Nhận diện giá trị không gian kiến trúc cảnh quan khu thương cảng vân đồn huyện vân đồn tỉnh quảng ninh (tt)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ XÂY DỰNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI --- LÊ HOÀNG HÙNG NHẬN DIỆN GIÁ TRỊ KHÔNG GIAN KIẾN TRÚC CẢNH QUAN KHU THƯƠNG CẢNG VÂN ĐỒN HUYỆN VÂN ĐỒN – TỈNH QUẢ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ XÂY DỰNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

-

LÊ HOÀNG HÙNG

NHẬN DIỆN GIÁ TRỊ KHÔNG GIAN KIẾN TRÚC CẢNH QUAN KHU THƯƠNG CẢNG VÂN ĐỒN

HUYỆN VÂN ĐỒN – TỈNH QUẢNG NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KIẾN TRÚC

Hà Nội – 2018

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ XÂY DỰNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

-

LÊ HOÀNG HÙNG

KHÓA: 2016 - 2018

NHẬN DIỆN GIÁ TRỊ KHÔNG GIAN KIẾN TRÚC CẢNH QUAN KHU THƯƠNG CẢNG VÂN ĐỒN

HUYỆN VÂN ĐỒN – TỈNH QUẢNG NINH

Chuyên ngành: Kiến trúc

Mã số: 60.58.01.02

LUẬN VĂN THẠC SĨ KIẾN TRÚC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS NGUYỄN TUẤN ANH TS.KTS TRẦN NHẬT KIÊN

XÁC NHẬN CỦA CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG CHẤM LUẬN VĂN

Hà Nội – 2018

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện luận văn tốt nghiệp, học viên đã luôn nhận được sự quan tâm, giúp đỡ của các thầy cô giáo, bạn bè và người thân

Với sự biết ơn chân thành nhất, trước hết, học viên xin trân trọng gửi lời cảm ơn tới thầy giáo hướng dẫn khoa học PGS.TS Nguyễn Tuấn Anh đã tận tình chỉ bảo, góp ý và động viên học viên trong suốt quá trình thực hiện luận văn tốt nghiệp

Cảm ơn TS.KTS Trần Nhật Kiên về những góp ý quý giá trong quá trình hoàn thành luận văn

Học viên xin cảm ơn các thầy cô ở Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo, Khoa sau đại học trường Đại học Kiến trúc Hà Nội đã tận tâm truyền đạt kiến thức quý báu và giúp đỡ học viên trong suốt hai năm học vừa qua

Xin cảm ơn các anh chị lãnh đạo ban quản lý các di tích trọng điểm tỉnh Quảng Ninh, UBND xã thắng lợi đã tạo điều kiện cho tôi trong quá trình điều tra khảo sát, thu thập số liệu để thực hiện đề tài tốt nghiệp này

Lời cuối cùng xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè đã hết sức quan tâm, ủng hộ và tạo mọi điều kiện tốt nhất để tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn này

Hà nội, ngày 16 tháng 03 năm 2018

Học viên

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan Luận văn thạc sĩ là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của tôi Các số liệu khoa học, kết quả nghiên cứu của Luận văn là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng, đã được nêu trong luận văn và đưa vào danh mục tài liệu tham khảo

Tôi cam đoan đã được công bố về hậu quả kỉ luật đối với các trường hợp sao chép hoặc gian dối có chủ ý đối với các dữ liệu khoa học đã thu thập

và sử dụng trong luận văn

Tác giả luận văn

DANH MỤC CÁC HÌNH MINH HOẠ

Số hiệu

hình

Hình 1.1 Vân Đồn trong bản đồ Hồng Đức (thế kỷ XV) 5

Hình 1.2 Vân Đồn trong Đồng Khánh dư địa chí (Thế kỷ XIX) 5

Hình 1.3 Giao thương giữa Vân Đồn và thế giới thế kỷ XII-XII 11

Hình 1.4 Các di tích được thừa nhận thuộc hệ thống thương

Hình 1.5 Các khu vực di tích đang bị xâm hại 17

Hình 1.6 Sơ đồ vụng thôn 1-Bảo tháp 18

Hình 1.7 Mặt cắt điển hình chỉ ra sự lấn chiếm phá hủy di tích

Hình 1.8 Hố khai quật bảo tháp 19

Hình 1.9 Các di vật tạo điểm di tích bảo tháp 20

Hình1.10 Sơ đồ vụng thôn 3 và vụng thôn 4 21

Hình1.11 Mặt bằng khảo cổ chùa Lấm 23

Hình1.12 Hiện trạng vụng Chuồng Bò 24

Hình1.13 Hiện trạng đền chùa Vạ Giếng 26

Hình1.14 Biểu đồ tỷ lệ lao động và cơ cấu kinh tế theo nghành

Hình1.15 Không gian cảnh quan Thương cảng Vân Đồn 31

Hình1.16 Mặt cắt cảnh quan 31

Hình1.17 Hiện trạng kiến trúc 32

Hình 2.1 Bản đồ định hướng tổ chức không gian lãnh thổ huyện

Vân Đồn đến năm 2020 tầm nhìn 2030 36 Hình 2.2 Bản đồ tua du lịch khu vực Thương cảng Vân Đồn 37

Hình 2.3 Mặt bằng chùa chữ Đinh 38

Hình 2.4 Mặt bằng chùa chữ Công 38

Hình 2.5 Mặt bằng chùa kiểu nội công ngoại quốc 39

Hình 2.8 Thế đất long mạch trong phong thủy 49

Hình 2.9 Bản đồ Phố Hiến thời Nguyễn 58

Hình2.11 Kẻ chợ thời Nguyễn 61

Hình 3.1 Sơ đồ khảo cổ khu vực bến cảng cổ khu vực đảo Cống

Hình 3.2 Minh họa cấu trúc một bến cảng cổ 64

Hình 3.3 Sơ đồ cấu trúc khu trung tâm Thương Cảng Vân Đồn

Hình 3.4 Trung tâm thương cảng Vân Đồn thời Lý Trần nhìn từ

Hình 3.5 Trung tâm thương cảng Vân Đồn thời Lý Trần nhìn từ

Hình 3.6 Mặt bằng khảo cổ bảo tháp 67

Hình 3.7 Mặt bằng, mặt cắt nền móng bảo tháp 69

Hình 3.8 Phối cảnh phục dựng bảo tháp 69

Hình 3.9 Mặt đứng phục dựng bảo tháp 70

Hình3.10 Mặt bằng khảo cổ chùa Lấm 71

Hình3.11

Bản đồ khoanh vùng bảo vệ cấu trúc cảnh quan khu

Hình3.12 Bản đồ khảo sát bổ sung 79

Hình3.13

Phối cảnh minh họa khu trung tâm di tích khu vực

Hình3.14 Định hướng tổ chức không gian Thương cảng Vân Đồn 81

Hình3.15 Quy hoạch khu vực nhà trưng bày 82

Hình3.16 Ý tưởng xây dựng bảo tang và bến thuyền cổ 83

Hình3.17 Quy hoạch khu vực chùa tháp 84

Hình3.18 Mặt bằng khảo cổ và các dữ liệu để làm mô hình Bảo

Hình3.19 Khai thác du lịch và thủy sản 86

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1 Thống kê các di tích đã phát hiện thuộc Thương

MỤC LỤC

Lời cảm ơn

Lời mở đầu

Mục lục

Danh mục các hình minh họa

Danh mục các sơ đồ

Danh mục các bảng, biểu

MỞ ĐẦU……… 1

* Lý do chọn đề tài * Mục đích nghiên cứu * Đối tượng và phạm vi nghiên cứu * Phương pháp nghiên cứu * Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài * Cấu trúc luận văn NỘI DUNG……… ……….4

CHƯƠNG I: lịch sử , thực trạng khu thương cảng Vân Đồn………4

1.1 Những công trình nghiên cứu liên quan đến thương cảng Vân Đồn…… 4

1.1.1 Giai đoạn từ trước 1954 trở về trước………4

1.1.2 Giai đoạn từ năm 1954 đến nay………6

1.2 Lịch sử hình thành và phát triển thương cảng Vân Đồn……… 9

1.2.1 Trước 1149……… 9

1.2.2 Trang Vân Đồn thời Lý - chốt quân sự nơi biên ải………10

1.2.3 Vân Đồn thời Trần – thương cảng quốc tế……….11

1.2.4 Vân Đồn thời thuộc Minh……… 12

1.2.5 Vân Đồn thời Lê……… 13

1.2.6 Vân Đồn thời Nguyễn………14 1.3 Hiện trạng di tích tại thương cảng Vân Đồn – những vấn đề cần giải

quyết………15

1.3.1 Khu vực đảo Cống Tây……… 17

1.3.2 Khu vực đảo Cống Đông………25

1.4 Hiện trạng kinh tế - xã hội 26

1.4.1 Dân số, lao động 28

1.4.2 Cơ cấu kinh tế 29

1.4.3 Hiện trạng sử dụng đất 30

1.5 Hiện trạng không gian kiến trúc cảnh quan Thương cảng Vân Đồn 30

CHƯƠNG II: Cơ sở khoa học nhận diện không gian kiến trúc cảnh quan thương cảng Vân Đồn……… …… 33

2.1 Cơ sở pháp lý……….33

2.1.1 Cơ sở pháp lý liên quan đến quy hoạch Vân Đồn……… 33

2.1.2 Vai trò của thương cảng Vân Đồn trong định hướng quy hoạch khu kinh tế Vân Đồn……… 35

2.2 Cơ sở lý thuyết……… 37

2.2.1 Lý thuyết thiết kế kiến trúc……….37

2.2.2 Lý thuyết thiết kế cảnh quan……… 47

2.2.3 Các hiến chương quốc tế về bảo tồn……… 51

2.3 Bài học kinh nghiệm……… 57

2.3.1 Phố Hiến……….57

2.3.2 Những ký họa và bản vẽ thương cảng làm tài liệu tham khảo……… 60

CHƯƠNGIII: Nhận diện và phát huy giá trị không gian kiến trúc cảnh quan thương cảng Vân Đồn……… 62

3.1 Quan điểm nhận diện không gian kiên trúc cảnh quan khu thương cảng Vân Đồn……… ………62

3.2 Nhận diện khu Thương cảng Vân Đồn……….……….63

3.2.1 Khảo cổ học và cấu trúc một bến cảng……… 63

3.2.2 Cấu trúc khu trung tâm Thương Cảng thời Lý – Trần……… 65

3.2.3 Giá trị kiến trúc……… 67

3.3 Chiến lược và các định hướng chung………74

3.3.1 Những xuất phát điểm cho việc xác định chiến lược bảo tồn và phát huy giá trị 74

3.3.2 Chiến lược bảo tồn và phát huy giá trị khu di tích thương cảng Vân Đồn……… 75

3.4 Đề xuất giải pháp khai thác giá trị thương cảng Vân Đồn 75

3.4.1 Kiến nghị khoanh vùng bảo vệ các yếu tố cảnh quan sinh thái đặc biệt……… 75

3.4.2 Kiến nghị khoanh vùng bảo vệ di tích………76

3.4.3 Đề xuất các khu vực khảo sát bổ sung……… 78

3.4.3 Kiến nghị tổ chức không gian……… ……….80

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ……… 88

Kết luận 88

Kiến nghị 88 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1

MỞ ĐẦU

*Lý do chọn đề tài

Vân Đồn với tư cách là thương cảng sớm nhất (được biết cho đến nay) là bằng chứng về lịch sử phát triển kinh tế giao thương thông qua đường biển của nước Đại Việt

Là một trong những dấu tích vật chất tối quan trọng của để hình dung kiến trúc thời Lý – Trần và các dấu vết vật chất này hiện tập trung dày đặc ở đảo Cống Đông – Cống Tây với các cầu cảng và bến bãi dày đặc mảnh sành sứ Bên cạnh đó tại khu vực này còn phát hiện thấy nền móng của 5 ngôi chùa cổ, một ngôi đền, một bảo tháp Hiện nay các dấu tích này đang phải đối mặt với quá trình đô thị hóa làm mất đi các dấu tích một cách nhanh chóng không thể khôi phục lại được

Thương cảng Vân Đồn được phát triển trong gần hết chiều dài lịch sử quân chủ Việt Nam kỳ và cực thịnh vào thời Trần, tuy nhiên trong giai đoạn từ năm 1954

trở về trước, Vân Đồn ít nhận được sự quan tâm nghiên cứu của các học giả Từ sau

năm 1954, cùng với nhiều chương trình nghiên cứu, Vân Đồn đã trở thành địa chỉ rất được quan tâm của giới nghiên cứu Sử học và Khảo cổ học.Nhưng hiện nay các công trình nghiên cứu này còn rất rời rạc chưa đưa ra được một cách nhìn tổng thể

về không gian kiến trúc cảnh quan của thương cảng Vân Đồn bởi vậy việc nghiên cứu nhận diện để khai thác giá trị của khu thương cảng này là việc làm cần thiết

Do chính sách phát triển trong tương lai Vân Đồn sẽ trở thành đặc khu kinh

tế tuy nhiên khu di tích này gần như không được quan tâm trong quy hoạch phát triển bởi vậy việc nghiên cứu nhằm tìm ra giải pháp để đưa khu di tích này tham gia quá trình xây dựng khu kinh tế Vân Đồn trở thành một khu vực giầu bản sắc là một việc làm cần thiết

2

*Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu lịch sử, hiện vật và tư liệu khảo cổ để nhận diện thương cảng bằng cách tái hiện lại không gian kiến trúc cảnh quan khu thương cảng Vân Đồn để phát huy giá trị đưa khu di tích này tham gia xây dựng phát triển khu kinh tế Vân Đồn trở thành khu vực giầu bản sắc

* Đối tượng và phạm vi nghiên

Căn cứ kết quả nghiên cứu, khai quật khảo cổ tại hiện trường từ trước đến nay, phạm vi nghiên cứu được xác định tại khu vực Cụm di tích Bến Cống Đông - Cống Tây (thuộc xã Thắng Lợi)

Đối tượng nghiên cứu là không gian kiến trúc cảnh quan khu thương cảng

Vân Đồn bao gồm những khu vực tập trung các bến thuyền cổ, các cụm, điểm di

tích, những khu vực có ưu thế về tiềm năng cảnh quan thiên nhiên, hạ tầng kỹ thuật hoặc những ưu thế tiềm năng khác có lợi cho việc khôi phục, bảo vệ và phát huy giá trị của di tích và các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội khác, cụ thể: với di tích của

5 chùa, một bảo tháp, 2 cầu cảng cổ bên đảo Cống Tây, một chùa bên đảo Cống Đông

* Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thu thập; kế thừa tài liệu, kết quả đã nghiên cứu;

- Phương pháp điều tra khảo sát thực địa, xử lý thông tin;

- Phương pháp phân tích tổng hợp, so sánh, tiếp cận hệ thống;

- Phương pháp chuyên gia, đúc rút kinh nghiệm, đề xuất giải pháp mới

* Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài.

- Ý nghĩa khoa học: phục dựng lại hình ảnh trung tâm thương cảng Vân Đồn trong quá khứ, kêt hợp với các tư liệu của các nhà nghiên cứu lịch sử, các nhà khảo cổ giúp các thế hệ sau có cái nhìn rõ ràng hơn về trung tâm thương cảng về thành tựu kiến trúc,xây dựng thời Lý Trần

- Ý nghĩa thực tiễn: Góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di tích trước

3

sự xâm hại đồng thời định hương giúp các di tích tham gia vào việc phát triển kinh tế, văn hóa xã hội Xây dựng đặc khu kinh tế Vân Đồn thành một đặc khu kinh tế mang mầu sắc riêng biệt về văn hóa lịch sử khác biệt với các đặc khu kinh tế khác

*Cấu trúc luận văn

Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận và kiến nghị, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung chính của Luận văn gồm ba chương:

- Chương 1: lịch sử, thực trạng khu thương cảng Vân Đồn

- Chương 2: Cơ sở khoa học nhận diện không gian kiến trúc cảnh quan khu thương cảng Vân Đồn

- Chương 3: Nhận diện và phát huy giá trị không gian kiến trúc cảnh quan khu Thương cảng Vân Đồn

THÔNG BÁO

Để xem được phần chính văn của tài liệu này, vui

lòng liên hệ với Trung Tâm Thông tin Thư viện

– Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội

Địa chỉ: T.13 – Nhà H – Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội Đ/c: Km 10 – Nguyễn Trãi – Thanh Xuân Hà Nội

Email: digilib.hau@gmail.com

TRUNG TÂM THÔNG TIN THƯ VIỆN

88

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

KẾT LUẬN

Như vậy, Từ các di vật tìm thấy được trong quá trình khai quật kết hợp với nghiên cứu sử liệu, cũng như các cơ sở khoa học, chân dung khu thương cảng vân đồn sơ bộ đã được dựng lại Các giá trị kiến trúc cảnh quan của khu

di tích cũng đã được nhận diện, tuy nhiên các giá trị này đang bị đe dọa bởi quá trình đô thị hóa nhanh, và trong tương lai có thể sẽ bị xóa sổ

Luận văn đã đưa ra các thực trạng về viêc xâm hại các di tích thuộc hệ thống Thương cảng Vân Đồn đồng thời đưa ra giải pháp khoanh vùng bảo vệ

di tích, các khu vực di tích đã phát hiện nhưng chưa được khảo sát và các khu vực nghi ngờ có di cần khảo cổ bổ sung

Đưa ra một số đề xuất, định hướng tổ chức không gian phù hợp với nhu cầu của khu vực như xây dựng bảo tàng, các khu trưng bày thuyền cổ, xây dựng hệ thống chợ cá nhà hang kết hợp các tua tuyến du lịch nhằm đưa khu di tích thương cảng tham gia vào quá trình xây dựng đặc khu kinh tế Vân Đồn

có bản sắc riêng, độc đáo

KIẾN NGHỊ

Với góc nhìn tổng thể về thương cảng Vân Đồn trong quá khứ và hiện tại đang bị xâm hại bởi quá trình đô thị hóa các cơ quan chức năng cần nhanh chóng tham gia vào việc bảo vệ không gian kiến trúc cảnh quan khu thương cảng giữu lại những nét đặc trưng cho khu vực này

Căn cứ vào tính chất của di tích Đề xuất các phương án bảo tồn, tôn tạo

và phát huy giá trị Xây dựng giải pháp quy hoạch cụ thể đáp ứng các mục tiêu bảo tồn lâu dài và phát triển bền vững cho di tích Từ đó, xác định kế hoạch đầu tư phù hợp

89

Áp dụng các giải pháp về quy hoạch, tổ chức không gian phù hợp với các đặc trưng kiến trúc cảnh quan, phát huy thế mạnh về kinh tế của khu vực hiện nay để sớm đưa thương cảng tham gia vào quá trình xây dựng Vân Đồn thành đặc khu kinh tế có bản sắc riêng

90

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Phạm Đức Anh 2008 Biến đổi về phạm vi tổ chức hành chính và vai trò của Vân

Đồn qua các thời kỳ lịch sử, trong Kỷ yếu Hội thảo Thương cảng Vân Đồn - Lịch

sử, tiềm năng và các mối giao lưu văn hóa, Quảng Ninh: 127 – 137

2 Đào Duy Anh1997 Đất nước Việt Nam qua các đời Nxb Thuận Hóa, Huế: 216

3 Nguyễn ngọc Chất, Vũ Quốc Hiền 2008 Hệ thống di tích Thương cảng Vân

Đồn: Thực trạng và triển vọng, trong Kỷ yếu Hội thảo Thương cảng Vân Đồn -

Lịch sử, tiềm năng và các mối giao lưu văn hóa, Quảng Ninh

4 Nguyễn Ngọc Chất và các cộng sự 2009 Báo cáo kết quả khai quật di tích Bảo

Tháp, Vân Đồn, Quảng Ninh năm 2009 Tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

5 Nguyễn Ngọc Chất và các cộng sự 2010 Báo cáo kết quả khai quật di tích Bảo

Tháp, Vân Đồn, Quảng Ninh lần thứ II, năm 2010 Tư liệu của Bảo tàng Lịch sử

Quốc gia

6 Nguyễn Ngọc Chất 2010 Khai quật di tích Bảo Tháp (Vân Đồn, Quảng Ninh),

Khảo cổ học, số 6

7 Phan Huy Chú 2008 Lịch triều Hiến chương loại chí, tập I, Nxb Giáo dục, Hà

Nội

8 Trần Trọng Hà 1999 Về một di chỉ kiến trúc thời Trần và di tích gốm sứ tại

Đượng Hạc, Yên Hưng (Quảng Ninh) Trong Những phát hiện mới về Khảo cổ học

năm 1998 Nxb KHXH, Hà Nội: 375

9 Hoàng Xuân Hãn 1949 Lý Thường Kiệt, lịch sử ngoại giao và tông giáo triều Lý,

Hà Nội

10 Phạm Như Hổ, Doãn Quang, Phan Thúy Vân 2004 Khai quật bến Cái Làng

(Quảng Ninh) Trong Những phát hiện mới về Khảo cổ học năm 2003 Nxb

KHXH, Hà Nội