CẤU TRÚC XÃ HỘI CỦA CƯ DÂN LÀNG NGHỀ ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY

Trong ñó bao hàm các giai c p công nhân, nông dân, ti u thương, doanh nhân, trí th c...

H C VI N CHÍNH TR QU C GIA H CHÍ MINH

NGUY N NG C ANH

C U TRÚC XÃ H I C A CƯ DÂN LÀNG NGH

Đ NG B NG SÔNG H NG HI N NAY

( Nghiên c u trư ng h p hai làng ngh huy n Thư ng Tín,

thành ph Hà N i)

LU N ÁN TI N SĨ XÃ H I H C

HÀ N I - 2014

H C VI N CHÍNH TR QU C GIA H CHÍ MINH

NGUY N NG C ANH

C U TRÚC XÃ H I C A CƯ DÂN LÀNG NGH

Đ NG B NG SÔNG H NG HI N NAY

( Nghiên c u trư ng h p hai làng ngh huy n Thư ng Tín,

thành ph Hà N i)

Chuyên ngành: Xã h i h c

Mã s : 62 31 30 01

LU N ÁN TI N SĨ XÃ H I H C

Ngư i hư ng d n khoa h c: GS.TS Lê Ng c Hùng

HÀ N I - 2014

L I CAM ĐOAN

Tôi xin cam ñoan ñây là công trình nghiên c u c a riêng tôi Các s li u, k t qu nêu trong lu n án là trung th c, có ngu n g c rõ ràng và ñư c trích d n ñ y ñ theo quy ñ nh

Tác gi lu n án

Nguy n Ng c Anh

M!C L!C

Trang

1.1 Hư ng nghiên c u v c u trúc xã h i - dân s làng ngh 14 1.2 Hư ng nghiên c u v c u trúc xã h i - gia ñình làng ngh 18 1.3 Hư ng nghiên c u v c u trúc xã h i - ngh nghi p làng ngh 22 1.4 Hư ng nghiên c u v c u trúc xã h i - dân s làng ngh 26

Chương 2: CƠ S∀ LÝ LU N V C U TRÚC XÃ H I C A CƯ

2.3 M t s quan ñi m c a Đ ng và chính sách c a Nhà nư c liên quan

Chương 3: TH(C TR)NG C U TRÚC XÃ H I C A CƯ DÂN

3.1 M t s ñ c ñi m c a làng ngh ñ ng b ng sông H ng 70 3.2 Đ c ñi m kinh t - xã h i và làng ngh huy n Thư ng tín 73 3.3 Đ c ñi m kinh t - xã h i c a xã V n Điêm và xã Duyên Thái 75 3.4.Các phân h c u trúc xã h i c a làng ngh ñ g V n Đi m và làng

ngh sơn mài H Thái

80

3.5 Phân tích mô hình công ty ngh và mô hình gia ñình ngh c a làng

ngh g V n ñi m và làng ngh sơn mài H thái

107

Chương 4: CÁC Y U T TÁC Đ NG Đ N C U TRÚC XÃ H I

4.1 M t s y u t tác ñ ng ñ n c u trúc xã h i cư dân làng ngh 125 4.2 M t s v n ñ ñ t ra và g i ý m t s gi i pháp 144

DANH M!C CÁC CÔNG TRÌNH C A TÁC GI+ ĐÃ CÔNG B CÓ LIÊN

QUAN Đ N LU N ÁN

154

PH! L!C

DANH M!C CÁC T, VI T T−T

DANH M!C CÁC B+NG

B ng 3.1: C u trúc kinh t - ngành theo giá tr và t tr ng s n lư ng c a

xã V n Đi m, năm 2013

77

B ng 3.2: C u trúc kinh t - ngành theo giá tr và t tr ng s n lư ng c a

xã Duyên Thái, năm 2013

79

B ng 3.3: C u trúc xã h i - gi i tính c a cư dân làng ngh 80

B ng 3.4: C u trúc v th - vai xã h i c a các thành viên trong gia ñình

làng ngh

83

B ng 3.5: C u trúc xã h i - h c v n c a cư dân làng ngh 86

B ng 3.6: C u trúc xã h i - gia ñình theo quy mô c a làng ngh 89

B ng 3.7: C u trúc xã h i - gia ñình ngh theo s lư ng lao ñ ng ngh 91

B ng 3.8: C u trúc xã h i - th h c a gia ñình ngh 93

B ng 3.9: C u trúc xã h i - ngh nghi p c a các h gia ñình 98

B ng 3.10: C u trúc xã h i - m c s ng c a làng ngh 100

B ng 3.11: M c thu nh p trung bình m t tháng c a ch h gia ñình, ch

cơ s s n xu t

102

B ng 3.12: M c chi tiêu trung bình m t tháng c a ch h gia ñình, ch cơ

s s n xu t

103

B ng 3.13: Cơ c u chi tiêu hàng năm c a các h gia ñình làng ngh 104

B ng 3.14: T l t ñánh giá m c ñ thay ñ i m t s khía c nh c a ñ i

s ng gia ñình so v i 5 năm trư c

105

B ng 3.15: C u trúc xã h i-ngh nghi p, theo thâm niên c a gia ñình

ngh

107

B ng 3.16: M t s ñ c trưng cơ b n c a mô hình gia ñình ngh và mô

hình công ty ngh

120

B ng 4.1: Thu nh p bình quân hàng tháng c a ch gia ñình, ch cơ s s n xu t 125

theo gi i tính

B ng 4 2: Thu nh p c a h gia ñình theo ñ tu i 126

B ng 4.3: Thu nh p h gia ñình làng ngh theo lo i ngh h gia ñình 128

B ng 4.4: Thu nh p c a h gia ñình theo s năm làm ngh 129

B ng 4.5: Quy mô gia ñình, theo s lao ñ ng làm ngh truy n th ng 131

B ng 4.6: S th h trong gia ñình, theo ñ tu i c a ch h gia ñình 132

B ng 4.7: Gi i tính c a ch h gia ñình v i lo i ngh c a h gia ñình 133

B ng 4.8: Đ tu i c a ch h gia ñình v i lo i ngh c a h gia ñình 135

B ng 4.9: Y u t chính tr , kinh t , văn hoá, xã h i v i thu nh p

theo ñ a bàn kh o sát

137

B ng 4.10: Y u t chính tr , kinh t , văn hoá, xã h i v i lo i ngh c a h

gia ñình, theo ñ a bàn kh o sát

139

B ng 4.11: Ch trương, chính sách v i thu nh p và lo i ngh

c a h gia ñình theo ñ i bàn kh o sát

142

DANH M!C CÁC BI/U

Trang

Bi u 3.1: C u trúc xã h i - ñ tu i c a ngư i dân trong làng 82

Bi u 3.3: Cư dân làng ngh phân nhóm theo ngh nghi p c a h gia ñình 99

Bi u 3.4: Bi u ñ các ngu n l c c a công ty ngh 122

M∀ Đ#U

1 Tính c0p thi1t c2a ñ tài

1.1 Tính c p thi t v m t th c ti n

Các làng ngh Vi t Nam có vai trò quan tr ng trong phát tri n kinh t -

xã h i ñ t nư c nói chung và ñ i v i n n kinh t - xã h i nông thôn nói riêng Trong Báo cáo Chính tr t i Đ i h i Đ i bi u toàn qu c l!n th XI c a Đ ng,

ñ c p: “Phát tri n m nh công nghi p, d ch v∀ và làng ngh g#n v i b o v môi trư ng Tri n khai chương trình xây d ng nông thôn m i phù h p v i ñ c

ñi m t∃ng vùng theo các bư c ñi c∀ th , v ng ch#c trong t∃ng giai ño n; gi gìn và phát huy nh ng truy n th ng văn hoá t t ñ%p c a nông thôn Vi t Nam” [14, tr.197]

Các làng ngh phát tri n ñã thúc ñ&y quá trình chuy n d ch cơ c u kinh

t nông nghi p - nông thôn theo hư ng “ly nông b t ly hương” S lan t∋a c a các làng ngh ñã m r ng quy mô và ñ a bàn s n xu t, thu hút nhi u lao ñ ng, kéo theo s phát tri n c a nhi u ngành ngh khác, góp ph!n làm tăng t( tr ng ngành công nghi p, d ch v∀

Đ ng b ng sông H ng có l ch s) phát tri n lâu ñ i, nơi di∗n ra s phát tri n m nh m+ c a văn minh lúa nư c - n n nông nghi p truy n th ng c a dân

t c Vi t Nam Do v y, làng ngh ñ ng b ng sông H ng có ñi u ki n khách quan ñ hình thành và phát tri n Các làng ngh ñ ng b ng sông H ng t∃ xa xưa ñã có vai trò quan tr ng trong vi c s n xu t hàng hóa ph∀c v∀ ñ i s ng

c a nhân dân V i nh ng l i th v ñi u ki n t nhiên, kinh t , xã h i và văn hóa, nhi u làng ngh ñ ng b ng sông H ng ñư c khôi ph∀c và phát tri n khá nhanh so v i các ñ a phương khác

Thành ph Hà N i là vùng ñ t ñ a linh nhân ki t, có b dày văn hóa lâu

ñ i trong l ch s) dân t c Hà N i t p trung nhi u làng ngh như: làng g m Bát Tràng; làng l∀a V n Phúc; làng g m, ngh Sơn Đ ng; làng ngh Chàng Sơn Hà N i tr thành ñ t “trăm ngh ” và v−n ñang trong xu th phát tri n

m nh, trên cơ s ch trương, ñư ng l i ñ i m i c a Đ ng và nh ng chính sách kinh t - xã h i c a Nhà nư c

Huy n Thư ng Tín có nhi u làng ngh truy n th ng, v i nh ng s n ph&m n i ti ng như: Ti n g xã Nh Khê, sơn mài xã Duyên Thái, thêu

xã Qu t Đ ng, mây tre ñan xã Ninh S , ngoài ra còn có m t s ngh m i phát tri n m y ch∀c năm như: làm xương s∃ng Th∀y ng xã Hòa Bình, ñ

g xã V n Đi m, bông len Trát C!u xã Ti n Phong, Đ n nay, huy n có

46 làng trên t ng s 126 làng có ngh ñư c UBND thành ph Hà N i công

nh n là làng ngh

Thư ng Tín h i t∀ khá ñ!y ñ các ñ c ñi m c a làng ngh nông thôn vùng ñ ng b ng sông H ng, b i vì làng ngh ñ ng b ng sông H ng nói chung và huy n Thư ng Tín nói riêng ñang b tác ñ ng m nh m+ b i quá trình ñô th hóa, công nghi p hóa, hi n ñ i hóa M t khác, huy n Thư ng Tín

m i sát nh p vào thành ph Hà N i, nên quá trình công nghi p hóa, hi n ñ i hóa nông nghi p - nông thôn c a huy n ch u tác ñ ng m nh t∃ s phát tri n kinh t - xã h i c a th ñô Hà N i Do v y, làng ngh huy n Thư ng Tín

ch a ñ ng nhi u ñ c ñi m, tính ch t c a c u trúc xã h i làng ngh truy n

th ng, nhưng ñang có nh ng ñ c ñi m m i c a quá trình ñô th hóa, hi n ñ i hóa

1.2 Tính c p thi t v m t lý lu n

Đ duy trì và phát huy các th m nh c a các làng ngh , cũng như ñáp

ng yêu c!u trong quá trình h i nh p qu c t , ñ t hi u qu kinh t - xã h i cao hơn và phát tri n làng ngh theo hư ng b n v ng, thì c!n có nh ng nghiên

c u xã h i h c v c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh

C u trúc xã h i là m t n i dung cơ b n ñư c nghiên c u xuyên su t trong l ch s) xã h i h c T∃ năm 1840 ñ n cu i nh ng năm 1880, K.Marx ñã chú tr ng phân tích c u trúc xã h i và xem xét c u trúc xã h i trên n n t ng

c a c u trúc kinh t Đ!u th k( XX, nhà xã h i h c ngư i Đ c là M.Weber

ñã ch ra vai trò c a các y u t như: ñ a v kinh t , ñ a v chính tr và uy tín

xã h i trong s phân chia xã h i thành giai t!ng trên dư i, cao th p khác nhau Trên th gi i, nhi u nhà xã h i h c quan tâm nghiên c u nguyên nhân

và các bi u hi n c a c u trúc xã h i 3 Vi t Nam ñã có m t s công trình nghiên c u có giá tr quan tr ng v lý lu n và th c ti∗n v n ñ c u trúc xã

h i, phân t!ng xã h i trong b i c nh công nghi p hoá, hi n ñ i hoá ñ t nư c

C u trúc xã h i không ch ñư c xem xét như m t c u trúc ít thành ph!n

g m hai giai c p, m t t!ng l p và dư ng như ñ ng ñ u nhau, ngang b ng nhau ho c ch ñơn tuy n phát tri n theo hư ng ti n d!n ñ n s thu!n nh t,

ñ ng nh t xã h i như quan ni m th i kỳ trư c ñ i m i, mà ñang di∗n ra m t quá trình phân t!ng xã h i m nh m+ trên cơ s c a n n kinh t nhi u thành ph!n

Theo cách nhìn nh n này, c u trúc xã h i nư c ta v∃a có c u trúc

"ngang", v∃a có c u trúc "d c" [trích theo 77] C u trúc “ngang”, ñó là m t

t p h p các giai c p, t!ng l p, các nhóm ngh nghi p, các t ch c trong xã

h i mà trong ñó khó có th ch rõ giai c p nào, t!ng l p nào có v th trên giai c p, hay t!ng l p nào Trong ñó bao hàm các giai c p công nhân, nông dân, ti u thương, doanh nhân, trí th c C u trúc "d c", c u trúc phân t!ng xã

h i, t c là c u trúc t!ng b c cao th p trong xã h i, ñư c xem xét và bi u hi n

ba d u hi u cơ b n khác nhau: Đ a v kinh t (tài s n, thu nh p), ñ a v chính

tr (quy n l c), ñ a v xã h i (uy tín) Dư i hai lát c#t c u trúc "ngang" và

"d c" này ñan k t vào nhau r t ph c t p t o thành c u trúc xã h i c a c m t

h th ng xã h i, c ng ñ ng xã h i hay “giai t!ng xã h i” [trích theo, 77] Tuy nhiên, các nghiên c u c u trúc xã h i làng ngh chưa nhi u, nh t là nghiên

c u c u trúc xã h i v i tư cách là m t h th ng các quan h xã h i c a các thành ph!n xã h i trong cư dân làng ngh M t cách ti p c n n a trong nghiên

c u c u trúc xã h i là xem xét c u trúc xã h i trong t∃ng lĩnh v c c a ñ i

s ng xã h i Khi ñó c u trúc xã h i có th ñư c xem xét dư i các hình th c

hay các h c u trúc xã h i như c u trúc xã h i - dân s theo tu i, gi i tính, c u trúc xã h i - ngh nghi p và các phân h c u trúc xã h i khác

Trong b i c nh h i nh p qu c t và trư c s c ép c a t c ñ ñô th hóa, nhi u làng ngh ñ ng b ng sông H ng ph i ñ i m t v i nh ng thách th c như: m t b ng s n xu t r t h n ch , các cơ s s n xu t ch y u s) d∀ng ngay nơi làm nơi s n xu t d−n ñ n môi trư ng s ng b ô nhi∗m, m t ñ dân cư trong các làng ngh ñông, s lao ñ ng m t s làng ngh gi m Tuy nhiên,

m t s làng ngh v−n ñ ng v ng, là do chính các cơ s s n xu t làng ngh

ñã bi t liên k t l i v i nhau ñ thành nh ng m ng lư i h gia ñình, nh ng công ty, doanh nghi p s n xu t thành l p ngay trong làng ngh M ng lư i

xã h i làng ngh , quan h xã h i làng ngh như th nào thì c!n ph i nghiên

c u v c u trúc xã h i c a làng ngh Nói cách khác làng ngh ho t ñ ng,

bi n ñ i và phát tri n ra sao, ph∀ thu c r t nhi u vào c u trúc xã h i c a nó

Đã có nhi u nghiên c u v làng ngh t∃ góc ñ kinh t h c và văn hóa

h c Tuy nhiên, r t ít nghiên c u chuyên sâu t∃ góc ñ xã h i h c v làng ngh và nh t là c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh Vi t Nam

V i nh ng lý do ñã nêu ra trên, tác gi l a ch n ñ tài C0u trúc xã

h i c2a cư dân làng ngh ñ4ng b5ng sông H4ng hi n nay (Nghiên c u trư ng h p hai làng ngh huy n Thư ng Tín, thành ph Hà N i) làm lu n

án ti n sĩ xã h i h c

2 M6c ñích nghiên c u

T∃ góc ñ xã h i h c, lu n án tìm hi u nh ng v n ñ lý lu n và ñánh giá th c tr ng các phân h c a c u trúc xã h i cư dân làng ngh ; phân tích

nh ng y u t tác ñ ng ñ n c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh Trên cơ s

ñó, nh n ñ nh m t s v n ñ ñ t ra và g i ý m t s gi i pháp nh m phát huy

nh ng th m nh c a c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh ñ ng b ng sông

H ng trong th i kỳ ñ i m i ñ t nư c

3 Nhi m v6 nghiên c u

Đ th c hi n m∀c ñích nghiên c u, ñ tài t p trung vào các nhi m v∀ nghiên c u như sau:

Th nh t, làm rõ cơ s lý lu n, các khái ni m nghiên c u c u trúc xã

h i c a cư dân làng ngh ñ ng b ng sông H ng hi n nay

Th hai, kh o sát th c ñ a, phân tích th c tr ng các phân h c a c u

trúc xã h i cư dân làng ngh ñ g V n Đi m xã V n Đi m và làng ngh sơn mài H Thái xã Duyên Thái huy n Thư ng Tín, thành ph Hà N i

Th ba, phân tích các y u t tác ñ ng ñ n các phân h c u trúc xã h i

cư dân làng ngh

Th tư, nh n ñ nh m t s v n ñ ñ t ra và g i ý m t s gi i pháp nh m

hoàn thi n c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh ñ ng b ng sông H ng

4 Đ i tư ng, khách th7 và ph8m vi nghiên c u

4.1 Đ i tư ng nghiên c u

Các phân h c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh ñ ng b ng sông

H ng hi n nay

4.2 Khách th nghiên c u

Cư dân làng ngh ñ g và làng ngh sơn mài huy n Thư ng Tín,

thành ph Hà N i

4.3 Ph m vi nghiên c u

Ph m vi th i gian: T∃ năm 2012 ñ n năm 2014

Ph m vi không gian: Làng V n Đi m, xã V n Đi m (làng ngh ñ g

V n Đi m) và làng H Thái, xã Duyên Thái (làng ngh sơn mài H Thái) huy n Thư ng Tín, thành ph Hà N i

Đ tài l a ch n nghiên c u trư ng h p làng ngh ñ g V n Đi m và làng ngh sơn mài H Thái huy n Thư ng Tín, trong s các làng ngh

ñ ng b ng sông H ng v i nh ng tiêu chí sau: