻ Cô không khát khao và cũng không chờ đón điều gì đến từ cuộc sống, bởi thế cho nên cuộc sống của

cô cứ lặng lẽ trôi đi trong sự nhạt nhẽo, thờ ơ Hay như Thái Anh (Phục thiện)

lại một lần nữa thấy thất vọng về cuộc đời nhiều giả dối này

Mỗi nhân vật trẻ tuổi của Vàng Anh đều mang trong mình một cảm thức thời đại, mỗi nhân vật là một tâm trạng, một cá tính, một mảnh đời, một

số phận… nhưng ta không khỏi giật mình nhận thấy trong họ ẩn chứa sự

khủng hoảng, hoang mang Vàng Anh quan sát, cảm nhận và như lắng nghe suy nghĩ cả một thế hệ những người trẻ tuổi trong tác phẩm của mình để rồi như đánh thức mỗi người đừng để cuộc sống trôi đi một cách vô nghĩa, đừng

để “một cuộc sống lặng lờ như một vở kịch không cao trào, người ta muốn

khép màn lúc nào cũng được”

2.2 Văn hóa gia đình trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh

Gia đình là tế bào của xã hội, là nơi gắn kết các thành viên dưới một mái nhà, tìm về mái nhà như tìm về mái ấm bình yên trong tâm hồn con người Gia đình hiện đại phải chăng có làm được điều đó và ít ra trong cách nhìn và cảm của Vàng Anh là không phải như vậy Xã hội hiện đại gấp gáp với những áp lực công việc khiến con người tìm đến mái ấm gia đình để nghỉ ngơi, tận hưởng, thư giãn Bởi vậy, không phải ngẫu nhiên người Việt Nam gọi gia đình là tổ ấm, là không gian gần gũi ruột thịt nhất để mỗi thành viên

có thể quan tâm, chia sẻ và gắn kết với nhau Văn hóa gia đình trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh cho ta nhìn thấy một thực trạng gia đình của đời sống đương đại, sự vênh lệch giữa các thế hệ trong gia đình như đóng kịch cho nhau xem

Sẽ thế nào khi đứa con (Kịch câm) lại phát hiện ra bố nó ngoại tình? Năm cảnh trong truyện ngắn Kịch câm giống như một màn kịch năm cảnh của

sự câm lặng giữa hai bố con Nguyên do bắt đầu từ việc đứa con gái nhặt

được mẩu giấy hẹn hò của cha mình với một “Em !” yêu thương nào đó Nó khinh ghét đến “căm hờn” người cha, nó thương “bà mẹ hồn nhiên giữa mấy

đứa con lít nhít” và “sợ sệt gắp thức ăn cho chồng” Nếu trước đấy dưới mắt

nó - một đứa con ngoan hiền, nó thấy cha mình “làm chủ gia đình, một gia

đình của trăm năm xa xưa mà trong thâm tâm đàn ông nào cũng ao ước” thì

bây giờ một trật tự mới được thiết lập, nó được thoải mái chơi hơn, ít bị la

mắng hơn, nó phát hiện ra hóa ra bố nó cũng chỉ là một nhà “đạo đức giả”

khoác áo của “ông hiệu phó” “mực thước” Một đứa trẻ mới lớn vô tình biết

sự thật về cha nó khiến lòng tin, sự yêu thương bị rạn nứt “hầu như hai bố

con không trao đổi gì ngoài những câu chào, tiếng mời cơm” Giữa hai cha

con như có một cuộc chiến quyết liệt, câm lặng, rồi nó “cay đắng nghĩ đến

cuộc sống gia đình đen tối mà nó phải có” Trong lòng nó dấy lên một sự mỉa

mai với người cha “mực thước”, dấy lên những mối nghi ngờ, sợ hãi của bản thân, để rồi nó hối hận giá như “không nhặt được tờ giấy quỷ quái ấy” Không chỉ “nó” mà ngay cả bố nó cũng lo sợ “cái án treo lơ lửng trên đầu”, nghĩ đến đứa con gái với một sự ăn năn, day dứt “mình mất nó thật rồi! Nó có

rơi xuống bùn, mình cũng không đủ tư cách kéo nó lên”, hai thế hệ với hai

suy nghĩ khác nhau khiến cuộc sống giống như một vở kịch câm Cha và con đều nhận thức được xung đột đang xảy ra nhưng không ai dám lên tiếng mặc

dù cả cha và con đều muốn cứu vãn cái hạnh phúc ấy, mối quan hệ ấy Sự dằn vặt của hai cha con đã vô tình tạo ra bức tường ngăn cách giữa hai cha con Đứa con đã ít đi chơi và biết hối hận về việc mình làm, ông bố muốn dạy con nhưng lại lo sợ về tờ giấy Chính sự “hờ hững vô cảm” trong quan hệ ruột thịt

đã làm tổn hại đến tình cảm thiêng liêng giữa con cái và cha mẹ, giữa vợ và chồng Lấy điểm nhìn ở hai thế hệ khác nhau để so sánh, truyện ngắn Vàng Anh cho thấy một cuộc sống gia đình đang đứng trước cơn giông, tuy vẫn bình yên, phẳng lặng nhưng cũng có thể gặp biến cố, giông bão bất cứ lúc nào, ranh giới thật mong manh và dễ vỡ Đứng ở điểm nhìn của “nó” để thấy được suy nghĩ phức tạp của tuổi mới lớn, Vàng Anh như nhắc nhở một điều nho nhỏ rằng để bảo vệ cái tổ ấm của một gia đình đôi khi con người phải có lòng vị tha mới có thể thấy được hạnh phúc giản đơn

Sự vênh lệch trong hiểu biết giữa các thế hệ cho thấy cái tổ ấm gia đình yêu thương giờ không còn cơ hội để thông hiểu lẫn nhau Ai cũng mải mê trong công việc của mình, ai cũng cho rằng suy nghĩ của mình là đúng khiến

sự gần gũi, thấu hiểu ngày một xa lạ Cái chết của “cô tôi” (Khi người ta trẻ) kết thúc sự “u ám” của cuộc sống khiến ai cũng tìm đến một sự lý giải riêng cho hành động nông nổi ấy “Chẳng ai còn nhớ về cô rõ ràng nữa, ngoài

bà… Bố tôi kết luận: “Con điên! Điên như nó không chết trước thì cũng chết sau!”… Mẹ tôi lại bảo: “Vớ vẩn, có đáng gì đâu? Có đáng gì đâu? Đáng lắm chứ” “nếu mẹ tôi hiểu, ở cái tuổi này người ta điên đến mức nào, ngông cuồng đến mức nào và cần có bạn bè để an ủi biết bao nhiêu, người ta lại thích trả thù nữa chứ!” Nếu người lớn thấy cái chết vì thất tình thật là “vớ vẩn”, là “điên” thì dưới cái nhìn của người trẻ tuổi, họ thấy “đáng lắm chứ”

Sự vênh lệch do tâm lý lứa tuổi, khoảng cách giữa các thế hệ khiến mọi người không hiểu nhau, không thể cảm thông và chia sẻ cho nhau Tuổi mới lớn với tâm hồn và suy nghĩ đầy bất ổn, luôn dao động, muốn quậy phá với những trò tinh quái Sự nông nổi của tuổi trẻ cho thấy một sự thật đáng buồn, gia đình trở thành những mảnh ghép xa lạ, không có chỗ neo đậu cho tâm hồn Cái chết của Xuyên vừa cho thấy sự nông nổi của tuổi trẻ vừa cho ta nhìn thấu một thực trạng là khi con người đánh mất tổ ấm bền vững, không có nơi chia

sẻ thì họ dễ dàng mất phương hướng, lầm lạc Câu chuyện tình éo le của Xuyên đem đến cho mỗi người đọc một suy nghĩ: hãy chú ý quan tâm đến người khác; hãy cố gắng thông hiểu những ai ở quanh ta; sự thông cảm là sợi dây nối liền con người, là cửa ngõ để đi vào những tâm hồn đồng điệu Nếu bên cạnh Xuyên có điểm tựa gia đình, có thể tâm sự, giãi bày thì dù mất người yêu có lẽ Xuyên đã không làm thế

Văn hóa gia đình trong truyện ngắn Vàng Anh cho thấy sự bất ổn, mâu thuẫn, vênh lệch giữa các thế hệ Điều đó khiến một tổ ấm gia đình truyền thống trở nên xa lạ Mỗi cá nhân cô đơn, kép kín, không muốn chia sẻ và không thể chia sẻ nên mãi mãi chỉ là những hình thù đặt cạnh nhau mà không gặp nhau, khối cô độc không bao giờ chia sẻ Truyện ngắn Vàng Anh như một

cơn gió nhẹ viết về tuổi teen, đọc kĩ mới thấy mỗi câu chuyện như xoáy vào

lòng người, cố tình nén lại như một vở Kịch câm Những rạn nứt, đổ vỡ, bất ổn

trong cuộc sống gia đình như hồi chuông cảnh tỉnh đối với những người trẻ tuổi hôm nay Ở cái độ tuổi này người ta nhìn đời khác lắm và nghĩ cũng khác lắm

Dưới nhãn quan của những người trẻ tuổi, Phan Thị Vàng Anh đề cập đến quan niệm về chiến tranh, về văn chương, về tình yêu và giữa thế hệ con cái đối với thế hệ cha mẹ thật khác nhau Nếu bà mẹ không sao diễn tả nổi

những gì đã xảy ra trong chiến tranh “ngay cả những chuyện mình trải qua

mà cũng không viết nổi” (Mưa rơi) thì đứa con có thể “nhìn tất cả những chuyện đã qua theo cái cách giễu cợt của hôm nay” Hai thế hệ, hai thời đại

đã làm nên hai con người, hai suy nghĩ, hai cách sống khác nhau

Thói thường cha mẹ thường đem suy nghĩ của mình áp đặt cho con cái,

so sánh con cái với những người khác, đặc biệt là những bạn bè cùng trang lứa Người lớn cứ nghĩ sự so sánh đó giúp con cái họ theo tấm gương mà biết vươn lên nhưng đâu có ngờ sự so sánh đó vô tình làm con cái họ thấy sự cô độc ngay trong gia đình, bên cạnh những người thân yêu Quan niệm về chuẩn mực đạo đức của người lớn trong gia đình đôi khi trái ngược với lớp trẻ Hà

và Thùy là hai chị em họ cùng lứa nhưng không cùng tính cách (Chị em họ)

Hà luôn được “cả họ xem như một tấm gương sáng”, chuẩn mực của sự

ngoan ngoãn lễ phép Mẹ đem Thùy và Hà ra so sánh như một điều tất yếu, càng đem ra so sánh thì Thùy với tâm lý của lứa tuổi mới lớn càng bảo vệ suy nghĩ của bản thân và phản bác ý kiến của người lớn Hà càng được mọi người quý mến, khen gợi ngoan ngoãn bao nhiêu, Thùy càng thấy bấy nhiêu sự ích

kỉ trong Hà khi chẳng chơi với ai, không bao giờ giúp đỡ người khác Trong khi người lớn đem Hà ra so sánh, mẹ Thùy luôn áp đặt suy nghĩ lên Thùy mà tuổi mới lớn lại thích làm theo ý mình điều này chỉ càng khiến Thùy muốn kêu lên vì ấm ức Tuổi mới lớn suy nghĩ nhiều, tủi thân cũng không ít, sự so

sánh vô tình như mũi dao găm vào tâm hồn khiến con người nhỏ bé ấy trở nên

cô đơn, lạc lõng ngay trong tình thương gia đình Sự khác biệt và đối lập giữa hai chị em họ Hà và Thùy trong mối quan hệ gia đình không khỏi làm người đọc suy ngẫm: đừng nhìn bề ngoài để đánh giá một con người; đôi khi khoác lên vẻ ngây thơ, thùy mị, nết na mà bên trong lại chứa đựng sự ích kỉ, nhỏ nhen đến khó chấp nhận vì thế hãy nhìn vào hành động và việc làm cụ thể để đánh giá con người Đó cũng là nguyên nhân khiến những người trẻ tuổi ngày càng cảm thấy cô độc

Ngòi bút Vàng Anh đi sâu khám phá những mối quan hệ phức tạp trong gia đình Sự khác biệt, vênh lệch giữa các thế hệ trong gia đình đặc biệt đặt dưới sự quan sát và cảm nhận của giới trẻ mới thấy được những điều nhỏ nhặt, vụn vặt đôi khi không lưu tâm lại vô tình tạo ra những khủng hoảng khôn lường trong nhận thức của giới trẻ, họ rơi vào sự lạc lõng, thiếu điểm tựa và niềm tin ngay nơi mà mọi người vẫn gọi bởi hai tiếng “gia đình” thiêng liêng Truyện ngắn Vàng Anh như một sự đề xuất tới các thành viên trong gia đình, người lớn bên cạnh công việc cũng nên quan tâm tới lứa tuổi mới lớn và con cái cũng vậy, cũng phải biết gắn bó để hiểu hơn, để tìm được tiếng nói nơi tổ ấm yêu thương gia đình Truyện nhẹ nhàng, chậm chạp mà luôn âm ỉ cháy một thông điệp nhân văn nơi người đọc không chỉ là những người trẻ tuổi mà cả thế hệ những người lớn tuổi hôm nay cần suy xét

2.3 Văn hóa tình yêu trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh

Nhân vật trong truyện ngắn Vàng Anh thường là những người trẻ tuổi

và đề tài tình yêu là một trong những đề tài mà người trẻ tuổi quan tâm nhất Viết về tình yêu, Vàng Anh cũng cho ta thấy góc nhìn văn hóa về tình yêu của lứa tuổi mới lớn hôm nay Cái tuổi năng động, linh hoạt nhưng vẫn mang tâm

lý “cả thèm chóng chán” Bắt rễ từ những chứng nghiệm bản thân, truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh xây dựng điểm nhìn ngay trong những nét tâm lý