YẾU tố THỜI đại TRONG NGHỆ THUẬT sắp đặt ở VIỆT NAM

Điều đó cũng thôi thúc nhiều họa sĩ tìm tòi cái mới trong nghệ thuật như Vũ Dân Tân, Trương Tân, Nguyễn Minh Thành, Trần Lương… Họ tách mình ra khỏi những cách thức biểu hiện đầy tính ướ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỸ THUẬT VIỆT NAM

LÊ BẢO NGỌC

YẾU TỐ THỜI ĐẠI TRONG NGHỆ THUẬT SẮP ĐẶT

Ở VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ MỸ THUẬT

Chuyên ngành: Mỹ thuật tạo hình (Hội họa)

Mã số: 60210102 Khóa: 18 (2015– 2017)

Giảng viên hướng dẫn: PGS TS Trang Thanh Hiền

Hà Nội, năm 2017

Nxb Nhà xuất bản

Trang phụ bìa

Danh mục chữ cái viết tắt

Mục lục

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG ĐỂ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 7

1.1 Một số thuật ngữ được sử dụng trong đề tài 7

1.1.1 Khái niệm “yếu tố thời đại” 7

1.1.2 Khái niệm về nghệ thuật sắp đặt 9

1.2 Sơ lược lịch sử nghệ thuật sắp đặt 12

1.2.1 Khái quát về lịch sử nghệ thuật sắp đặt trên thế giới 12

1.2.2 Nghệ thuật sắp đặt tại Việt Nam 15

1.2.3 Đặc điểm của nghệ thuật sắp đặt 18

CHƯƠNG 2 BIỂU HIỆN YẾU TỐ THỜI ĐẠI TRONG NGHỆ THUẬT SẮP ĐẶTỞ VIỆT NAM 21

2.1 Yếu tố được biểu hiện qua mảng đề tài về giới 21

2.2 Yếu tố được biểu hiện qua mảng đề tài về môi trường và đời sống xã hội 29

2.3 Yếu tố được biểu hiện trong chủ đề về bản thể con người 37

CHƯƠNG 3 BÀI HỌC RÚT RA TỪ NGHIÊN CỨU YẾU TỐ THỜI ĐẠI TRONG NGHỆ THUẬT SẮP ĐẶT Ở VIỆT NAM 43

3.1 Giá trị thời đại trong nghệ thuật sắp đặt ở Việt Nam 43

3.2 Bài học rút ra từ nghiên cứu yếu tố thời đại trong nghệ thuật sắp đặt 46

KẾT LUẬN 51

TÀI LIỆU THAM KHẢO 53

PHỤ LỤC 58

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Sắp đặt là một loại hình nghệ thuật trong nghệ thuật Đương đại Nghệ thuật sắp đặt là loại tác phẩm đặc biệt, không có giới hạn về chất liệu, nó sử dụng không gian, môi trường, ánh sáng, âm thanh, vị trí… biến tất cả thành tác phẩm nhằm biểu đạt nội dung ý tưởng của nghệ sỹ

Mỗi giai đoạn nghệ thuật luôn có những đặc thù do sự quy định của lịch

sử, đời sống tinh thần, ý thức nghệ thuật và khả năng sáng tạo của người nghệ sĩ

Sự biến đổi của yếu tố thời đại đã làm thay đổi một số quan niệm sáng tác và mang lại nhiều sắc thái cho nghệ thuật Đương đại Nếu như ở vào thời kỳ chiến tranh, hình tượng những người lính, người nông dân, người phụ nữ… hừng hực tinh thần chiến đấu, thường là nguồn cảm hứng sáng tác chủ yếu của thế hệ các họa sĩ thời kỳ đó Thì kể từ sau 1990 trở lại đây, khi nước ta thực sự bước vào thời kỳ đổi mới, mở cửa Thì sự đổi mới mang tính căn bản của thời đại mới này cũng tác động mạnh mẽ quyết liệt tới tư tưởng, quan niệm, mỹ cảm của nhiều họa sĩ Điều đó cũng thôi thúc nhiều họa sĩ tìm tòi cái mới trong nghệ thuật như

Vũ Dân Tân, Trương Tân, Nguyễn Minh Thành, Trần Lương… Họ tách mình ra khỏi những cách thức biểu hiện đầy tính ước lệ truyền thống và đi tìm hướng thể nghiệm nghệ thuật mới như làm sắp đặt, trình diễn…

Trong khi đó, người nghệ sỹ cần phải biết rõ hơn đời sống xã hội của thời đại, đem sự nhạy cảm tinh tế vốn có trong tâm hồn cuả người làm nghệ thuật để cảm nhận, để sống, để thấu hiểu những bi- hỉ của con người trong thời đại, và những thăng trầm lịch sử… để đồng cảm và biến nó thành nguồn cảm hứng cho những đứa con tinh thần của chính mình

Mỗi thời đại qua đi đều mang trong mình những đặc thù nghệ thuật phản ánh đặc tính thời đại của nơi sản sinh ra nền nghệ thuật đó Hồ Chí Minh từng nói: “Xã hội thế nào văn nghệ thế ấy” Thật vậy, thời đại không chỉ có tác động

to lớn đến văn hóa nghệ thuật mà còn tác động trực tiếp đến tư tưởng, phong

cách nghệ thuật của người nghệ sỹ Nếu có những trường phái nghệ thuật ra đời phủ nhận sự không hợp lý của một thể chế xã hội thì tác phẩm của họ vẫn phản ánh xã hội đó Do đó, nghệ thuật dù ở trạng thái nào cũng sẽ không khước từ tính thực tế xã hội, và những nét đặc thù văn hóa của dân tộc ấy mang đậm hơi thở đặc trưng của thời đại đó

Nghệ thuật đương đại có thể hiểu như là “tác phẩm nghệ thuật đã, đang và tiếp tục được tạo nên trong suốt cuộc đời chúng ta…” với rất nhiều loại hình nằm trong nó Vì thế, khi xét đến yếu tố thời đại trong nghệ thuật, người viết tập trung tìm hiểu yếu tố thời đại trong nghệ thuật sắp đặt và giới hạn ở Việt Nam Thế nhưng, xét về mặt lý luận thì ở Việt Nam hiện nay chưa có các công trình nghiên cứu chuyên sâu nào đề cập rõ hơn đến vấn đề thời đại ảnh hưởng trong nghệ thuật sắp đặt ở Việt Nam, nên việc lý giải yếu tố thời đại ảnh hưởng đến các nghệ sĩ làm sắp đặt lại càng phức tạp, khó khăn hơn

Người viết chọn đề tài này xuất phát từ các nguyên nhân sau:

Thứ nhất, hiện nay xu hướng các nghệ sĩ trẻ tập thực hành làm nghệ thuật sắp đặt nói riêng, làm các loại hình nghệ thuật đương đại nói chung ngày càng nhiều Dựa vào công nghệ, các trang mạng, truyền thông… các nghệ sĩ có thể dễ dàng học hỏi, tiếp xúc với các loại hình nghệ thuật trên thế giới Chính vì sự tiếp nhận dễ dàng nhanh chóng và nhiều luồng văn hóa thông tin thông qua các trang mạng xã hội nên nhiều nghệ sĩ, đặc biệt là nghệ sĩ trẻ khó lí giải, nắm bắt sâu sắc toàn diện về bản chất thực của nhiều tác phẩm nghệ thuật cũng như ý đồ của tác giả Mà chỉ là sự học hỏi cảm tính, bắt trước Nên việc nghiên cứu đề tài này cũng nhằm để hiểu rõ hơn và có cái nhìn tổng quan hơn khía cạnh xã hội tác động tới quan niệm sáng tác, thái độ của các nghệ sĩ làm sắp đặt ở Việt Nam Từ

đó tạo điều kiện để hiểu rõ hơn xu thế phát triển của hình thức nghệ thuật này ở Việt Nam trong tương lai

Thứ hai, xuất phát từ sở thích và tò mò của người viết Được tìm hiểu các nghệ sĩ, biết được phong cách độc đáo và lí giải được yếu tố thời đại ảnh hưởng

đến nghệ thuật của các nghệ sỹ là công việc vô cùng thú vị Qua đó người viết

có thể học được nhiều điều và suy ngẫm về con đường tiếp theo mình nên đi với

tư cách của một người học nghệ thuật

Cuối cùng, việc tìm hiểu nghiên cứu yếu tố thời đại trong nghệ thuật sắp đặt ở Việt Nam sẽ đưa ra những bài học giúp người học nghệ thuật, đặc biệt các nghệ sỹ trẻ tập thực hành nghệ thuật tìm được phong cách, tiếng nói riêng mang hơi thở thời đại Đồng thời tạo được hình ảnh riêng biệt của nghệ thuật đương đại Việt Nam không lẫn với quốc gia nào

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Nghiên cứu đề tài tập trung vào các mảng chính: Yếu tố thời đại trong nghệ thuật sắp đặt, nghệ thuật sắp đặt ở Việt Nam

Trong khi, trên thế giới có số lượng lớn các công trình nghiên cứu, sách, catalog triển lãm, phim ảnh… giới thiệu về những hoạt động của nghệ thuật sắp đặt, thì ngược lại ở Việt Nam những công trình nghiên cứu, bài viết về nghệ thuật sắp đặt không nhiều, có chăng thì chỉ dừng lại ở những bài viết chung chung, hay vài cuốn sách dịch, hoặc được tổng hợp lại Cũng có nhiều bài viết đơn lẻ thay vì thực hiện vai trò thúc đẩy, gợi mở hướng phát triển tốt nhất cho sáng tác, thì chỉ là những quanh quẩn khen chê tác giả này, tác phẩm kia một cách chung chung

Các công trình nghiên cứu và các bài viết về nghệ thuật sắp đặt Việt Nam

- Bùi Như Hương - Trần Hậu Tuấn “Hội họa mới Việt Nam thập kỷ 90”

2001, có đề cập sơ lược một số cá nhân, sự kiện nghệ thuật sắp đặt và trình diễn

ở Việt Nam, nhưng không phân tích

- Cynthia Freeland, sách “Thế mà là nghệ thuật ư?” 2009, dịch giả: Như Huy, diễn giải các quan niệm nghệ thuật đương đại và có đề cập đến những cách thực hành khác nhau trong nghệ thuật đương đại

- Tác giả Đào Mai Trang chủ biên, sách “12 nghệ sĩ mỹ thuật đương đại Việt Nam” 2010, có đề cập đến chân dung một số nghệ sĩ làm sắp đặt nổi bật

như Trần Lương, Ly Hoàng Ly, Phạm Ngọc Dương, …

- Sách “Nghệ thuật đương đại Việt Nam 1990-2010” 2013 của Bùi Như Hương và Phạm Trung đã khái quát những xu hướng chính của nghệ thuật đương đại Việt Nam và đề cập riêng từng loại hình, trong đó cũng nêu đặc điểm của những nghệ sĩ làm sắp đặt được cho là nổi bật

- Tác giả Đinh Gia Lê trong cuốn “Tìm hiểu nghệ thuật đương đại Việt Nam” 2016, đề cập đến thuật ngữ Nghệ thuật đương đại, nêu ra một số đặc trưng của nghệ thuật đương đại, đồng thời nhấn mạnh vào phân tích những đặc trưng riêng của từng loại hình nghệ thuật: sắp đặt, trình diễn, video art…

- Nội san Nghiên cứu mỹ thuật số 2 (14) tháng 7-2005 chuyên đề hình thức và chất liệu trong nghệ thuật đương đại có nhiều bài viết của nhiều tác giả Bùi Như Hương, Phạm Trung, Trần Lương,…đề cập đến hoạt động nghệ thuât sắp đặt trên thế giới và Việt Nam

- Ngoài ra còn có một số bài viết đăng trên báo, các trang mạng của các tác giả Như Huy, Phạm Long… viết về nghệ thuật sắp đặt ở Việt Nam

Các công trình nghiên cứu và các bài viết về yếu tố thời đại

Để tạo nên một hệ thống lý thuyết cho việc nghiên cứu đề tài, người viết tham khảo thêm một số sách, tạp chí đề cập đến tính thời đại thì có một số sách

trong lý luận văn học

- Vương Kim Tồn, Lý Trung Kiệt, Tiêu Phong “Nhận thức về thời đại và thế giới đương đại” do Nguyễn Vinh Quang dịch, Vũ Văn Hiền tuyển chọn Nội dung chính là tìm hiểu về những quan điểm của các học giả ở các nước khác nhau có góc nhìn chính trị, nghiên cứu về các vấn đề thời đại ngày nay, cũng như cách tiếp cận mới về quan niệm, nội dung, tính chất của thời đại

- Bài trích của Mikhailov A.V “Về khái niệm thời đại Văn học” La Khắc Hào dịch Đề cập tới các khái niệm nghiên cứu văn học đưa người đọc vượt ra ngoài giới hạn của chính văn học và hướng họ đến thẳng với đời sống Trong đó những khái niệm vẫn được lịch sử văn học sử dụng để chỉ các thời đại, khuynh

hướng, trào lưu…

3 Mục đích của luận văn

Với đề tài này, người viết muốn hướng đến những mục đích cụ thể như sau:

- Đề tài nghiên cứu yếu tố thời đại thể hiện ra trong nghệ thuật sắp đặt

- Chỉ ra những nội dung của yếu tố thời đại trong các tác phẩm sắp đặt

- Tìm hiểu những cách thức biểu hiện yếu tố thời đại trong nghệ thuật sắp đặt

- Đánh giá những ảnh hưởng của yếu tố thời đại đến tư duy nghệ thuật của bất cứ người học và làm nghệ thuật nào

- Rút ra những bài học sâu sắc cho cá nhân trên con đường sáng tác nghệ thuật

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu: yếu tố thời đại

4.2 Phạm vi nghiên cứu: đề tài nghiên cứu các tác phẩm sắp đặt trong khoảng thời gian từ 1995 đến 2016, nhằm thấy rõ yếu tố thời đại trong nghệ thuật sắp đặt tại Việt Nam Đồng thời cũng đề cập tới một số các tác phẩm sắp đặt của một số nghệ sĩ tiêu biểu trên thế giới để phân tích, so sánh nhằm thấy được nét riêng biệt mang yếu tố thời đại trong nghệ thuật sắp đặt ở Việt Nam từ

1995 đến 2016

5 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành luận văn này người viết sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau:

- Phương pháp văn bản học: tham khảo các công trình nghiên cứu, những

bài viết của các tác giả và lấy ý kiến của mọi người về yếu tố thời đại trong nghệ thuật nói chung và nghệ thuật sắp đặt nói riêng Sau đó, bằng hiểu biết và kinh nghiệm bản thân, suy luận để chỉ ra lý thuyết chung về yếu tố thời đại trong nghệ thuật sắp đặt ở Việt Nam

- Phương pháp phân tích tổng hợp: phân tích các tác phẩm sắp đặt tiêu

biểu của các nghệ sĩ bằng cách nghiên cứu văn bản, tổng hợp, thu thập thông

tin, phân loại các thông tin nghệ thuật trên sách báo, tài liệu trong thư viện, internet

- Phương pháp liên ngành: tìm hiểu các vấn đề chính trị, lịch sử, xã hội

học, nghệ thuật học… nhằm thấy được sự liên hệ và dấu ấn của các vấn đề này trong thời đại hiện nay và tác động của nó đối với nghệ thuật sắp đặt

6 Những đóng góp khoa học của luận văn

- Qua kết quả nghiên cứu đề tài, bước đầu góp phần bổ sung tư liệu nghiên cứu về nghệ thuật sắp đặt tại Việt Nam cho người đang học và tập thực hành làm nghệ thuật đương đại

- Đồng thời là nguồn tư liệu cung cấp những cơ sở khoa học phục vụ cho các nghiên cứu khác về nghệ thuật đương đại Việt Nam

- Chỉ ra những giá trị nghệ thuật của yếu tố thời đại trong nghệ thuật sắp đặt

- Góp phần cho việc sáng tác sau này của cá nhân người viết

7 Kết cấu của luận văn

Kết cấu của đề tài nghiên cứu ngoài phần Mở đầu (6 trang), Kết luận (2 trang), Tài liệu tham khảo (3 trang) và Phụ lục (23 trang), nội dung chính được chia làm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề chung để nghiên cứu đề tài (14 trang)

Chương 2: Nghiên cứu yếu tố thời đại trong nghệ thuật sắp đặt ở Việt Nam (21 trang)

Chương 3: Đánh giá ảnh hưởng của yếu tố thời đại đối với nghệ thuật sắp đặt ở Việt Nam (8 trang)

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG ĐỂ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

1.1 Một số thuật ngữ được sử dụng trong đề tài

1.1.1 Khái niệm “yếu tố thời đại”

Khi nhắc tới thời đại nghĩa là đang nhắc tới những điều kiện lịch sử, những hiện trạng chính trị xã hội, là nhắc tới nhịp sống thời đại, hơi thở thời đại, không khí thời đại, hay tinh thần chung của thời đại đó Và yếu tố này trực tiếp tác động đến nền nghệ thuật đương đại nói chung để tạo ra bộ mặt tinh thần tiêu biểu cho nền nghệ thuật trong thời đại ấy

Trước khi đưa ra được khái niệm về “yếu tố thời đại” ta cần làm rõ khái niệm “yếu tố” và “thời đại” Trong Từ điển tiếng Việt của Viện ngôn ngữ học đã định nghĩa: yếu tố là “1 Bộ phận cấu thành một sự vật, sự việc, hiện tượng 2 Như một nhân tố” Vậy, yếu tố ở đây có thể được hiểu là một thành phần trong một sự vật, sự việc, hiện tượng nào đó mà trong đó yếu tố còn được coi như là một nhân tố Trong một sự vật sự việc hay hiện tượng có thể có nhiều yếu tố cấu thành nên sự vật, hiện tượng ấy Chẳng hạn như nói đến phong cách của người nghệ sĩ, phong cách của một người nghệ sĩ được hình thành, hoàn thiện và ảnh hưởng của nhiều yếu tố như thời đại, dân tộc, quê hương, gia đình…

Cũng trong Từ điển tiếng Việt, “thời đại” được định nghĩa như sau: “1 Danh từ: là khoảng thời gian lịch sử dài, được phân chia ra theo những sự kiện

có đặc trưng giống nhau: thời đại đồ đá, thời đại văn minh, thời đại phong kiến

2 Tính từ: sự kiện hiện tượng có tính chất tiêu biểu cho thời đại, có ý nghĩa cho thời đại, mang tầm vóc thời đại”

Trong Giáo trình Chủ nghĩa xã hội khoa học lại đưa ra định nghĩa rằng

“Thời đại là một khái niệm khoa học dùng để phân kỳ lịch sử xã hội, phân biệt những nấc thang xã hội loài người Các ngành khoa học khác nhau có cách phân chia thời đại lịch sử khác nhau” Lịch sử phát triển xã hội của mỗi quốc gia, mỗi

dân tộc thường được đo bằng những biến chuyển, những thay đổi có tính bước ngoặt được bắt đầu bằng những sự kiện đặc biệt báo hiệu sự chuyển hóa về chất của đời sống xã hội xuất phát từ những tiêu chí, góc độ khác nhau mà có rất nhiều cách phân chia và cách hiểu về thời đại: dựa trên tiêu chí kỹ thuật (thời đại

đồ đá, đồ đồng, thời đại khoa học kỹ thuật, công nghệ thông tin…); dựa theo những yếu tố đặc thù của xã hội (thời đại phong kiến, mông muội, thời đại văn minh…); hoặc phân chia theo nền văn hóa (văn minh Lưỡng Hà, Ai Cập, đạo giáo, nho giáo, văn minh phương Tây, văn minh nông nghiệp, công nghiệp, hậu công nghiệp…)

Theo các nhà triết học kinh điển của chủ nghĩa Marx- Lenin đã xem xét vấn đề thời đại một cách khoa học và phân chia khái niệm thời đại theo hai phần, nghĩa rộng và nghĩa hẹp Theo nghĩa rộng thì “thời đại là một khái niệm chính trị- kinh tế- xã hội khái quát tiến trình phát triển của xã hội loài người, là thời gian rất dài để phân kỳ lịch sử xã hội và để phân biệt những nấc thang phát triển của hình thái kinh tế xã hội mà theo đó nấc thang cao hơn, tiến bộ hơn sẽ phủ định nấc thang cũ, lạc hậu để mở đường cho sự phát triển một thời đại mới” Theo nghĩa hẹp “Thời đại là khái niệm về thời gian để chỉ xu thế và nội dung phát triển trên các phương diện kinh tế, văn hóa, khoa học kỹ thuật, công nghệ…”

Như vậy, ta có thể phát biểu rằng: Yếu tố thời đại nói chung là một bộ phận cấu thành những sự vật, hiện tượng, hoặc là nhân tố có tính chất tiêu biểu cho thời đại, có ý nghĩa cho thời đại, mang tầm vóc thời đại

Mỗi thời đại qua đi, dù dài ngắn có khác nhau, nhưng vẫn luôn để lại những cột mốc, những dấu ấn và những dấu ấn ấy đã tạo nên gương mặt của thời đại đó Mỗi thời đại khác nhau lại mang những dấu ấn độc đáo riêng biệt mà các thời đại trước và sau đấy không thể có được Điều đó được nhìn thấy rất rõ trong nghệ thuật Thời đại có tác động rất lớn đối với nghệ thuật, đồng thời ảnh hưởng trực tiếp đến tư tưởng, tinh thần của những người nghệ sĩ Mỗi thời đại, nơi

chốn, cộng đồng, hoàn cảnh cụ thể nào đó thường nảy sinh ra những khái niệm nghệ thuật khác nhau, và chính sự khác nhau đó sẽ sản sinh ra những hình thức thực hành nghệ thuật khác nhau mang đúng tinh thần tính cách của từng thời đại

Vậy, yếu tố thời đại trong nghệ thuật là một cột mốc có thể tác động rất lớn đến người nghệ sĩ, đôi khi làm thay đổi phong cách, cách nhìn nhận, tư duy của người nghệ sĩ Đồng thời chính sự vận động và phát triển của nghệ thuật đương đại là do sự ảnh hưởng và tác động của yếu tố thời đại đem lại

Plekhanov từng nói: “nếu không hiểu tâm lý xã hội thì không thể tiến thêm một bước nào trong lịch sử văn nghệ, nghệ thuật…” Có nghĩa rằng nếu đã làm công việc thượng tầng kiến trúc thì việc đầu tiên là phải hiểu thời đại mình đang sống Trong đó đời sống nghệ thuật càng không thể tách rời khỏi những biến động của

xã hội đó

1.1.2 Khái niệm về nghệ thuật sắp đặt

Nghệ thuật sắp đặt (installation art) trước hết là một trong những hình thái của nghệ thuật ý niệm (conceptual art- chữ nghệ thuật ý niệm được đưa ra bởi Henry Flynt, lần đầu đầu tiên trên bài viết Concepts art trong tập san Anthology, 1963) Nghệ thuật sắp đặt cùng với những loại hình nghệ thuật khác như trình diễn (performance art), video art, body art, happening…được coi là những trào lưu quan trọng nhất của nghệ thuật đương đại, với mục tiêu phi vật chất hóa Nghệ thuật sắp đặt quan tâm chủ yếu tới tiến trình của tác phẩm và ý đồ của tác giả, tiếp cận trực tiếp đến khán giả, người xem có khả năng tương tác với tác phẩm, nó quay lưng lại với mọi quy tắc của nghệ thuật truyền thống

Bàn về khái niệm “nghệ thuật sắp đặt” trước hết ta cần tiếp cận cụm từ

“sắp đặt” trong tiếng Việt Theo như Từ điển tiếng Việt cuả nhà xuất bản Khoa học xã hội: “sắp đặt là đặt đâu ra đấy, có quy củ” Chẳng hạn, trong cuộc sống hàng ngày con người có ý thức sắp đặt mọi lĩnh vực đời sống: ăn, ở, đi lại, học tập, lao động…sự sắp đặt đó là sắp xếp để cuộc sống trở nên tiện dụng hơn cũng như đáp ứng về mặt thẩm mĩ Hay như trong những ngôi đền, đài, đình,

chùa…của ta, việc sắp đặt vị trí các tượng Phật, ông thần, bà chúa…trang trí bục

bệ, cột kèo, bục bệ ở mỗi nơi như thế nào đều phải tuân theo luật lệ, ý nghĩa, công dụng của chúng nhằm mục đích sử dụng, phục vụ nhu cầu tín ngưỡng, tâm linh và có thể đảm bảo vẻ uy thần tôn nghiêm của các chư vị thần phật Vậy, sắp đặt là một cụm từ thường trực trong cuộc sống hàng ngày

Trên thế giới, mặc dù hình thức nghệ thuật sắp đặt đã xuất hiện từ đầu thế

kỷ 20, nhưng mãi cho đến năm 1967 Dan Flavin mới đưa ra một tên gọi cụ thể cho thể loại nghệ thuật này là Installation art và đến Việt Nam cụm từ này được Nguyễn Quân chuyển sang tiếng Việt là Nghệ thuật sắp đặt Có thể hiểu, nghệ thuật sắp đặt là loại tác phẩm đặc biệt được sắp đặt tại một vị trí không phải chỉ trên tường mà trên cả sàn nhà, trong một không gian được lựa chọn, xâm chiếm

và cải tạo không gian đó biến nó thành một phần quan trọng của tác phẩm

Cho tới nay vẫn chưa có một khái niệm cụ thể duy nhất nào về nghệ thuật sắp đặt (Installation art) Loại hình nghệ thuật này có thể được mô tả như là một không gian thực được tạo nên từ nhiều yếu tố Mỗi tác phẩm của loại hình nghệ thuật này bao gồm một khối lượng vật thể tùy từng ý đồ mang tính tổng hợp và được nghệ sĩ sắp đặt trong một không gian cụ thể và đương nhiên tác phẩm sẽ bị thay đổi về mặt nội dung hay ý nghĩa nếu như không gian cũng bị thay đổi, vì vậy, không gian đối với một tác phẩm sắp đặt chiếm một vai trò quan trọng Điều đặc biệt khác biệt của tác phẩm sắp đặt là chỗ người xem có thể len lỏi vào trong tác phẩm, được tương tác với tác phẩm, được cảm nhận hoàn toàn tác phẩm, thông qua các giác quan và kinh nghiệm sống của chính họ, họ được tự mình cảm nhận và thấu hiểu phần nào tác phẩm đó

Trên thế giới có một vài định nghĩa về nghệ thuật sắp được đưa ra như sau: Julie H Reiss: “Đặc tính của nghệ thuật sắp đặt nằm ở điểm, người nghệ

sĩ sẽ tạo ra một không gian mang tính cá nhân thông qua việc sắp xếp nhiều yếu

tố được tạo ra đủ lớn để có thể có thể thử nghiệm với những trạng thái cơ thể của người tham dự” [11, tr31]

Sotirios Bahtsetzis đã đưa ra định nghĩa trong luận văn tiến sĩ năm 2005:

“Nghệ thuật sắp đặt như một thể loại tạo dựng trạng thái cảm nhận… sự tự do hóa hình thức không gian trưng bày trong khuôn khổ các thiết chế nghệ thuật đã dẫn tới việc phá vỡ ranh giới cấu trúc vật thể trong các tác phẩm nghệ thuật” [11, tr32]

Kaprow lại định nghĩa về nghệ thuật sắp đặt như sau: “Installation là Không gian, sự tham dự của người xem cũng như sự tương tác giữa tác phẩm và người thưởng thức Nghệ thuật sắp đặt sẽ trở thành làn da thứ hai cho chủ thể xã hội đương đại, chủ thể này sẽ trao cho tác phẩm một ý nghĩa chỉ khi nó bước chân vào trong tác phẩm” [11, tr35]

Còn ở Việt Nam, tác giả Nghiêm Thị Thanh Nhã đưa ra định nghĩa trong bài viết “Nghệ thuật sắp đặt ở Việt Nam” của mình: “Nghệ thuật sắp đặt là một sáng tạo không gian ba chiều và một đặc điểm của nó là đòi hỏi phải có tính tổng thể, phải co mối liên hệ với thế giới Có lẽ được nhìn thấy rõ ràng nhất trong nghệ thuật sắp đặt là địa điểm đặc trưng… Địa điểm đặc trưng liên quan đến tỉ lệ, ánh sáng, hình…” [29]

Khi hỏi về nghệ thuật sắp đặt, trong bài phỏng vấn của Lê Mỹ Ý “Nghệ thuật sắp đặt và tương lai của nó tại Việt Nam” [37] các nhà phê bình mỹ thuật, các họa sĩ đã đưa ra một vài định nghĩa về nghệ thuật sắp đặt tuy vẫn còn chung chung nhưng ta cũng có thể nhìn vào đó để tham khảo và hiểu hơn về nghệ thuật sắp đặt theo cách hiểu và thực hành của người Việt là như thế nào

Nhà phê bình Mỹ thuật Nguyễn Quân: Nghệ thuật sắp đặt xuất hiện trên thế giới khoảng 50 năm nay và khởi nguồn từ việc bày các vật có sẵn với cả mớ

ý tưởng cách tân khác của Pop art hay happening art, Installation art đã trở thành

kẻ chiếm đoạt không gian đáng sợ nhất ở các triển lãm và hội chợ mỹ thuật trên thế giới

Nhạc sĩ Quốc Bảo: Được xem là nhánh tích cực nhất của xu hướng hậu

hiện đại, sắp đặt mang vác trên vai nó gần như toàn bộ hành trang mỹ học của

xu hướng này Có thể kể đó là việc chọn nguyên liệu là vật thể thay vì “tinh thể”, xem phó bản là nguyên bản, tinh thần phủ nhận các giá trị truyền thống, tính chất tạm thời

Họa sĩ Trần Lương: Thực ra những loại hình nghệ thuật đương đại này không phải là từ phương Tây và quá mới mẻ như cách hiểu nhầm của số đông hiện nay Installation, Performance…, những loại hình nghệ thuật này không phải là sự vọng ngoại gì cả Vườn đá, vườn Bonsai có từ thời cổ, xuất hiện ở các nước châu Á trước cả châu Âu Đây chính là nghệ thuật sắp đặt và đã đi vào đời sống từ thời phong kiến, đã thành nếp văn hóa Chính vì những loại hình nghệ thuật đó không phải là mới nên tôi nghĩ đó chỉ là phương tiện thôi Nghệ thuật luôn nắm bắt lấy những phương tiện mới, để nói lên cái nhìn của mình, từ đó làm ra truyền thống mới

Vậy, người viết xin đưa ra khái niệm về nghệ thuật sắp đặt như sau: Nghệ thuật sắp đặt là loại hình sáng tạo mang tính tổng hợp và phù du, phụ thuộc vào một không gian thực và được tạo dựng bằng mọi loại chất liệu, có thể sử dụng nhiều hình thức, phương thức và kĩ thuật biểu hiện để tạo ra một tác phẩm sắp đặt như ý, tạo hiệu quả thị giác cao, khả năng tương tác giữa người xem và tác phẩm cao Ý nghĩa của tác phẩm thay đổi khi không gian bị thay đổi

1.2 Sơ lược lịch sử nghệ thuật sắp đặt

1.2.1 Khái quát về lịch sử nghệ thuật sắp đặt trên thế giới

Lịch sử của nghệ thuật sắp đặt trong thế kỷ XX, theo nhà nghiên cứu Roselle Goldberg chính là lịch sử của thể loại chất liệu có khả năng mở ra vô số hình thức được thực hành bởi những nghệ sĩ đã hết kiên nhẫn với các giới hạn

cũ kỹ và truyền thống luôn luôn bảo thủ không bắt kịp với đời sống đương đại

Ở Phương Tây, hình thức nghệ thuật này đã tồn tại và phát triển trên hơn nửa thế kỷ và có lẽ điểm khởi đầu của nghệ thuật này bắt nguồn từ tác phẩm

“Bicycle wheel” của Marcel Duchamp triển lãm tại Philadenphia Museum of art năm 1913, có thể nói đây chính là tác phẩm thực thể (ready mades) đầu tiên, khi đưa vật những vật dụng bình thường trong đời sống hàng ngày được tái tạo và đem vào nghệ thuật Sau “Bicycle wheel” họa sĩ còn đưa ra nhiều tác phẩm thiết thực khác Đặc biệt là tác phẩm gây tiếng vang lớn cho đến tận giờ là tác phẩm mang tên “Fountain” năm 1917, tác phẩm này họa sĩ sáng tác chung với họa sĩ người Mỹ tên là Joshep Stella (tại nhà triển lãm Society of Independent Artists, NewYork Qua tác phẩm đó ông đã tạo ra một tư tưởng mới, cái nhìn mới về vật thể sắp đặt Các tác phẩm dị hợm khó hiểu và kì lạ cùng với sự chối từ hoàn toàn của ông đối với nghệ thuật truyền thống thông thường, ông giống như một nghệ

sĩ có cái nhìn mới mẻ cộng thêm tư tưởng khác lạ của mình đối với một thực thể quen thuộc, từng hiện hữu Hàng loạt các tác phẩm Ready mades là sự tìm cách xác định lại nghệ thuật, sau này lại trở thành một trong những ý tưởng cơ bản của họa phái Dada Quan điểm của Marcel Duchamp về nghệ thuật phải là một biểu hiện của tâm chứ không phải là vỏ bề ngoài Đã mở đường cho một kỷ nguyên mới Joseph Kosuth đã kết luận rằng “Tất cả nghệ thuật (sau Duchamp) đều mang tính khái niệm và nghệ thuật chỉ tồn tại theo khái niệm” Việc đối xử một cách cực đoan của Marcel Duchamp về các thể chế nghệ thuật đã đẩy ông trở thành một hình tượng như kiểu anh hùng cho nhiều thế hệ nghệ sĩ và họ cũng dần từ chối việc đi theo nghệ thuật truyền thống Chính điều đó đã ảnh hưởng tới các phong trào tiên phong ở thế kỷ XX, như Pop art, Fluxus, Arte povera… vào cuối thập niên 1950 đầu 1960 Khuynh hướng nghệ thuật sắp đặt thực sự bùng

nổ tại Mỹ và châu Âu giai đoạn 1970 Thời kỳ này được coi là sự thúc đẩy sáng tạo sắp đặt một cách đa dạng Các họa sĩ quan tâm đến dạng nghệ thuật này ngày càng nhiều

Nghệ thuật sắp đặt gắn liền với chủ nghĩa Hậu hiện đại (Post moderninsm) Chủ nghĩa hậu hiện đại đã ảnh hưởng bao chùm lên tư tưởng sáng tác của rất nhiều nghệ sĩ đương đại Nói qua về thuật ngữ “Hậu hiện đại”, nó

được sử dụng lần đầu tiên vào năm 1870 của họa sĩ người Anh John Watkins Chapman “phong cách hậu hiện đại của một bức tranh mới như một cách để vượt qua trường phái ấn tượng Pháp” Triết gia người Anh J.M Thompson đã viết trên tạp trí Hibbert: “Lý do Hậu hiện đại tồn tại là để thoát khỏi tâm hồn vô

tư của chủ nghĩa hiện đại bằng cách lựa chọn kỹ lưỡng trong sự chỉ trích của mình cho sự mở rộng nó để tôn giáo cũng như thần học, hay để cho cảm giác về công giáo hiện đại cũng như công giáo truyền thống”

Có thể hiểu sơ về chủ nghĩa hậu hiện đại là một thuật ngữ mô tả phong trào hậu hiện đại trong nghệ thuật, đề ra những xu hướng văn hóa và các phong trào văn hóa nói chung của sau thời hiện đại Nó giải thích một cách bao quát về

sự hoài nghi, sự mất lòng tin về các lý thuyết và các hệ tư tưởng có liên quan đến văn học, nghệ thuật, phản ứng chống lại các nguyên tắc truyền thống và hiện đại

Nghệ thuật sắp đặt là một trào lưu đầy tính cách mạng đối với nghệ thuật hậu hiện đại, và trở thành một trong những loại hình của nghệ thuật đương đại Nghệ thuật đương đại không chỉ là được sử dụng để gọi tên về mặt thời gian của hiện tại mà còn để phân biệt về mặt hình thức với những loại hình nghệ thuật khác nhau đã và vẫn cùng đồng hành tiến triển ở giai đoạn hiện tại Trong từ điển Dictionary.com còn có một số định nghĩa về nghệ thuật đương đại: “Nghệ thuật đương đại như công việc của các nghệ sĩ đang sống trong thế kỷ XXI”,

“Nghệ thuật đương đại là của 20% vào cuối thế kỷ XX và 5% vào đầu thế kỷ XXI là kết quả tự nhiên và một sự từ chối nghệ thuật hiện đại”

Mặt khác, cũng giống như các loại hình nghệ thuật truyền thống, nghệ thuật sắp đặt luôn bị sự tác động bởi chính sự vận động của cuộc sống đương đại, chỉ có điều nghệ thuật sắp đặt là dạng nghệ thuật thực hành coi trọng tiến trình và nó không biểu lộ bằng đặc điểm của quá trình thực hành kỹ thuật giống như các trường phái của hội họa giá vẽ Nó mang tinh thần muốn xóa nhòa ranh giới giữa nghệ thuật và đời sống, phủ nhận tính nguyên bản của tác phẩm nghệ thuật và vai trò chủ thể trong sáng tạo của người nghệ sĩ, cùng với thái độ giễu

nhại thậm trí phủ nhận những hiện thực xã hội

Đặc biệt đáng chú ý về mặt hình thức trong nghệ thuật sắp đặt ta thường thấy có hai dạng sắp đặt Đó là nghệ thuật sắp đặt không gian, không gian ở đây được hiểu như là không gian tự thân (không gian này gần với nghệ thuật môi trường) và không gian mà tác phẩm phụ thuộc (không gian này gần với dạng nghệ thuật địa hình); thứ hai là nghệ thuật sắp đặt ý niệm

Trong cuốn “Kỷ nguyên nghệ thuật Hậu hiện đại” Irving Sumdller có viết thế này: “… sự loạn trí được cảm nhận bởi rất nhiều nghệ sĩ cùng với khối lượng lớn công chúng cùng thế hệ Nhiều nghệ sĩ đã chối bỏ loại nghệ thuật theo xu hướng vật thể hóa để ủng hộ thể loại nghệ thuật chú trọng tới tiến trình (process) không kết thúc và không sản phẩm, sử dụng những chất liệu có sẵn hoặc không bền vững, và đa chất liệu Khi từ chối làm nghệ thuật theo cách truyền thống thì

họ săn tìm những trào lưu nghệ thuật mới Những trào lưu đó sẽ được hình thành thông qua chính kinh nghiệm của họ, nghệ thuật của họ bắt nguồn từ tính không nguyên tắc, không có ranh giới và có căn cội chính trị…”

Cho đến thập kỷ 1990 cũng là thời kỳ phát triển đột khởi của nghệ thuật đương đại ở Trung Quốc, với trào lưu nghệ thuật đại chúng, xu hướng chính trị Các nghệ sĩ tiên phong trong trong những trào lưu này đã tích cực vận dụng một trong những công cụ vô cùng mạnh mẽ của nghệ thuật đương đại là nghệ thuật sắp đặt để diễn tả cảm xúc hay thái độ chính trị của họ trước xã hội

Nghệ thuật sắp đặt xuất hiện và trở thành công cụ mạnh mẽ gắn kết các lý thuyết văn hóa mới cũng như những chủ đề liên quan đến toàn cầu hóa

1.2.2 Nghệ thuật sắp đặt tại Việt Nam

Sau khi đất nước thống nhất (1975) và nhất là từ khi chính sách mở cửa giao lưu hội nhập quốc tế thì tình hình kinh tế văn hóa xã hội Việt Nam có phần khởi sắc tạo điều kiện cho nghệ thuật có cơ hội bùng nổ, ngày càng trở lên đa dạng, màu sắc hơn Giữa những năm 90 cuối thế kỷ XX bên cạnh hội họa và điêu khắc vẫn phát triển đều đều thì sự xuất hiện của một số hình thái nghệ thuật

mới và lạ lẫm đối với đại đa số công chúng cũng như giới nghệ sĩ Việt Nam như Video art, nghệ thuật sắp đặt, nghệ thuật trình diễn…Thực tế là các loại hình nghệ thuật này quá mới mẻ bởi đặc tính và nhiều sự khác biệt so với nghệ thuật hàn lâm thời điểm ấy còn đang thịnh vượng ở Việt Nam

Nghệ thuật sắp đặt cùng với một số loại hình nghệ thuật được cho là đương đại khi xuất hiện tại Việt Nam đã mang đến những màu sắc không khí mới lạ đối với công chúng và ngay cả với bản thân các nghệ sĩ Bằng loại hình nghệ thuật mới mẻ cùng khả năng biểu đạt vô hạn của nó, người nghệ sĩ có thể thỏa sức truyền tải thông điệp của mình vào tác phẩm qua tất cả các loại vật thể

đã có sẵn và không gian quanh mình… để biểu đạt phản ứng cá nhân đối với môi trường, xã hội xung quanh đang ngày càng nảy sinh nhiều những bế tắc, đầy rẫy mâu thuẫn và ngày càng phức tạp

Có thể nói nghệ thuật sắp đặt bắt đầu xuất hiện ở Việt Nam từ thập niên cuối cùng của thế kỷ XX và cho đến nay nghệ thuật này bắt đầu có chỗ đứng trong nền nghệ thuật đương đại Việt Nam Những nghệ sĩ tiến thân vào làm thể nghiệm loại hình nghệ thuật này cũng nhiều lên Đối với các sinh viên đang theo học tại các trường nghệ thuật chuyên nghiệp, các thế hệ nghệ sĩ trẻ ngày nay đã

và đang luôn tìm tòi, học hỏi các thế hệ đi trước từ trong nước cũng như trên thế giới thông qua nhiều hình thức tiếp cận khác nhau, để có thể tạo ra những tác phẩm nghệ thuật độc đáo mới mẻ hơn phù hợp với xu thế thời đại Dù rằng các tác phẩm thực sự hay, tốt, có giá trị thì vẫn chưa hẳn là nhiều Nếu so với thế giới, nghệ thuật sắp đặt trên thế giới đã tồn tại và phát triển trên hơn nửa thế kỷ, thì nghệ thuật sắp đặt của chúng ta cũng chỉ như một đứa trẻ đang chập chững, nên không thể phủ nhận sự non nớt bỡ ngỡ của chúng ta, ngược lại cũng không nên phủ nhận sự đang cố gắng từng bước hoàn thiện hơn nữa về mảng nghệ thuật sắp đặt của các nghệ sĩ đương đại Việt Nam để tiến tới một ngày nền nghệ thuật đương đại Việt Nam có thể nằm trong quỹ đạo chung của nghệ thuật đương đại thế giới

Nghệ thuật sắp đặt Việt Nam từ thế hệ các nghệ sĩ làm sắp đặt đầu tiên cho đến nay đã có nhiều thay đổi đáng kể dù rằng các tác phẩm, các nghệ sĩ luôn mang trong mình tinh thần thời đại, những tự sự cá nhân Các nghệ sĩ thời kỳ đầu cách nay đến hai chục năm là những họa sĩ, nhà điêu khắc được đào tạo bài bản chuyên nghiệp theo tác phong trường quy, lối thực hành truyền thống và đầy

kỹ thuật, luật lệ… bắt đầu tìm tòi một một lối thể nghiệm mới mang tính thử nghiệm nhằm mục đích diễn đạt những suy nghĩ của bản thân về xã hội, môi trường sống thông qua ý tứ trong chất liệu, vật liệu, không gian của tác phẩm, đồng thời cũng nhằm thỏa mãn nhu cầu sáng tạo, chinh phục những thách thức của không gian tạo ra hiệu ứng thị giác hoàn toàn mới mẻ Kể đến những nghệ sĩ làm sắp đặt đầu tiên ở Việt Nam có những gương mặt gây chú ý như Đặng Thị Khuê, Nguyễn Bảo Toàn, Trần Lương, Trương Tân, Nguyễn Mạnh Hùng, Lê

Vũ, Lê Bá Đảng và còn một số những gương mặt khác Nhắc tới Đặng Thị Khuê, được biết họa sĩ đã tìm đến với nghệ thuật sắp đặt ngay từ khi còn chưa biết tên gọi của nó, chỉ nhờ vào sở thích sử dụng cùng lúc nhiều chất liệu, nhiều hình thức và thể loại vào trong một tác phẩm Nguyễn Bảo Toàn, vào năm 1994

đã tạo ra một cú sốc nghệ thuật cho giới Mỹ thuật Hà Nội khi họa sĩ đem trưng bày triển lãm gốm Đất và Lửa theo một hình thức hoàn toàn mới, các sản phẩm gốm được kết hợp với nhau tạo ra một mô hình không gian ba chiều như mái nhà, con rồng thiêng mang đầy vẻ tâm linh, và mầu sắc dân tộc Triển lãm đó như một làn gió mới đã thay đổi cách tiếp cận tác phẩm cũng như cảm giác về tác phẩm của công chúng và ngay cả đối với các bạn đồng nghiệp Cùng với sự manh nha đó, một số gương mặt kể trên được khuyến khích đi vào thử nghiệm với lòng đam mê mãnh liệt cùng tố chất manh mẽ đầy bản năng lần lượt xuất hiện và ghi những dấu ấn ban đầu cho lịch sử nghệ thuật sắp đặt ở Việt Nam

Đến khoảng sau những năm 2000, nghệ thuật sắp đặt mới bắt đầu phát triển rộng hơn ở Việt Nam Hầu hết các tác phẩm sắp đặt ban đầu giống như một không gian điêu khắc hay giống như trong một bức tranh và vẫn bám sát vào vẻ

đẹp duy mỹ, trình bày, kể lể Càng về sau việc thực hành nghệ thuật sắp đặt của các nghệ sĩ ngày càng trở lên cô đọng, khả năng truyền đạt ý tưởng cũng sâu sắc, ngắn gọn và trực diện hơn

Ta có thể thấy, hướng tiếp cận nghệ thuật sắp đặt của các họa sĩ Việt Nam ban đầu hoàn toàn bắt đầu bằng cảm tính, tự phát, về sau dần tự điều chỉnh cách thức thực hành từ chất liệu, cách tổ chức, xây dựng tác phẩm Các nghệ sĩ sắp đặt tiên phong ở Việt Nam đã cho thấy rằng việc định nghĩa lại vai trò của người nghệ sĩ đương đại là vô cùng cần thiết, nghệ sĩ mỹ thuật trong thời đại mới không chỉ là những chiến sĩ chỉ biết vẽ biết nặn, chỉ để ca ngợi vẻ đẹp quê hương, cổ vũ cách mạng, phục vụ Đảng và nhà nước, phục vụ kháng chiến như trước những năm 1975 nữa, mà thay vào đó giờ đây vẫn đề cấp thiết của nghệ sĩ đương đại Việt Nam là sự thay đổi triệt để, toàn diện trong quan niệm về nghệ thuật đương đại, yêu cầu người nghệ sĩ cần có cái nhìn toàn thể hơn, bao quát hơn, giải quyết được vấn đề thực tế Người nghệ sĩ hiện tại phải là người vừa có thể thực hành, vừa có thể nghiên cứu, trình bày ý tưởng và dùng nghệ thuật của mình để can thiệp, tác động, cảm hóa, thậm chí là cải tạo đời sống

1.2.3 Đặc điểm của nghệ thuật sắp đặt

Nghệ thuật sắp đặt mang trong mình một cá tính đặc biệt, với tính chất nhất thời của mình và chịu sự ảnh hưởng của đa dạng các trào lưu nghệ thuật có

từ trước như Vị lai, Dada, nghệ thuật phối hợp- Asemblage, nghệ thuật giảm thiểu- Minimolisva Tuy nhiên loại hình nghệ thuật nào cũng vậy vẫn sẽ có những đặc điểm cơ bản để có thể phân biệt được loại hình nghệ thuật này với loại hình nghệ thuật khác

Nghệ thuật sắp đặt có một số đặc trưng thường thấy sau Trước hết, nghệ thuật sắp đặt đưa người xem vào trong lòng tác phẩm, môi trường không gian ba chiều, bao gồm không gian nội thất và không gian ngoại thất, thường không gian nội thất là chủ yếu Các nghệ sĩ làm nghệ thuật sắp đặt luôn phải nắm vững đặc điểm không gian nội ngoại thất của địa điểm triển lãm, đặc trưng thiết kế không

gian và người sáng tạo nghệ thuật trở thành một chủ thể Cũng như phòng chiếu phim không thể cùng lúc chiếu hai bộ phim, chỉnh thể của tác phẩm cũng đòi hỏi một không gian độc lập, trên phương diện thị giác và thính giác đều không thể chấp nhận một sự ảnh hưởng gây nhiễu Ở đây người xem có quyền và phải thâm nhập vào tác phẩm, tương tác trở lại và cũng trở thành một bộ phận quan trọng không thể tách rời của tác phẩm Nghệ thuật sắp đặt là sự sáng tạo không gian, không gian đó bao gồm cả quần chúng, từ chỗ bị động thưởng thức chuyển sang chủ động, sự cảm thụ này ngoài tính tích cực của sự tiếp nhận tư duy và cơ thể, cần phải huy động toàn bộ các giác quan như thị giác, thính giác, xúc giác…

Nghệ thuật sắp đặt không hạn chế các loại hình nghệ thuật, nó tổng hợp một cách tự do hội họa, điêu khắc, kiến trúc, nhiếp ảnh, âm nhạc,… Có thể nói nghệ thuật sắp đặt là thứ nghệ thuật giải phóng các phương tiện nghệ thuật Và đôi khi để làm hoạt náo người xem, có lúc nghệ thuật sắp đặt làm đảo lộn cả thói quen tư duy của người xem bằng các biện pháp khoa trương, cường điệu, kì quái

để kích thích cảm quan của công chúng

Tiểu kết

Tóm lại, trong chương này người viết tập trung làm rõ các khái niệm: yếu tố thời đại, nghệ thuật sắp đặt Đồng thời nêu sơ lược về lịch sử nghệ thuật sắp đặt trên thế giới và ở Việt Nam, và những đặc điểm cơ bản của nghệ thuật sắp đặt

- Khái niệm về Yếu tố thời đại: Yếu tố thời đại nói chung là một bộ phận cấu thành những sự vật, hiện tượng, hoặc là nhân tố có tính chất tiêu biểu cho thời đại, có ý nghĩa cho thời đại, mang tầm vóc thời đại

- Khái niệm về nghệ thuật sắp đặt vẫn còn chung chung, cách định nghĩa khác nhau, nhưng nhìn chung ta có thể kết luận rằng: Nghệ thuật sắp đặt là loại hình sáng tạo mang tính tổng hợp và phù du, phụ thuộc vào một không gian thực

và được tạo dựng bằng mọi loại chất liệu, có thể sử dụng nhiều hình thức, phương thức và kĩ thuật biểu hiện để tạo ra một tác phẩm sắp đặt như ý, tạo hiệu quả thị giác cao, khả năng tương tác giữa người xem và tác phẩm cao Ý nghĩa

của tác phẩm thay đổi khi không gian bị thay đổi

Nghệ thuật sắp đặt trên thế giới đã xuất hiện từ thập kỷ 1910, khởi nguồn

từ những ý tưởng của Marcel Duchamp đem những vật dụng có sẵn trong cuộc sống hàng ngày được đem vào trưng bày và trở thành nghệ thuật Tuy nhiên mãi đến năm 1967 loại hình này mới chính thức có tên gọi là Nghệ thuật sắp đặt (Installation Art)

Ở Việt Nam, loại hình này du nhập vào Việt Nam khoảng tầm cuối những năm 90 ở cuối thế kỉ XX và đến nay đã có nhiều khởi sắc cũng như được chấp nhận hơn Hầu hết các họa sĩ vẫn còn mày mò, thử nghiệm, mãi cho đến năm

2007 loại hình này mới được chính thức công nhận qua sự kiện triển lãm Mĩ thuật trẻ toàn quốc cùng năm đó

Đặc trưng của nghệ thuật sắp đặt là không gian, đưa người xem vào trong lòng tác phẩm, môi trường không gian ba chiều, bao gồm không gian nội thất và không gian ngoại thất, nó tổng hợp một cách tự do hội họa, điêu khắc, kiến trúc, nhiếp ảnh, âm nhạc và mọi loại chất liệu Đặc biệt công chúng cũng trở thành một bộ phận quan trọng không thể tách rời của tác phẩm

Sau khi làm rõ các khái niệm và tìm hiểu sơ lược về nghệ thuật sắp đặt ở Việt Nam, trên thế giới và đặc điểm đặc trưng của nó Vậy ta có thể rút ra khái niệm về “Yếu tố thời đại trong nghệ thuật sắp đặt”: là những tác phẩm nghệ thuật sắp đặt nêu bật được những sự vật, sự việc, hiện tượng hay mang những nhân tố có tính chất tiêu biểu cho thời đại, mang những dấu hiệu đặc trưng của thời đại đó

Từ khái niệm trên, người viết đã có thể đi vào việc nghiên cứu yếu tố thời đại trong nghệ thuật sắp đặt ở Việt Nam qua việc chỉ ra những biểu hiện cụ thể mang yếu tố thời đại với một số chủ đề sẽ được đề cập ở Chương tiếp theo đây

CHƯƠNG 2 BIỂU HIỆN YẾU TỐ THỜI ĐẠI TRONG NGHỆ THUẬT SẮP ĐẶT

Ở VIỆT NAM Mỗi thời đại xuất phát từ ý thức hệ, đặc điểm lịch sử, thị hiếu thẩm mỹ… Mỗi thời đại lịch sử đều có quan niệm riêng về nghệ thuật do những yếu tố cấu thành đặc điểm thời đại chi phối sẽ tạo nên một số loại đề tài, chủ đề được quan tâm và tập trung thể hiện Có thể đề cập đến một số phương diện biểu hiện của yếu tố thời đại thể hiện trong nghệ thuật sắp đặt ở Việt Nam như:

2.1 Yếu tố được biểu hiện qua mảng đề tài về giới

Cho đến nay, đề tài về giới, bình đẳng giới, nữ quyền và đồng tính vẫn thuộc những đề tài nóng hổi, quan trọng của thời đại Từ thủa xa xưa loài người

đã có những sự phân biệt giới thành hai loại cơ bản nam và nữ Và sự phân biệt

đó luôn chìm đắm trong trạng thái bất bình đẳng đã kéo dài suốt phần lớn tiến trình lịch sử của loài người Ở khía cạnh xã hội thì Giới được quan niệm là sự phản ánh sự khác biệt giữa nam và nữ Nó xác định đặc điểm, vai trò và vị trí của mỗi giới trong các mối quan hệ xã hội Về mặt sinh học thì sự khác biệt giữa hai giới là không thể thay đổi được, và việc chúng ta sinh ra là nam hay nữ ta không thể chọn lựa

Có một điều người viết muốn nhấn mạnh ở đây, trong hầu hết các nền văn hóa Đông- Tây, giới thường phải chịu nhiều bất công nhất trong xã hội luôn là

nữ giới Vậy nên việc tranh đấu về vấn đề bình đẳng giới ở thời đại này thường gắn liền với việc đấu tranh cho nữ quyền Những cuộc đấu tranh cho sự bình đẳng giới tính đã đồng loạt diễn ra trên mọi phương tiện của cuộc sống xã hội hiện nay, đặc biệt được thể hiện trong mọi loại hình nghệ thuật đương đại Nghệ thuật luôn là môi trường thích hợp nhất, có thể dễ dàng truyền tải những thông điệp tha thiết đó đến với đông đảo cộng đồng

Việt Nam ta hiện nay, cho dù tư tưởng nữ quyền đã xuất hiện hàng trăm năm trước thể hiện qua văn thơ, âm nhạc, kịch…, thế nhưng hiện tại ở thời đại

này người phụ nữ vẫn chịu nhiều thiệt thòi và bất công hơn so với đàn ông Cho

dù thiết chế nam trị dẫu đang phai mờ dần nhưng vẫn hằn dấu trong tâm thức con người, vẫn hiện hữu giữa cuộc sống hiện đại này Vấn đề về Giới được đưa vào trong sáng tạo nghệ thuật của nghệ thuật đương đại khi được những người nghệ sĩ lựa chọn và xác định nữ giới là đối tượng phản ánh trọng tâm, đóng vai trò chủ đạo nghĩa là đã xác định thể hiện ý thức về giới Những ý thức Giới khi

đó trở thành một ý thức xã hội mang tinh thần thời đại

Các nhà nữ quyền phương Tây từng nói nam giới đã kể câu chuyện của họ

để tạo nên lịch sử, phụ nữ cũng cần có câu chuyện lịch sử của riêng mình Trước hết, đó có thể là một sự ý thức mang tính tự phát bản năng khi những người phụ

nữ có nhu cầu giãi bày về chính mình, bộc bạch về giới của mình và họ nói ra bằng nghệ thuật Các nữ nghệ sĩ thể hiện vào trong nghệ thuật nhằm thỏa mãn nhu cầu khát vọng đó Hơn nữa trong số phận chung của một nửa nhân loại luôn

bị đè nén áp bức, người nghệ sĩ sáng tạo để tái hiện phơi bày hiện thực, nói lên tiếng nói kháng cự xã hội đầy rẫy sự bất bình đẳng giới và khiến nhân loại thức tỉnh trước hiện thực ấy

Trong nghệ thuật sắp đặt, một số nữ nghệ sĩ hiện đại đưa ra tác phẩm của mình như là một phức thể mang ý thức cá nhân và ý thức xã hội, trong đó là những trải nghiệm cá nhân và sự thẩm thấu những trải nghiệm của một cộng đồng nữ vốn đã bị khóa chặt bởi những thói quen đạo đức vốn được định hình trong xã hội, nó là thủ phạm mang đến sự bất bình đẳng giới, đến lúc được bộc

lộ trong không khí của thời đại Tác phẩm “Tháp mâm” (Hình 1.1), “Xuyên biên giới” và “Bầu sữa” (Hình 1.3) của Ly Hoàng Ly như là một biểu tượng của người phụ nữ Việt Nam trong xã hội hiện nay, diễn tả sự kiên định vững trãi đồng thời nhạy cảm và tinh tế của người phụ nữ Việt Nam truyền thống, nhưng

nó mang trong mình những mâu thuẫn nội tại của người phụ nữ mà người xem phải đi vào bên trong tác phẩm mới có thể cảm nhận hết được Tác phẩm sắp đặt

“Tháp mâm” được tạo nên bằng những chiếc mâm, trên đó tác giả vẽ biểu

tượng của những người phụ nữ, trông xa nó có vẻ vững chãi như một trái núi nhưng khi đến gần người xem có thể nghe thấy âm thanh lách cách của những chiếc mâm va vào nhau khi gió nổi Hình ảnh người phụ nữ trên những chiếc mâm như đang đi thành một vòng tròn, một vòng tròn khép kín như thể đó chính

là cuộc sống hàng ngày của họ vậy: quanh quẩn, đều đặn, lặp đi lặp lại…cuộc sống cứ như vậy, trong một vòng tròn khép kín cứ trôi đi nhưng không thể vượt qua được cái khung của nó Tác phẩm được đặt ngoài trời, kết hợp với một nền không gian tự nhiên gió, nắng, mưa…đã tạo nên một chỉnh thể tác phẩm gọn gẽ đẹp mắt, đồng thời tạo cho người xem một cảm giác như được chứng kiến hình ảnh quen thuộc trong đức tính của người phụ nữ Việt Nam vừa kiên trì, lại vừa nhẫn nhịn, chịu đựng và đầy nhạy cảm… vẫn thường thể hiện trong cuộc sống thường nhật

Thông qua tác phẩm, nữ nghệ sĩ muốn nói lên một vẻ đẹp truyền thống trong cuộc sống của người phụ nữ Việt Nam, cam chịu, hi sinh cho chồng cho con, cho gia đình Bản thân người viết cũng là phụ nữ, cũng từng có gia đình, cũng đã làm mẹ, cũng từng làm dâu con, cũng trải qua những cảm thức về thân phận người phụ nữ, nó vừa là hệ quả của vô thức đã được hình thành từ rất lâu trong quá khứ, nó lại vừa nảy sinh trên chính cái hiện thực đương thời này Người phụ nữ Việt Nam truyền thống vẫn luôn sống theo cách truyền thống như một đạo đức định sẵn, họ vẫn luôn tự đặt mình trong một khuôn khổ, và cái khuôn khổ của cách sống đó do xã hội đặt ra cho phụ nữ đã từ bao đời, phụ nữ là phải như vậy

Tuy nhiên, khi nhìn vào trong lòng “Tháp mâm” chúng ta sẽ vô cùng bất ngờ khi bắt gặp những hình ảnh khỏa thân của những người phụ nữ Tây phương đang bay (Hình 1.2) Bên trong một núi mâm bất động là một sự xáo trộn hoàn toàn mâu thuẫn Đó là sự mâu thuẫn nội tại, bất cứ người phụ nữ nào cũng vậy, đều có những khát vọng tự do, giải phóng cơ thể, giải phóng tâm trí, sự vượt phá khỏi những khuôn khổ Chỉ có điều, phụ nữ Á Đông khác với phụ nữ phương

Tây ở chỗ họ không đem thể hiện hết những điều đó ra bên ngoài mà cất tất cả những khát vọng đó vào bên trong mình Qua tác phẩm sắp đặt này ta thấy một

sự mâu thuẫn giữa việc gìn giữ cái truyền thống và toàn cầu hóa, giữ hay là sẽ sống khác đi so với truyền thống

Giới, nữ quyền, khi xét mình trong mối quan hệ với xã hội là sự soi ngắm mình trong mối tương quan giữa các đối tượng khác trong xã hội, và tự soi ngắm chính bản thân mình, vừa đặt mình vào bối cảnh ngoại giới, vừa đi sâu vào nội giới Nó thể hiện trên hai góc độ xã hội và bản thể Từ sự ý thức đó nhiều nghệ

sĩ nữ đương đại bộc lộ những phản ứng khác nhau trước hiện thực giới tính Họ phản kháng những quan niệm và cách thức hành xử mang lại sự bất bình đẳng giới trong xã hội, tuy nhiên họ vẫn ám ảnh bởi những mặc cảm tự ti về giới của mình và khao khát giải thoát, cởi trói mình ra khỏi nút thắt ám ảnh đó

“Dị ứng” (Hình 1.9) của Nguyễn Phương Linh là câu chuyện của người phụ nữ với vai trò là phái yếu trong xã hội do đàn ông làm chủ Cô sử dụng bộ

đồ nội y của nữ giới và dùng hàng nghìn những chiếc đinh sắt nhọn cắm dày đặc lên đó để nói về những nỗi khổ mà phụ nữ phải chịu đựng Ở thời điểm tác phẩm này ra đời có thể coi là cú sốc đối với công chúng bởi thường thì bộ đồ lót của người phụ nữ là thứ đồ nhạy cảm và phụ nữ Việt rất ngại phơi bày nó ra, ngay cả trong cuộc sống hàng ngày họ cũng rất ý tứ khi phơi phóng những đồ tế nhị đó ở những chỗ kín đáo Về hình thức tác phẩm theo cá nhân người viết nó không đẹp

và có phần hơi dị, thậm chí lúc đầu khi ngắm nhìn tác phẩm này còn thấy phản cảm, nhưng nó ấn tượng, ấn tượng một cách đơn giản, một bộ đồ lót phụ nữ mỏng manh đang phải chịu đựng hàng nghìn cái đinh nặng nề, khi nhìn vào nó

ta cũng nảy sinh cảm giác đau đớn, cô đơn, chịu đựng và cảm giác chua xót Tác phẩm “Dị ứng” của nghệ sĩ là sự phản kháng ngay giữa khuôn viên đời thường, chống lại các quy luật sẵn có đã chi phối thân phận của người phụ nữ

Giá trị hiện thực phản ánh thời đại mà các các nghệ sĩ mang lại trong tác phẩm không chỉ dừng lại ở việc phản ánh bề mặt đời sống xã hội của giới nữ mà

còn là sự khai thác tỉ mỉ, nhạy cảm trên nhiều chiều kích phức tạp những vấn đề thuộc về bản thể, về cá nhân người phụ nữ Trong triển lãm “Phập phồng” năm

2011 của nhiều tác giả là sự kết hợp của sắp đặt và trình diễn, ở đó các nữ nghệ

sĩ đã thành công trong việc đề cập đến những vấn đề gai góc nhạy cảm về tính

nữ quyền và bản năng về giới tính Qua triển lãm ta có thể thấy một sự bất an về giới trong một xã hội văn minh hiện đại đang đề cao về bình đẳng giới tính, phơi bày những tồn tại về tính nữ trong đời sống đương đại hiện nay

Tác phẩm “Ngọt” (Hình 1.5) của Phạm Thu Thủy mô tả một đôi môi căng mọng được ghép bằng 10.000 lưỡi dao lam cắm trên một bệ bằng đất sét Thông qua tác phẩm, nghệ sĩ muốn nói lên con người của mình, một sự trải nghiệm riêng trong cái thế giới thu nhỏ của cô, nhất là khi sống trong một thành phố lớn đang phát triển thì dù là giới tính nào chăng nữa chúng ta cũng bị cuốn vào cuộc đấu tranh bằng mọi cách và cuối cùng vẫn không thoát ra được vẫn chỉ là để đáp ứng cho phù hợp những tiêu chí trong xã hội này Qua “Ngọt” ta thấy một hình ảnh tượng trưng của người phụ nữ với đôi môi đang căng mọng gợi cảm trông rất quyến rũ, là biểu hiện của sự giao tiếp, những lưỡi dao lam sắc bén tượng trưng cho lời nói, sự giao tiếp thông minh sắc sảo của những người phụ nữ hiện đại, sống giữa xã hội đầy gai góc người phụ nữ cũng phải nỗ lực cố gắng để tồn tại

Hường By Nguyễn đem đến cho công chúng một “Cổng vạn tuế” (Hình 1.8), chiếc cổng được sắp đặt ngay ngoài Nó được tạo thành bởi sắt, bóng bay, hoa hồng, và dây thép gai, rộng 2m, sâu 5m Tác phẩm đề cập đến vấn đề tình dục, bề ngoài trông chiếc cổng đẹp một cách lạc quan, thậm chí thoạt nhìn còn tưởng cổng đám cưới Nó như một sự trăn chở chằn chọc khi người phụ nữ đã đến tuổi trưởng thành và đã ý thức đấy đủ về mặt sinh học, có những ham muốn bên trong mình nhưng không thể nói ra, ngại nói ra, và do cái ấu trĩ của xã hội gây nên những xung đột, đau khổ cho người phụ nữ giống như trong tác phẩm những bông hoa hồng sẽ dần héo úa, những quả bóng bay cũng dần bị xẹp xuống, tác phẩm chắc chắn sẽ trở nên tàn tạ và xấu xí Ngoài ra tác giả còn

muốn gửi gắm thêm một thông điệp, cô nói: “Cuộc cách mạng tình dục- các bạn quan tâm đến điều ấy- nhưng các bạn không quan tâm nó diễn ra hàng ngày xung quanh các bạn… Tôi rất muốn cả đàn ông và đàn bà cùng đi qua vì người

ta không làm nên một mình mà cần cả hai, không ai làm được một mình cả, tại sao giờ giới nữ les quá nhiều, họ chối bỏ mình là đàn bà, họ cũng không cần đàn ông nữa, hoặc họ dùng đến sextoy… một cái ngưỡng mà người ta không cần đàn ông nữa, người ta chỉ muốn một mình người ta Nhưng như thế thì bế tắc quá Thế nên, tác phẩm của tôi vẫn thay đổi liên tục, mai tôi lại cắm hoa mới, mai nó lại tươi trẻ, nó như một cô gái hôm nay thất tình đau khổ, những ngày mai cô ấy lại hi vọng, làm mới mình.” Tác phẩm cũng mở ra một góc nhìn xuyên suốt trong nghệ thuật tuy còn ít được khai thác về vai trò của giới tính, tình dục và người phụ

nữ trong nghệ thuật thị giác Việt Nam ở thời điểm bản lề của thế kỉ 21

“Giàn mướp” (Hình 1.4) của Nguyễn Thị Hoài Thơ, cũng lấy cơ thể phụ

nữ làm đối tượng phản ánh Giàn mướp được trưng ngoài sân của Viện Goethe, tạo hình khá đẹp mắt với những quả mướp mang nhiều hình dạng bầu ngực của phụ nữ đang lúc nỉu chĩu chịt đầy giàn “Chiến” và “Nở” của Ngân và Hồng là những tự sự cá nhân lấy bản thân mình làm cảm hứng “Nở” (Hình 1.7) kể về Hồng, Hồng luôn coi bản thân mình là người xấu xí và cô luôn thường phải tỏ ra mạnh mẽ gai góc giống như chiếc áo dài Nở của cô Tác phẩm sắp đặt này cô dùng những dây thép gai để tạo nên một chiếc áo dài như một sự nhắc nhở rằng nội tâm của nguời phụ nữ vẫn còn đó, đằng sau lớp vỏ có thể đang xù lông để tự bảo vệ, để che dấu, hoặc để vì một lý do nào đó vẫn chờ đợi khám phá “Chiến” (Hình 1.6) của Ngân lại như một lời tuyên bố về nữ quyền của mình.Tác phẩm của cô gây nhiều tranh cãi, và bị phản đối cùng nhiều những ý kiến chê khen trái chiều, tuy nhiên nó vẫn là một tác phẩm gây nhiều chú ý “Chiến” được tạo nên bởi sắt, thép, lưới inox, xỉ than, vải, chuột và cả mèo, tất cả tạo nên một hệ thống đường ống lưới thép to nhỏ cho mèo và chuột Bản thân những con vật này mang một ý tứ là để nói lên thân phận con người Thông qua triển lãm “Phập

phồng” này các nữ nghệ sĩ xuất phát từ ý tưởng hoàn cảnh xã hội, từ những trải nghiệm cá nhân…và đưa ra những vấn đề mà người phụ nữ phải đối mặt trong đời sống của họ

Như một phản ứng tự nhiên trong khi lấp đầy lịch sử của giới mình, các nghệ sĩ nữ của chúng ta gần như bỏ qua thế giới của đàn ông khi tái hiện hình tượng người phụ nữ, các nghệ sĩ đều bộc lộ cái nhìn về thân phận người phụ nữ

và những khát vọng thầm kín, mong muốn giải phóng cái bên trong con người

họ Họ giải phóng cái tôi cá nhân, giải phóng tính dục và hành động theo khát vọng tự do thân thể; họ nói về nữ quyền cũng như vai trò của người phụ nữ trong xã hội Việt Nam đang thay đổi

Giới tính là một trong những vấn đề cốt tủy của bản thể con người trong bất kì thời đại nào Là định mệnh tưởng như vững chắc nhất- chúng ta luôn thuộc về một trong hai giới nam hoặc nữ Đương nhiên loài người cũng không thể ngờ được rằng vẫn còn có những biểu hiện khác của giới tính Một trong những biểu hiện khác đó là đồng tính Cộng đồng LGBT là một thuật ngữ chung

để chỉ 4 nhóm người: đồng tính nữ (Lesbian), đồng tính nam (Gay), song tính hoặc có thể goi là lưỡng tính (Bisexual), và những người chuyển đổi giới tính (Transgender) Đây là vấn đề đã từng khuất lấp trong các giai đoạn trước và đến thời đại này nó lại có cơ hội trở về để cất lên tiếng lòng của giới mình, nói lên tính toàn nguyên của bản thể Tuy vậy, ở Việt Nam ta, đây vẫn là vấn đề cần nhiều thời gian để xã hội chấp nhận, nó thuộc về quan niệm dạo đức, thuần phong mỹ tục do ông cha ta đã định ra từ bao đời, cho nên đại đa số vẫn không muốn chấp nhận Vấn đề đồng tính là vấn đề mà hiện nay cả thế giới đang quan tâm Đồng tính vốn được xem là một dị biệt văn hóa, dị biệt về tính dục, dị biệt

về đạo đức

Có lẽ, người đồng tính, nhất là trong xã hội Việt, họ khổ hơn những người bình thường bởi họ không có được quyền sống bình thường Họ luôn có những mặc cảm về sự dị biệt của mình trước một số đông những người bình thường, và

bị áp lực từ định kiến của cộng đồng Cái đạo đức chuẩn mực về tình yêu, tình dục, giới tính được vạch định khiến cho những người đồng tính rơi vào bi kịch không lối thoát Một loạt những tác phẩm của Trương Tân gắn liền với sự dũng cảm của một cá nhân sống thành thật với giới tính bên trong của mình, không phải giới tính sinh học Anh thể hiện rõ điều đó trong nghệ thuật của mình từ hội họa đến những sáng tác sắp đặt và trình diễn Đối với nghệ thuật sắp đặt, ta có thể thấy được một Trương Tân tìm kiếm sự tự do trong chính bản thể của mình, như “Đi vào giấc mộng”(Hình 1.11), “Vũ công” (Hình 1.10), “Tình yêu và tình yêu” Nghệ sĩ đã đưa chúng ta nhìn vào thế giới bên trong của mình, những mong ước cũng như những giằng xé, nỗi buồn, tuyệt vọng; đưa ta tới thế giới đồng tính và hé mở cho chúng ta thấy một cái khác, trước cái khác đó có người cảm thấy hoài nghi, khó chịu hay kinh tởm, cũng có những người bộc lộ thái độ cảm thông…

Ngày 10.03.2015 tại trường Đại học mĩ thuật Việt Nam có một triển lãm sắp đặt mang tên “Những ngăn tủ” (Hình 1.12) của bảo tàng Unstraigh cùng với

sự hỗ trợ của Viện Thụy Điển, UNESCO và tổ chức phi chính phủ tại Việt Nam

và Thụy Điển Nhiều chiếc tủ được sắp xếp trong không gian Bảo tàng trường với những hiện vật và câu chuyện của các cá nhân trong cộng đồng LGBT được dấu trong những ngăn tủ mang theo mong muốn của những người tổ chức về sự lên tiếng và chia sẻ một phần cuộc sống của cộng đồng LGBT giúp công chúng

có thể hiểu hơn những gì họ đã phải trải qua, chịu đựng vượt qua chính mình và vượt qua rào cản xã hội

Tóm lại, chủ đề về giới là một trong những vấn đề nổi cộm trong thời đại hiện nay đặc biệt vấn đề về LGBT đang được xã hội ngày càng quan tâm, trở thành cảm hứng sáng tác của nhiều nghệ sĩ, họ dùng nghệ thuật sắp đặt làm phương tiện biểu hiện và những trải nghiệm mới mẻ Có thể nói, đây là một chủ đề mang tính

tư tưởng và tính hiện thực cao đồng thời cũng mang ý thức nền tảng trong việc nhận thức về Giới, nữ quyền, phân biệt giới, và đồng giới

2.2 Yếu tố được biểu hiện qua mảng đề tài về môi trường và đời sống xã hội

Vấn đề môi trường ngày nay đang là vấn đề cấp bách ở mọi quốc gia, dân tộc Hiện nay trên thế giới, tình trạng ô nhiễm môi trường, sự biến đổi của khí hậu, mất cân bằng sinh thái…đang hàng ngày tác động đến cuộc sống hàng ngày của con người

Vậy tình trạng suy thoái ấy do đâu? Ở Việt Nam, có rất nhiều vấn đề về môi trường, do hậu quả từ chiến tranh, và nhất là kể từ khi đất nước đi vào thời

kỳ cải cách kinh tế, đổi mới; sự phát triển của các hoạt động công nghiệp ngày càng tăng nhanh mạnh Việc hình thành và phát triển các khu công nghiệp và khu kinh tế tập trung ở những vùng dễ bị tổn thương như ven biển, ngoại đô tiềm ẩn những nguy cơ không nhỏ về ô nhiễm Ngày nay, vấn đề ô nhiễm môi trường đã và đang ngày càng trở nên nghiêm trọng hơn ở Việt nam Trên các phương tiện thông tin đại chúng hằng ngày, chúng ta có thể dễ dàng bắt gặp những hình ảnh, thông tin về việc sức khỏe môi trường đang bị đánh cắp bất chấp những lời kêu gọi bảo vệ môi trường

Công nghiệp hóa ngày càng mạnh, đô thị hóa ngày càng phát triển thì nguồn thải gây ô nhiễm môi trường ngày càng lớn Trước vấn nạn ô nhiễm môi trường ngày càng lớn, nghệ sĩ Trần Trọng Linh thực hiện một tác phẩm sắp đặt

có tên “Thương thuyết” (Hình 2.5; 2.6; 2.7) vào năm 2012 Bao gồm 7 khối trụ nước đá được đóng băng từ con sông Tô Lịch ở Hà Nội được đặt giữa không gian của Trung tâm văn hóa Pháp- L’espace, trong đó có các loại rác thải từ đủ loại của đời sống Trong quá trình tan chảy ta sẽ dần thấy các loại đồ phế thải như ti vi, tủ lạnh, các loại rác công nghiệp, thậm chí cả sách báo cũ lộ ra cùng với mùi xú uế đặc trưng của nước sông gây nên Những khối đá băng lạnh lẽo đem đến cho người xem một cảm nhận sâu sắc về sự thay đổi của đất nước, những vấn đề về môi trường và dân sinh khi xã hội ngày càng trở nên hiện đại,

và đời sống vật chất đang ngập tràn Hàm chứa thông điệp môi trường là nơi chứa đựng tất cả các loại phế thải do con người tạo ra và có thể hấp thụ hoặc

phân hủy rồi tác động trở lại tự nhiên lẫn con người

Tác phẩm “Đồng vọng” (Hình 2.8) năm 2007 của Đặng Thị Khuê cũng là tác phẩm đề cập tới vấn đề môi trường, bao gồm những thân gỗ mộc được khoét sâu một nửa phần phía trên, đính trên đó là những cánh tay gỗ mộc với những ngón tay biểu hiện nhiều tư thế, bên dưới nền được dải một thảm lá khô.Tác phẩm muốn gửi gắm người xem một thông điệp về lời kêu cứu từ thiên nhiên, và cảnh tỉnh chúng ta trong việc cần phải bảo vệ môi trường Ngoài ra bà còn một

số tác phẩm sắp đặt khác cũng đề cập đến vấn đề môi trường như “Một hành vi”

2007, “Cùng sinh tồn” 2003, “Sự hiện diện của gió” 1999, và “Không gian ký ức” 1996

Thời đại ngày nay nhờ có phương tiện và hình thức truyền thông mạnh

mẽ đem tới cho ta nhiều thông tin về hiện trạng môi trường Sự thay đổi của môi trường tự nhiên, môi trường xã hội ảnh hưởng rất lớn đến đời sống con người do một phần tác động của hiện tượng đô thị hóa xã hội Đô thị hóa trong công nghiệp hóa, hiện đại hóa đảo lộn làm thay đổi cuộc sống và môi trường từng ngày Các nghệ sĩ đương đại vẫn luôn vật lộn trong cuộc truy tìm hiện thực phức tạp, bừa bộn, nhiều mâu thuẫn… của cuộc sống thời đại

Ở Việt Nam, hiện đại hóa đã trở thành một trong những mục tiêu của chính sách phát triển, quá trình chuyển đổi đã và đang được đẩy lên với tốc độ chóng mặt Trước những biến động đến từ sự thay đổi mạnh mẽ của đời sống xã hội như vậy đã trở thành đề tài nóng hổi mà các nghệ sĩ thực hành nghệ thuật đương đại phản ánh một cách đa dạng trong nghệ thuật sắp đặt, hay video art, trình diễn, nhiếp ảnh… Mặt khác, những vấn đề phát sinh từ đời sống xã hội trong thời kỳ hội nhập như sự tiếp nhận có ảnh hưởng các luồng văn hóa khác nhau từ bên ngoài cũng như sức ảnh hưởng từ truyền thông mạng, và những chủ

đề về vấn nạn xã hội như tham nhũng, bạo lực, đạo đức… có thể nói, đời sống

xã hội là mảng đề tài mà hầu như nghệ sĩ nào cũng đề cập và chính nó phản ánh rất trung thực cho cái tinh thần chung của nghệ thuật trong thời đại hiện nay

Nghệ sĩ Trần Lương thực hiện tác phẩm “Bên bờ đê sông Hồng” (Hình 2.9) năm 2011 nhằm đề cập tới vấn đề ô nhiễm môi trường và tình trạng phân hóa giàu nghèo, quá tải dân số trong quá trình kinh tế thị trường, công nghiệp hóa Tác phẩm này là một thể loại sắp đặt không gian chuyên biệt cùng kết hợp với trình diễn Tác giả sử dụng những con thuyền tạm, xe ô tô và rác thải của chính nơi đó…chằng buộc với nhau như đóng hàng tạo thành những túp lều tạm

bợ và những tấm màn được buông trên bãi đất, bên trong là những em nhỏ cũng

là dân cư của bãi Phúc Xá đang cất lên những bài đồng dao mơ về một tương lai tươi đẹp hơn Tác phẩm như một thông điệp mạnh mẽ về xã hội về những hiện trạng khó khăn của những bộ phận dân cư nằm rải rác bên lề Hà Nội

Năm 2010, tại Festivan Huế tổ chức một triển lãm sắp đặt “Nặng bồng nhẹ tếch” nhằm hưởng ứng ngày Môi trường thế giới Gồm 11 tác phẩm của 14 tác giả khắp ba miền Bắc- Trung- Nam, các tác phẩm được làm từ những vật liệu đời thường và các loại phế liệu bỏ đi như vỏ chai, lon bia, bao thuốc lá…11 tác phẩm là 11 câu chuyện mà thông qua đó các tác giả đưa ra về tình trạng biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, và sự ảnh hưởng độc hại từ rác thải công nghiệp lên đời sống con người Tác phẩm “Cây rỗng” của Lê Việt Trung được tạo ra từ những cái can nhựa cũ “Nguyện ước” (Hình 2.11) là một tác phẩm mang vẻ đẹp lãng mạn về những con hạc được Trần Thu Hà và Himiko Nguyễn dùng rất nhiều những mảnh giấy thu từ vỏ hộp thuốc lá nhặt được trên đường phố Trong khi đó hai tác giả Trần Hữu Nhật và Nguyễn Duy Hiền lại dùng các loại phế thải để tạo ra một “Bầu trời rác” Trần Tuấn lại dùng các loại vỏ lon lật ngược lại tạo thành một “Khối u” (Hình 2.10) với những cái chân mọc dài ra ghê rợn như một con quái vật hay giống như một sự đe dọa (vào năm 2012, Trần Tuấn cũng tạo ra một Đám mây biến thể mang cùng phong cách với Khối và được đặt trong không gian hồ Tĩnh tâm, cũng để nói lên mức độ trầm trọng của rác thải gây thiệt hại nặng nề đối với các di sản như thế nào) Còn Vũ Hồng Ninh Lại dùng những vỏ lon gắn thành những hình dạng mang hàm ý chết chóc,

tiêu diệt như chiếc xe tăng hay cây chết với cái tên “Bùm bùm” (Hình 2.12) Trần Hậu Yên Thế và Lê Đình nguyên lại tạo ra một tác phẩm “Về đâu” bằng các chất liệu phôi nhôm và nilon để tạo thành 33 hình nhân trên phố đi bộ

Dự án “Hành trình Việt Nam xanh” kéo dài trong 3 năm từ 2011 đến 2013

là một dự án về môi trường mang tính tuyên truyền, giáo dục nhận thức về môi trường cho cộng đồng trên khắp các vùng miền Dự án được thông qua các nhiều loại hình văn hóa và loại hình nghệ thuật khác nhau để đi sâu vào việc nhận thức của mỗi người dân về việc bảo vệ môi trường Và triển lãm sắp đặt của “Hành trình Việt Nam xanh” 2014 được diễn ra tại trường Đại học mĩ thuật Việt Nam, với 6 tác phẩm sắp đặt của các nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn, Trương Công Tùng, Phan Thảo Nguyên, Trần Tuấn và Lương Huệ Trinh do Trần Lương làm curator

Đáng chú ý nhất là tác phẩm sắp đặt tổng hợp của Nguyễn Thế Sơn

“8m2” (Hình 2.15) là sự tái tạo một không gian sống, môi trường sinh hoạt của những người công nhân trong các khu công nghiệp phía Nam, nơi mà hàng ngàn con người vì những lý do khác nhau đã từ bỏ ruộng đồng lên làm việc tại những khu công nghiệp với ước mơ đổi đời cùng tụ về và chung sống dưới những căn trọ 8m2 Họ là những người công nhân bất đắc dĩ trực tiếp tham gia vào bộ máy vận hành công nghiệp hóa của đất nước Họa sĩ đã dùng nhiếp ảnh để ghi lại những góc nhỏ nhặt và những đồ dùng sinh hoạt thường ngày trong cái không gian chật chội của họ sau đó in thành ảnh rồi cắt dựng thành mô hình như thật được mang vào sắp xếp trong không gian 8m2 cũng được tác giả tái hiện như thật mà người xem có thể đi vào bên trong và tương tác với các mô hình đó và

có thể xem những đồ vật ấy thay chủ nhân của chúng kể câu chuyện của mình

Bước sang thế kỷ XXI, quá trình đô thị hóa diễn ra khắp nơi trên đất nước Lối sống đô thị tràn về nông thôn, người nông thôn bỏ ra thành phố để đô thị hóa thành người thành phố Người thành phố thì về nông thôn mua đất xây biệt thự nhà vườn, nhà nghỉ cuối tuần hoặc để chờ cơ hội kiếm lời Nông thôn

biến đổi theo kiểu phố trong làng, còn ở thành thị những ngôi đình ngôi chùa trên phố đang dần bị thu hẹp bởi sự chiếm dụng đất của người dân xung quanh

Sự cách biệt giữa thành thị và nông thôn ngày càng bị thu hẹp, người dân sống trong những chung cư mới hiện đại vẫn giữ thói quen nông nghiệp, văn hóa làng

xã trong ứng xử Làn sóng di dân tự do lan rộng, thành thị trở thành thị trường cho tầng lớp thị dân mới gốc nông thôn ngày càng hòa nhập vào dòng người đông đúc chen vào thành phố

Thành phố ngày một chật chội, ào ạt, và bối rối khi nền tảng văn hóa thành thị chưa kịp chuẩn bị cho mỗi cá nhân một tâm thế người thành thị thì sự khập khiễng trong văn hóa sống với mức sống, đời sống và cách sống lại là một thực tế khó tránh khỏi Series tác phẩm sắp đặt “Một hành tinh” của Nguyễn Mạnh Hùng với những suy nghĩ về cộng đồng, những mẫu thuẫn tồn tại trong và ngoài xã hội này, những phức tạp của việc phát triển đô thị Triễn lãm “Một hành tinh” gồm hai tác phẩm sắp đặt “Chiến lũy” (Hình 2.2) và “Đi chợ” (Hình 2.1) và loạt tranh “Ta ở đây” (Hình 2.3)

“Chiến lũy” được tạo nên từ một tổ hợp các vật liệu là gỗ, nilon, nhựa, sắt, hệ thống đèn led, bao tải, cát; mô tả đúng hình ảnh một chung cư cũ đúng kiểu bao cấp chật chội, tù túng và ngột ngạt Nghệ sĩ chia sẻ về những trải nghiệm trong ký ức của mình về một Hà Nội của bao cấp “… vào thời khó khăn của nền kinh tế bao cấp, một căn hộ theo tiêu chuẩn được được phân cho hai nhà dùng chung với nhau Các gia đình tự lo phân chia không gian sống Với điều kiện sống chật hẹp, các gia đình thường phải cơi nới để mở rộng không gian sinh hoạt bằng các lồng sắt hay còn gọi là lồng cọp, rồi chăn nuôi thêm gia súc gia cầm trong nhà để có thể cải thiện… và những điều đó làm thay đổi cả cấu trúc khu nhà” Đời sống trong các khu nhà này không phải là đời sống của con người trong đô thị

mà là trong một khu làng, khu làng cao tầng

Bên cạnh đó còn có “Đi chợ” cũng là một hình ảnh khôi hài và mâu thuẫn của một chiếc máy bay bằng sắt không phải trở bom mà là chở các loại hoa quả,

sự kết hợp giữa một hình ảnh tượng trưng của bạo lực và nguy hiểm đang chở những bịch linon đựng đầy hoa quả tạo nên không khí nhẹ nhõm buồn cười thể hiện niềm hi vọng, hân hoan đón chào một thời đại mới một cách lạc quan Cá nhân người viết lại thấy rằng hình ảnh chiếc máy bay đi chợ lại phản ánh rất thật cuộc sống hiện nay, nhịp sống nhanh chóng, thời buổi công nghệ, con người chỉ cần một cái nhấp chuột là có thể mua tất cả những gì mình muốn, việc đi chợ còn nhanh hơn tên lửa

Triển lãm “Người trong thành phố” năm 2010 trong đó có hai tác phẩm sắp đặt “Đổi dạng” (Hình 2.17) và “Lớp học phổ thông” (Hình 2.16) và tác phẩm “Gia đình vàng” (Hình 2.18) năm 2009 của Phạm Ngọc Dương cũng phản ánh một bộ mặt tiêu cực của xã hội Việt Nam do ảnh hưởng của sự toàn cầu hóa

và các vấn đề xã hội, khắc họa hình ảnh những con người đang chịu những áp lực từ thay đổi của xã hội, áp lực của sự thiếu hiểu biết về cuộc sống hiện đại áp lực từ nhũng thay đổi văn hóa, áp lực về nhân quyền Các tác phẩm này được nghệ sĩ dùng các sợi tóc, quần áo cũ, giấy, khăn quàng, và những phụ kiện hỏng đem nhào nặn, đổ composite, chèn, ép vào trong những khối thủy tinh Tạo hiệu quả thị giác mạnh, gây cảm giác sởn gai ốc về một cái gì đó ghê rợn, xấu xí, nhăn nhúm mơ hồ của một hệ giá trị mới được đặt ra trong xã hội hiện đại mà con người phải ép mình vào trong đó và điều đó tạo nên những đứt gãy trong hệ giá trị đó

Triễn lãm “Bụi, xe mờ bóng phố” của Bàng Nhất Linh là những nuối tiếc

về một Hà Nội cũ và những trải nghiệm không an lành về một Hà Nội mới Các tác phẩm trong triển lãm đã động đến nhiều vấn đề tâm lý xã hội và mang đầy chất thơ…

“Đô thị” (Hình 2.24) được tạo nên bởi 200 cái bếp lò than được bọc inox sáng bóng xếp thành hình cái đồng hồ cát nhằm mô phỏng kiến trúc của thành phố, như một lời giễu đối với không gian sống bị ô nhiễm bởi nhiều nguồn khí thải Ngoài ra tác phẩm còn mang một hàm ý khác là khi những gì đã bị tiêu hủy

bằng lửa thì nó không còn nguyên vẹn nữa, và khi những gì đẹp đẽ, quý giá… ta đem ra để đánh đổi với những thứ mà ta tưởng hay ho hơn trước khi ta kịp nhận

ra điều đó thì đã muộn rồi Linh nói “Trả giá bằng việc đốt đi những gì tốt đẹp ta đang có, liệu ta có nhận được một đô thị đẹp hơn những gì đã mất”

“Hà Nội” (Hình 2.21) của Linh trắng tinh, nguyên sơ với gần 100 tháp rùa nhỏ bằng thạch cao, được xếp lên một cái giá nhiều ngăn, và người xem có thể tương tác với tác phẩm bằng cách tô vẽ những cái tháp theo ý thích của mình Đến khi kết thúc triển lãm ta có thể thấy một bộ mặt Hà Nội hoàn toàn mới, lung linh đầy màu sắc Tác phẩm khơi gợi ý thức về ý thức của mỗi người về việc nhìn nhận một Hà Nội và tạo một tương lai cho Hà Nội như thế nào?

Một Hà Nội lung linh đầy mầu sắc được chính công chúng tô vẽ lên cũng

có lẽ là những cái mà họ nhìn thấy, họ tưởng thế Đằng sau cái vẻ hào nhoáng

mà bao người mơ ước được ở trong nó, và Linh lại đem ra một hiện thực không

dễ chịu của một góc Hà Nội qua “Bước qua thềm phố” (Hình 2.22), “Phía trên là bầu trời” (Hình 2.23) và “Phố” mô tả rất đậm về tình cảnh phố thị hiện nay, nhà

ở, giao thông…đông đúc, chen lấn, ngột ngạt… và qua đó ta cũng có thể nhìn thấy chính mình ở đâu đó trong chuỗi tác phẩm này để rồi chợt tủm tỉm cười, bất giác nghĩ ngợi, bất giác mong muốn… tác giả đã thay mặt chúng ta phơi bày hiện thực mà chúng ta đang sống mà nhiều khi ta quên mất, nhiều khi không biết, và nhiều khi ta bị chính cái mầu mè ồn ã che mờ góc khuất của chính cuộc sống quanh mình

Điểm qua một số những tác phẩm kể trên ta có thể cảm nhận được rằng con người chúng ta tuy một mặt không phủ nhận những giá trị cũ nhưng mặt khác vẫn và phải sống với thực tại của mình Chính quá trình đó làm nảy sinh một thực tế rằng đôi khi những giá trị tốt đẹp cũ chỉ còn là một ảo ảnh và nó được khoác lên một sự thật không giống điều ta mong muốn cho nên nảy sinh nhiều mâu thuẫn

Xã hội đầy rẫy những bất an, bất ổn, tiềm ẩn những mâu thuẫn, xung đột

có nguy cơ dẫn đến đạo đức xã hội, đạo đức gia đình, đạo đức cá nhân rơi vào trạng thái suy đồi Các giá trị tinh thần nền tảng bị xem nhẹ, bệnh vô cảm tràn lan, niềm tin giữa người với người giảm sút Nhiều hiện tượng của cuộc sống đương thời đó được các nghệ sĩ đương đại lấy làm cảm hứng để tạo ra những tác phẩm nghệ thuật đương đại

Tác phẩm “Cái bỉm” (Hình 2.27) của Trương Tân mang hàm ý mỉa mai phê phán trực diện thực trạng tham nhũng trong các tầng bậc quan cấp Tác phẩm mô phỏng dáng hình một chiếc bỉm em bé, bề mặt thấm hút của bỉm được tác giả dùng 138 túi áo ngực của loại áo đại cán, nhìn trông có vẻ giống với những chiếc túi áo của cảnh sát giao thông Việt Nam, khâu cẩn thận ngay ngắn Trong một bài viết của Nguyễn Minh Thành trên trang Talawas với tiêu đề ‘Cái Bỉm của Trương Tân và quyền không được tự do triển lãm’, có đoạn anh viết

“…với Bỉm, anh may những cái túi Những cái túi nghiêm trang Những cái túi

60 năm nay đựng những tư tưởng, những tư tưởng trung ương Những cái túi đựng quyền lực Những cái túi đựng tiền Những cái túi đụng hai chiến thắng Pháp và Mỹ, bên ngoài còn treo thêm nhiều huân chương cho đẹp, cho vinh quang Những cái túi đựng một thiên đường xã hội chủ nghĩa…” Đúng vậy, và ngoài ra những cái túi ấy còn đựng nhiều thứ khác nữa Khi bắt gặp đoạn viết này, người viết thấy vô cùng đồng cảm và tâm đắc, anh Minh Thành đã nói ra được những ấm ức của rất nhiều người, quả thực dù rất chủ quan nhưng người viết vẫn thấy hả hê lắm Bởi cũng là một người học và tập thực hành nghệ thuật, cũng đã tham gia vài triển lãm theo nhiều hình thức, tất nhiên việc bị kiểm duyệt luôn là không tránh khỏi, cũng từng bị dẹp bỏ, bị nghi ngờ, thậm trí chính những

cơ quan kiểm duyệt còn xuyên tạc tác phẩm thành những ý tứ sâu xa phản động

mà ngay chính nhóm chúng tôi còn chưa nghĩ đến- tật giật mình chăng?, bị thẩm tra cảm giác mình như một tội dân Ngẫm cũng nực cười, thiết nghĩ: ừ thì chính trị, chính sách… có thể sai, nhưng nghệ thuật cũng có sai ư? Nghệ thuật

có thể có hay- dở, xấu- đẹp, nhưng nghệ thuật không phải chỉ để phục vụ mỗi