Thiết kế tiến trình dạy học chương cân bằng và chuyển động của vật rắn vật lý 10 theo hướng phát triển nhận thức tích cực, sáng tạo của học sinh ( Luận án tiến sĩ)

Thiết kế tiến trình dạy học chương cân bằng và chuyển động của vật rắn vật lý 10 theo hướng phát triển nhận thức tích cực, sáng tạo của học sinh ( Luận án tiến sĩ)Thiết kế tiến trình dạy học chương cân bằng và chuyển động của vật rắn vật lý 10 theo hướng phát triển nhận thức tích cực, sáng tạo của học sinh ( Luận án tiến sĩ)Thiết kế tiến trình dạy học chương cân bằng và chuyển động của vật rắn vật lý 10 theo hướng phát triển nhận thức tích cực, sáng tạo của học sinh ( Luận án tiến sĩ)Thiết kế tiến trình dạy học chương cân bằng và chuyển động của vật rắn vật lý 10 theo hướng phát triển nhận thức tích cực, sáng tạo của học sinh ( Luận án tiến sĩ)Thiết kế tiến trình dạy học chương cân bằng và chuyển động của vật rắn vật lý 10 theo hướng phát triển nhận thức tích cực, sáng tạo của học sinh ( Luận án tiến sĩ)

Trang 1

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

NGUYỄN THÀNH TRUNG

THIẾT KẾ TIẾN TRÌNH DẠY HỌC CHƯƠNG “CÂN BẰNG

VÀ CHUYỂN ĐỘNG CỦA VẬT RẮN ” - VẬT LÍ 10 THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NHẬN THỨC TÍCH CỰC, SÁNG TẠO

Trang 2

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

NGUYỄN THÀNH TRUNG

THIẾT KẾ TIẾN TRÌNH DẠY HỌC CHƯƠNG “CÂN BẰNG

VÀ CHUYỂN ĐỘNG CỦA VẬT RẮN ” - VẬT LÍ 10 THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NHẬN THỨC TÍCH CỰC, SÁNG TẠO

CỦA HỌC SINH

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp giảng dạy Vật lí

Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGUYỄN VĂN KHẢI

THÁI NGUYÊN - 2014

Trang 3

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy hướng dẫn khoa học PGS TS Nguyễn Văn Khải đã tận tình chỉ dẫn và đóng góp những ý kiến quý báu giúp

đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, khoa sau đại học, khoa Vật lí, các thầy cô giáo giảng dạy cùng toàn thể các bạn học viên lớp cao học K20 trường ĐHSP – ĐHTN đã tận tình giảng dạy, góp nhiều ý kiến quý báu cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu khoa học và làm luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, các thầy cô giáo của trường THPT Lương Phú – Phú Bình – Thái nguyên đã tạo điều kiện cho tôi hoàn thành luận văn này

Thái nguyên, tháng 04 năm 2014

Tác giả

Nguyễn Thành Trung

Trang 4

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực và chưa có ai công bố trong một công trình nào khác

Thái nguyên, tháng 04 năm 2014

Tác giả

Nguyễn Thành Trung

Trang 5

NHỮNG TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

CNTT-TT công nghệ thông tin truyền thông (ICT)

Trang 6

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1: So sánh phương pháp dạy học tích cực và phương pháp dạy học

truyền thống 13

Bảng 1.2: Sử dụng sách phục vụ cho giảng dạy của giáo viên……… 43

Bảng 1.3: Phương pháp dạy học của giáo viên………44

Bảng 1.4: Mục đích, động cơ, hứng thú và cách thức học môn vật lý của học sinh ……… 45

Bảng 1.5: Khả năng nhận thức, mức độ tích cực của HS………45

Bảng 3.1: Số lượng, chất lượng học tập giữa kì I của HS năm học 2013- 2014 84

Bảng 3.2: Tổng hợp kết quả thái độ, tình cảm, tác phong của HS 91

Bảng 3.3: Kết quả kiểm tra lần 1 91

Bảng 3.4: Xếp loại kiểm tra lần 1 92

Bảng 3.5 : Phân phối tần suất kết quả kiểm tra lần 1 93

Bảng 3.6 : Phân phối tần suất lũy tích kết quả kiểm tra lần 1 94

Bảng 3.7 : Kết quả kiểm tra lần 2 95

Bảng 3.11: Kết quả kiểm tra lần 3 99

Bảng 3.15: Tổng hợp các thông số thống kê qua ba bài kiểm tra TNSP 104

Trang 7

DANH MỤC CÁC ĐỒ THỊ VÀ BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1: Biểu đồ xếp loại kiểm tra lần 1 93

Đồ thị 3.1: Đồ thị đường phân phối tần suất lần 1 94

Đồ thị 3.2: Đồ thị đường phân phối tần suất lũy tích lần 1 94

Biểu đồ 3.2 : Biểu đồ xếp loại kiểm tra lần 2 97

Đồ thị 3.3 : Đồ thị đường phân phối tần suất lần 2 98

Đồ thị 3.4 : Đồ thị đường phân phối tần suất lũy tích lần 2 98

Biểu đồ 3.3 : Biểu đồ xếp loại kiểm tra lần 3 101

Đồ thị 3.5: Đồ thị đường phân phối tần suất lần 3 102

Đồ thị 3.6: Đồ thị đường phân phối tần suất lũy tích lần 3 102

Trang 8

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

I Lí do chọn đề tài 1

II Mục đích nghiên cứu 2

III Giả thuyết khoa học 2

IV Nhiệm vụ nghiên cứu 2

V Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

VI Phương pháp nghiên cứu 3

VII Đóng góp của đề tài 3

VIII Cấu trúc của đề tài 4

Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc phát triển nhận thức tích cực, sáng tạo của HS 5

1.1 Tổng qua các vấn đề nghiên cứu 5

1.2 Phát triển nhận thức tích cực, sáng tạo 6

1.2.1 Tính tích cực hoạt động nhận thức của HS 6

1.2.1.1 Tính tích cực hoạt động nhận thức là gì ? 6

1.2.1.2 Những biểu hiện của tính tích cực hoạt động nhận thức của HS 9

1.2.1.3 Phân loại tính tích cực hoạt động nhận thức 10

1.2.1.4 Những nhân tố ảnh hưởng đến tính tích cực nhận thức 10

1.2.1.5 Biện pháp chung phát huy tính tích cực 11

1.2.2 Tính sáng tạo trong dạy học vật lí 14

1.2.2.1 Khái niệm về tính sáng tạo 14

1.2.2.2 Vai trò và những biểu hiện của tính sáng tạo trong hoạt động nhận thức của HS 15

1.2.2.3 Những nhân tố ảnh hưởng đến tính sáng tạo trong hoạt động nhận thức của HS 18

1.2.2.4 Các biện pháp phát triển tính sáng tạo 23

Trang 9

1.3 Các bước thiết kế tiến trình hoạt động dạy học kiến thức theo hướng phát

huy tính tích cực, sáng tạo của HS 29

1.3.1 Dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS 30

1.3.2 Tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS trong nguyên tắc DH 31

1.3.3 Phương Pháp sư phạm tích cực 36

1.3.4 Phương pháp giáo dục tích cực lấy người học làm trung tâm 36

1.3.5 Phương pháp dạy học tích cực 37

1.4 Nghiên cứu thực trạng dạy học các kiến thức về chương “ Cân bằng và chuyển động của vật rắn” 40

1.4.1 Mục đích 40

1.4.2 Phương pháp nghiên cứu 41

1.4.3 Kết quả 41

Kết luận chương I 47

Chương II: Thiết kế tiến trình dạy học các kiến thức về chương “Cân bằng và chuyển động của vật rắn” (Vật lí 10) theo hướng phát triển nhận thức tích cực, sáng tạo của HS 48

2.1 Chương trình SGK vật lí 10 và nội dung kiến thức chương “ Cân bằng và chuyển động của vật rắn” 48

2.1.1 Chương trình SGK vật lí 10 48

2.1.2 Vị trí, vai trò, cấu trúc chương “ Cân bằng và chuyển động của vật rắn” – vật lí 10 50

2.1.2.1 Vị trí, vai trò chương “ Cân bằng và chuyển động của vật rắn” 50

2.1.2.2 Sơ đồ cấu trúc nội dung chương “Cân bằng và chuyển động của vật rắn” 51

2.2 Tổ chức hoạt động dạy và học một số bài chương “Cân bằng và chuyển động của vật rắn” nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo của HS THPT 52

2.2.1 Xây dựng kế hoạch DHTC cho một số bài cụ thể 52

2.2.1.1 Các hoạt động xây dựng tiến trình DHTC 52

Trang 10

2.2.1.2 Xây dựng kế hoạch bài học 54

Bài 17: Cân bằng của một vật chịu tác dụng của hai lực và của ba lực không song song (Tiết 1) 55

Bài 17: Cân bằng của một vật chịu tác dụng của hai lực và của ba lực không song song (Tiết 2) 63

Bài 18 : Cân bằng của một vật có trục quay cố định Momen lực 70

Kết luận chương II 79

Chương III: Thực nghiệm sư phạm 80

3.1 Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 80

3.1.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm 80

3.1.2 Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 80

3.2 Đối tượng và phương pháp thực nghiệm 81

3.2.1 Đối tượng của thực thực nghiệm sư phạm 81

3.2.2 Khống chế những những ảnh hưởng tới kết quả TNSP 81

3.2.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 81

3.3 Phương pháp đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 82

3.3.1 Căn cứ để đánh giá 82

3.3.2 Đánh giá, xếp loại 83

3 4 Các giai đoạn thực nghiệm sư phạm 83

3.4.1 Công tác chuẩn bị cho thực nghiệm sư phạm 83

3.4.1.1 Chọn lớp thực nghiệm và đối chứng 84

3.4.1.2 Chọn các bài thực nghiệm 84

3.4.1.3 Các giáo viên cộng tác thực nghiệm sư phạm 84

3.4.1.4 Lịch lên lớp 84

3.4.2 Kết quả và xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm 85

3.4.2.1 Tính khả thi của tiến trình dạy học đã soạn thảo 85

3.4.2.2 Yêu cầu chung về cách xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm 90

3.4.2.3 Kết quả thực nghiệm sư phạm 91

Trang 11

3.5 Đánh giá chung về thực nghiệm sư phạm 104

3.5.1 Đánh giá định tính qua thống kê 104

3.5.2 Đánh giá định lượng qua bài kiểm tra 105

Kết luận chương III 106

Kết luận chung 107

Tài liệu tham khảo 110

Phụ lục………113

Trang 12

MỞ ĐẦU

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Bước vào thế kỷ XXI cả nước đang nỗ lực phấn đấu để đến năm 20 của thế kỷ sẽ hoàn thành sự nghiệp công nghiệp hoá và hiện đại hoá đất nước Trước yêu cầu đó GD phải đổi mới toàn diện cả nội dung, PP nhằm đào tạo ra những con người có khả năng đáp ứng được nhu cầu của xã hội Hội nghị lần

thứ hai BCH TW Đảng cộng sản Việt Nam khoá VIII đã nêu ra: “Nhiệm vụ và

mục tiêu cơ bản của giáo dục là nhằm xây dựng những con người có ý thức cộng đồng và phát huy tính tích cực của cá nhân, làm chủ tri thức khoa học và công nghệ hiện đại, có tư duy sáng tạo, có kỹ năng thực hành giỏi…” Để đạt

được mục tiêu đề ra, Hội nghị cũng đã chỉ rõ: “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp

giáo dục-Đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và hiện đại vào quá trình dạy học…”

Tuy nhiên trong thực tế việc giảng dạy ở trường phổ thông trongnhững năm vừa qua vẫn còn chậm đổi mới PPDH vẫn xoay quanh, thầy đọc - trò ghi có xen kẽ vấn đáp, giải thích, minh hoạ là chính GV không cố gắng tổ chức cho

HS hoạt động nhóm Các tiết dạy sử dụng ít T/N vì sợ không thành công và mất nhiều thời gian để chuẩn bị cũng như thực hiện Kiểu DH như vậy không phát huy được TTC của HS, làm cho khả năng tự học, tự tìm tòi nghiên cứu, của HS

bị hạn chế

Đã có nhiều nghiên cứu vấn đề phát huy TTC, tự chủ của HS trong DH

vật lí Về nghiên cứu lý luận có: “Tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh

trong dạy học Vật lí ở trường phổ thông” Nguyễn Đức Thâm - Nguyễn Ngọc

Hƣng (1999) “Chiến lược dạy học giải quyết vấn đề Tổ chức, định hướng

hoạt động tìm tòi sáng tạo giải quyết vấn đề và tư duy khoa học cho học sinh”

Phạm Hữu Tòng (2001)

Trang 13

Về nghiên cứu vận dụng lý luận vào dạy học ở phổ thông có: “Thiết kế tiến

trình hoạt động dạy học các kiến thức về Lực ma sát theo SGK vật lý lớp 10 thí điểm ban khoa học tự nhiên nhằm phát huy tính tích cực, tự chủ của học sinh

trong học tập ” Nguyễn Thị Hương- ĐHSP Hà Nội (2004) “Một số biện pháp

phát huy tính tích cực, tự lực của học sinh học nghề khi dạy một số kiến thức chương- Dòng điện trong các môi trường- lớp 11 Bổ túc văn hoá THPT”

Lương Thị Tâm - ĐHSP Thái Nguyên (2006) “Thiết kế nội dung và tiến trình

hoạt động dạy học chương- Động học chất điểm- Vật lý lớp 10-THPT theo định

hướng phát triển hoạt động nhận thức tích cực, tự chủ của học sinh” Thân

Thị Ngọc Tâm - ĐHSP Hà Nội (2006)…Nhưng chưa có đề tài nào nghiên cứu

thiết kế tiến trình hoạt động DH (một số kiến thức) chương “Cân bằng và

chuyển động của vật rắn” SGK vật lí lớp 10

Nghiên cứu sách giáo khoa vật lý lớp 10 ban cơ bản, Tôi nhận thấy

chương “Cân bằng và chuyển động của vật rắn” có nội dung kiến thức phong

phú và tương đối trừu tượng với HS, vì vậy cũng gây nhiều khó khăn cho việc dạy và học Với mong muốn góp phần vào việc nghiên cứu nâng cao chất

lượng, hiệu quả dạy và học vật lí chúng tôi nghiên cứu đề tài: “Thiết kế tiến trình dạy học các kiến thức về “Cân bằng và chuyển động của vật rắn” (Vật

lí 10) theo hướng phát triển nhận thức tích cực, sáng tạo của học sinh

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu tiến trình dạy học các kiến thức về “Cân bằng và chuyển động của vật rắn” (Vật lí 10) theo hướng phát triển nhận thức tích cực, sáng tạo của học sinh

III GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Nếu thiết kế được tiến trình dạy học phù hợp với lí luận dạy học vật lí hiện đại thì sẽ phát huy được nhận thức tích cực, sáng tạo của học sinh

IV NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

- Nghiên cứu các quan điểm hiện đại về DH

Trang 14

- Nghiên cứu lí luận về năng lực tư duy sáng tạo của học sinh trong dạy học

- Nghiên cứu lí luận về dạy và học

- Nghiên cứu hoạt động dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh

- Nghiên cứu hoạt động dạy học theo hướng phát huy năng lực tư duy sáng tạo

- Nghiên cứu chương “Cân bằng và chuyển động của vật rắn ” (Vật lí10 )

- Điều tra thực trạng về việc rèn luyện tính tự lực, năng lực tư duy, sáng tạo của học sinh trường THPT

- Thiết kế tiến trình dạy học các kiến thức về “Cân bằng và chuyển động của vật rắn” (Vật lí 10) theo hướng phát triển nhận thức tích cực, sáng tạo của học sinh

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm ở trường THPT

V ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

- Hoạt động dạy và học của GV và HS trong giờ học vật lí

- Nội dung một số kiến thức thuộc chương “Cân bằng và chuyển động của vật rắn” theo SGK vật lí lớp 10

VI PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

- Nghiên cứu lí luận

- Điều tra và tổng kết kinh nghiệm sư phạm

- Thực nghiệm sư phạm

VII ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI

- Góp phần làm sáng tỏ hệ thống lý luận về dạy học theo hướng phát huy tính sáng tạo của người học

- Đề xuất một số giải pháp để giáo viên phát huy năng lực sáng tạo cho học sinh trường THPT

Trang 15

- Kết quả nghiên cứu của đề tài nói chung và các bài dạy có thể làm tài liệu tham khảo cho GV phổ thông

VIII CẤU TRÚC VÀ NỘI DUNG CỦA LUẬN VĂN

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, phần tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn gồm ba chương:

Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc tổ chức hoạt động dạy học theo

hướng phát triển nhận thức tích cực, sáng tạo của học sinh

Chương II: Thiết kế tiến trình dạy học các kiến thức về chương “Cân bằng và

chuyển động của vật rắn” (Vật lí 10) theo hướng phát triển nhận thức tích cực, sáng tạo của học sinh

Chương III: Thực nghiệm sư phạm

Trang 16

CHƯƠNG I

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NHẬN

THỨC TÍCH CỰC, SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH 1.1 Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

Có thể nói, dạy học nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng, vận dụng kiến thức vào thực tiễn không còn là vấn đề quá mới mẻ Cách đây 2500 năm, Khổng Tử đã quan niệm “học” trước hiểu là “bắt chước”, thứ hai “học” để cho biết, thứ ba “học” để làm Sau Khổng Tử, nhiều nhà sư phạm lỗi lạc thế kỉ XVII cũng đã đưa ra những phương pháp dạy học bắt HS phải tìm tòi suy nghĩ để tự nắm bắt bản chất của

sự vật - hiện tượng: J.A.Komenxki và J.J.Ruxô cho rằng phải hướng HS tích cực tự giành kiến thức bằng cách tìm hiểu, khám phá và sáng tạo; A.Distecvec thì cho rằng người GV tồi là người cung cấp cho HS chân lí, người GV giỏi là người dạy HS tìm ra chân lí Ngày nay, xu hướng dạy học này đã trở thành xu thế chung của các nhà trường trên thế giới và trở thành yêu cầu bắt buộc đối với các nhà trường Việt Nam Khoản 2, điều 28 luật giáo dục Việt Nam ghi rõ:

“Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ

động sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học,khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”

Là một môn học mang tính ứng dụng cao, vì thế giảng dạy bộ môn Vật lí trong trường phổ thông càng phải tuân thủ nghiêm ngặt những yêu cầu nêu trên Đặc thù bộ môn đã cho thấy việc sử dụng thiết bị hỗ trợ dạy học để làm nổi bật bản chất của các hiện tượng Vật lí là rất cần thiết Trong đó, thí nghiệm Vật lí đã được nhiều nhà sư phạm sử dụng như là một phương pháp dạy học tích cực Vấn đề này được các tác giả trình bày trong công trình nghiên cứu,

như: “Tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh trong dạy học Vật lí ở trường

Trang 17

Luận án đầy đủ ở file: Luận án Full

Định dạng
Số trang	136
Dung lượng	0,97 MB
File đính kèm	Luận án Full.rar (2 MB)