NGHỆ THUẬT TRANG TRÍ NHANG án gỗ THẾ kỷ 17 ở CHÙA bút THÁP, CHÙA THẦY và CHÙA KEO

Sự phân bố trang trí trên nhang án .... Các motip trang trí trang trí trên nhang án .... Sự phân bố trang trí trên nhang án .... Các motip trang trí trang trí trên nhang án ..... Sự phân

B GIÁO D C VÀ ĐÀO TẠO B VĔN HÓA, TH THAO VÀ DU L CH

TR NG Đ I H C M THU T VI T NAM

Nguy n Th Thu H ng

LU N VĔN THẠC Sƾ

Chuyên ngành : Lý lu n và L ch s Mỹ thu t

Mã số: 8210101 Khóa: 19 (2016 - 2017)

GI NG VIÊN H NG D N KHOA H C:

TS Đ NG PHONG LAN

Hà N i - 2017

DANH M C NH NG CH VI T T T

ĐH : Đ i h c

KHXH : Khoa h c xã h i Nxb : Nhà xu t b n

Tr : Trang VHTT : Vĕn hóa thông tin

M C L C

Trang

DANH M C NH NG CH VI T T T 02

M C L C 03

M Đ U 05

Ch ng 1: NH NG V N Đ CHUNG Đ NGHIÊN C U Đ TÀI 12

1.1 Nh ng khái ni m cĕn b n s d ng trong nghiên c u đ tài 12

1.1.1 Khái ni m “Ngh thu t trang trí” 12

1.1.2 Khái ni m “Nhang án” 14

1.1.3 Khái ni m “Ngh thu t trang trí nhang án” 16

1.2 V trí, ch c nĕng c a nhang án g th k 17 trong chùa B c b Vi t Nam 16

1.3 Phân lo i nhang án g th k 17 trong chùa B c b Vi t Nam 20

1.4 Khái quát nhang án g th k 17 chùa Bút Tháp, chùa Th y và chùa Keo 24

Ti u k t ch ng 1 31

Ch ng 2: NGHIÊN C U NGH THU T TRANG TRÍ NHANG ÁN G TH K 17 CHÙA BÚT THÁP, CHÙA TH Y VÀ CHÙA KEO 32

2.1 Ngh thu t trang trí trên nhang án g th k 17 chùa Bút Tháp 32

2.1.1 Sự phân bố trang trí trên nhang án 32

2.1.2 Các motip trang trí trang trí trên nhang án 39

2.1.3 Kỹ thu t và hi u qu ngh thu t ch m kh c 47

2.2 Ngh thu t trang trí trên nhang án g th k 17 chùa Th y 50

2.2.1 Sự phân bố trang trí trên nhang án 50

2.2.2 Các motip trang trí trang trí trên nhang án 56

2.2.3 Kỹ thu t và hi u qu ngh thu t ch m kh c 63

2.3 Ngh thu t trang trí trên nhang án g th k 17 chùa Keo 65

2.3.1 Sự phân bố trang trí trên nhang án 65

2.3.2 Các motip trang trí trang trí trên nhang án 72

2.3.3 Kỹ thu t và hi u qu ngh thu t ch m kh c 76

Ti u k t ch ng 2 78

Ch ng 3: NH NG ĐI U RÚT RA T VI C NGHIÊN C U Đ TÀI

80

3.1 Sự t ng đồng và khác bi t v ngh thu t trang trí nhang án g th k 17 chùa Bút Tháp, chùa Th y và chùa Keo 80

3.2 Giá tr ngh thu t trang trí nhang án g th k 17 chùa Bút Tháp, chùa Th y và chùa Keo 87

3.3 nh h ng ngh thu t trang trí nhang án g th k 17 chùa Bút Tháp, chùa Th y và chùa Keo đ n giai đo n sau này 93

Ti u k t ch ng 3 97

K T LU N 99

TÀI LI U THAM KH O 102

PH L C 106

M Đ U

1 Lý do ch n đ tài

Nhang án g trong chùa Vi t mang phong cách ngh thu t th k 17 là

m t trong nh ng hi n v t mỹ thu t đ c s c Nhang án có ch c nĕng là m t bàn th linh thiêng, trong không gian tôn giáo đ c con ng i t o tác và l u

gi Mang t cách đồ th trong chùa cùng v i h thống t ng Ph t, nhang án

g th k 17 đã góp ti ng nói c a mình hòa vào đ i sống tín ng ỡng c a

ng i Vi t t x a và còn duy trì đ n ngày nay Ngh thu t trang trí trên các nhang án g th k 17 đ t đ n đ nh cao c a ngh thu t ch m kh c g Đó là

sự tinh x o, điêu luy n c a nhi u kỹ thu t ch m kh c g truy n thống, trong

đó n i b t là ngh thu t ch m l ng Nh ng đ tài trang trí trên nhang án g

th k 17 phong phú v i nh ng mô típ đ cao sự linh thiêng, tôn kính thông qua nh ng hình t ng linh nh : H phù, rồng, mây đao mác, hoa, lá….Trong

đó đồ án rồng đao mác thống nh t v i phong cách ch m kh c đình làng th k

17

Nhang án trong chùa Vi t nói chung, nhang án g th k 17 nói riêng

đ c xem là nh ng hi n v t mỹ thu t mang đ m phong cách ngh thu t

đ ng th i, ghi d u b n s c vĕn hóa dân t c Qua kh o sát t i m t số ngôi chùa vùng đồng bằng B c B nh : chùa chùa Bút Tháp, chùa Th y và chùa Keo mang trong mình giá tr ngh thu t đ c s c Hi n nay t i m t số ngôi chùa thu c khu vực Đồng bằng B c b còn l u gi các nhang án g r t có giá

tr v ngh thu t Tuy nhiên, v i ch t li u g ít tính b n v ng b i sự phá h y

c a th i gian cũng nh sự trùng tu di tích, đã d n đ n vi c b o l u giá tr tr nên khó khĕn Vi c nghiên c u, đánh giá, tìm hi u v ngh thu t truy n thống nói chung, ngh thu t trang trí trên nhang án g th k 17 nói riêng ch a đ c quan tâm Vì v y nghiên c u nhang án g mang phong cách th k 17 đ bi t

nó n ch a trong mình nh ng giá tr ngh thu t, b i kỹ thu t ch m kh c g ,

đồ án và các motip trang trí, qua đó th y đ c phong cách ngh thu t trang trí nhang án th k 17 là c n thi t H n n a Đa ph n nh ng công trình, bài vi t liên quan đ n Nhang án g th k 17 ch đánh giá m t cách chung chung mà

ch a có công trình nào nghiên c u m t cách chuyên sâu, chuyên bi t Xu t phát t nh ng đi u trên, h c viên lựa ch n đ tài:“Nghệ thuật trang trí nhang

án g ỗ thế kỷ 17 ở chùa Bút Tháp, chùa Thầy và chùa Keo” làm lu n vĕn tốt

nghi p cao h c c a mình V i mong muốn nghiên c u chuyên sâu và c th

h n v đ c đi m đồ án trang trí cũng nh vai trò c a nhang án g qua mô hình

th cúng trong chùa c a ng i Vi t Qua đó, nh n đ nh, đánh giá tr ngh thu t trang trí nhang án

2 Tình hình nghiên c u đ tài

Tình hình nghiên c u trong n c:

Nh ng công trình nghiên c u c a các tác gi trong n c nghiên c u v

mỹ thu t Vi t Nam c đ i đ c nêu d i đây h u h t là nh ng tài li u mang tính khái quát mà ch a đi sâu hay c th v ngh thu t trang trí nhang án g

th k 17 chùa Keo, chùa Bút Tháp và chùa Th y nh ng đ c h c viên coi

là nh ng tài li u tham kh o c n thi t

Cuốn Đồ thờ trong di tích của người Việt, tác gi Tr n Lâm Bi n là công

trình nghiên c u t ng h p v các đồ th trong di tích ng i Vi t, trong ph n nghiên c u v đồ th c a tác gi đóng góp tích cực vào vi c xác đ nh giá tr

c a các hi n v t d i nhi u hình th c khác nhau, nhi u ch t li u khác nhau

di tích (chùa, đình, đ n…) tác gi không đ t tr ng tâm vào di tích hay hi n v t nào c th mà ch y u phác h a, đánh giá v y u tố ngh thu t t o hình trong các di tích c truy n đây, công trình mang tính h thống, t o đi u ki n

nh n bi t v đồ th trên ph ng di n niên đ i, mỹ thu t và ý nghƿa, tác gi

nh n đ nh và phân tích m t vài đồ th c th nh : nhang án g , m t số đồ th

đ t trên nhang án…Nhang án g s m nh t là t th k 17 tr l i đây Các

d ng nhang án c b n mà tác gi đã phân lo i: nhang án d ng có tai cùng chân

quỳ d cá, d ng hình h p ch nh t cao v a ph i và d ng hình h p ch nh t dài Ngoài mô t v các d ng nhang án g chùa tác gi còn gi i thi u s

l c v các nhang án g tiêu bi u khác đình, đ n, đó là nh ng nhang án có niên đ i t th k 17 đ n th k 19, v i ki u dáng và đ c đi m v bố c c, môtip, kỹ thu t đ có th nh n bi t đ c niên đ i c a nhang án

Cuốn Trang trí trong mỹ thuật truyền thống của người Việt c a tác gi

Tr n Lâm Bi n là tài li u nghiên c u chuyên v hoa vĕn trang trí truy n thống

Vi t, ph n ánh v m t ý ni m, hoa vĕn trang trí là di n trình c a ngh thu t

t o hình Vi t.Thông qua vi c mô t , gi i thi u các môtip trang trí tiêu bi u, tác gi đi sâu gi i mã bi u t ng c a t ng lo i hoa vĕn và ý nghƿa c a chúng khi đ c đ t trong không gian tôn giáo ph n nghiên c u v hoa vĕn cây cỏ

c a tác gi g n v i ý nghƿa c u phúc là bi u t ng hoa sen, hoa cúc, hai lo i hoa này xuyên suốt trong nhi u lo i hoa lá đ c s d ng nhi u nh t trong ngh thu t t o hình trang trí Đây là công trình nghiên c u m t cách t ng quát

v các đ tài hoa vĕn trang trí th ng g p trong di tích c a ng i Vi t

Cuốn Lịch sử Mỹ thuật Việt Nam (thế kỷ 17,18,19) c a tác gi Tr n

Lâm Bi n là tài li u nghiên c u cho ta nhìn nh n m t cách t ng quát v l ch

s , ki n trúc, điêu kh c, trang trí c a th i kỳ này và sự nh h ng c a xã h i tác đ ng đ n ngh thu t trang trí giai đo n này nh th nào Đ c bi t là trong

ph n tác gi nghiên c u v trang trí t th k 17 đ n th k 19 đã cho ta nhìn

nh n đ c sự hình thành cũng nh sự chuy n ti p v ngh thu t trang trí và ngh thu t trang trí nhang án nói riêng Trong ph n Mỹ thu t th i Lê trung

H ng, tác gi đã nh n đ nh “Phong cách ch m kh c đình, chùa th k 17 không khác nhau là m y và ch y u dựa vào hình con rồng đ xác đ nh niên

đ i, mây đao mác, h phù …v i kỹ thu t ch y u là ch m bong, ch m l ng”

Và đây cũng chính là đ c đi m r t quan tr ng giúp đ tài có th xác đ nh và làm n i b t đ c đ c đi m và phong cách th hi n c a th k 17

Cuốn Hoa văn Việt Nam c a tác gi Nguy n Du Chi gi i thi u, phân

tích và phân lo i các hoa vĕn trang trí ch ng I và ch ng II tác gi phân

lo i theo hình m u trang trí hoa vĕn sóng n c… ch ng III phân lo i theo môtíp nh rồng, ph ng, hoa sen, hoa cúc…tài li u nghiên c u c a tác gi giúp cho đ tài có t li u cĕn c phân tích nh n đ nh các lo i hoa vĕn trang trí trên nhang án g

Cuốn Nghệ thuật chạm khắc cổ Việt Nam (qua các bản rập) c a Vi n

ngh thu t xu t b n nĕm 1975 Đây là tài li u công bố b n r p nh ng h a ti t trang trí trên ki n trúc, điêu kh c theo trình tự th i gian c a l ch s mỹ thu t

Vi t Nam, đ c các nhà nghiên c u c a Vi n ngh thu t nay là Vi n Mỹ thu t s p x p và ch p l i t các b n r p trên gi y gió thu thu th p t nh ng chuy n đi đi n dã Tuy ch a ph i là công trình in l i toàn b các hoa vĕn

ch m kh c c a t t c các di tích, mà ch là nh ng hình nh đ c ch n l c thu

nhỏ, nh ng đây l i là nguồn t li u quý giá cho đ tài có th hình dung ra

nh ng môtip trang trí trên nhang án g th k 17- 19 v i bối c nh chung c a

nó Đây cũng chính là tiêu chí đ đ tài đi vào nghiên c u v đ c đi m các môtip trang trí trên nhang án g th i kỳ này

Cuốn Mỹ thuật của người Việt c a hai tác gi Nguy n Quân và Phan

C m Th ng V i t cách là sách chuyên kh o nh ng thực t đây là nguồn t

li u mang tính t ng h p và khái quát cho ng i tìm hi u nh ng ki n th c c

b n c a l ch s mỹ thu t Vi t Nam t th i Ti n s đ n Mỹ thu t th k 19 (th i Nguy n) đây, tác gi đã phân chia t ng giai đo n nhằm nêu b t nên

nh ng đ c đi m riêng c a t ng th i kỳ, đồng th i giúp cho đ tài có thêm

nh ng cĕn c xác đ nh niên đ i qua các hi n v t mỹ thu t V i ph n Mỹ thu t

th k 17 và Mỹ thu t th k 18 tác gi m i đi vào nghiên c u v điêu kh c

th i kỳ này và v n bỏ ngỏ ph n trang trí Do đó, thêm m t g i ý giúp cho đ tài có th đi vào nghiên c u v trang trí c a th k 17 và đ c bi t là trang trí nhang án g th i kỳ này

Cuốn Bản rập họa tiết mỹ thuật cổ Việt Nam, Tr ng đ i h c Mỹ thu t

Vi t Nam,Vi n Mỹ thu t xu t b n và cũng là tài li u gi i thi u ph n l n là

nh ch p qua nh ng b n r p v ti n trình phát tri n h a ti t mỹ thu t c Vi t Nam Tài li u giúp ng i xem h thống v các đ c đi m chung c a hoa vĕn qua các giai đo n t th i Lý đ n th i Nguy n Đ c thù c a tài li u này là gi i thi u hình nh qua các b n r p mang tính chính xác v t li u, trong đó có

nh ng hình nh v trang trí th k 17 Và đây cũng chính là tiêu chí đ đ tài

có th đối sánh v mô tip hay các đ c đi m nh n đ nh đ c niên đ i c a nhang án g

Ngoài ra, còn có đ tài nghiên c u khoa h c c p vi n Hương án đá

trong di tích tôn giáo, tín ngưỡng của người Việt vùng Châu thổ Bắc bộ c a

T Quốc Khánh, Vi n B o tồn di tích đ tài này tác gi đã đi sâu vào nghiên c u và kh o t v h ng án đá, phân lo i h ng án Tác gi nh n đinh: “H ng án d ng chân quỳ ph bi n th k 17,18; h ng án d ng chân

thẳng ph bi n giai đo n sau đó Nh v y, vi c xác đ nh niên đ i cho t ng nhang án n u không có minh vĕn ghi l i thì có th dựa vào đ c đi m t o tác

và đ c bi t là phong cách ngh thu t c a các m ng ch m kh c trang trí” Đây cũng chính là tiêu chí giúp cho đ tài có th xác đ nh v niên đ i nhang án g

và đ c đi m c a ngh thu t trang trí th i kỳ này

3 M c đích và nhi m v nghiên c u

Nghiên c u các đ c đi m ngh thu t trang trí nhang án g th k 17

chùa Keo, chùa Bút Tháp và chùa Th y:

- Th hi n sự phân bố ngh thu t trang trí, môtip trang trí, phong cách trang trí, kỹ thu t trang trí c ba ngôi chùa nh là chùa Bút Tháp, chùa Th y

và chùa Keo

- Qua so sánh sự t ng đồng và khác bi t c a ngh thu t trang trí nhang

án g th k 17 c ba ngôi chùa, lu n vĕn ch ra nh ng giá tr ngh thu t trang trí nhang án g th k 17 chùa Bút Tháp, chùa Th y và chùa Keo

- Tìm ra nh ng nh h ng ngh thu t trang trí nhang án g th k 17 chùa Bút Tháp, chùa Th y và chùa Keo đ n giai đo n sau này

4 Đối t ng và ph m vi nghiên c u

4.1 Đối t ng nghiên c u

Đ tài s t p trung vào nghiên c u “Ngh thu t trang trí nhang án g

th k 17 chùa Bút Tháp, chùa Th y và chùa Keo”

4.2 Ph m vi nghiên c u

- Ph m vi không gian nghiên c u c a đ tài là chùa Bút Tháp (B c Ninh), chùa Th y (Hà Tây cũ) và chùa Keo (Thái bình)

- Ph m vi th i gian nghiên c u c a đ tài t p trung vào các nhang án g

có niên đ i th k 17 chùa Bút Tháp, chùa Th y và chùa Keo

5 Ph ơng pháp nghiên c u

Đ nghiên c u ngh thu t trang trí nhang án g th k 17 có r t nhi u

ph ng pháp nh ng v i đ tài nghiên c u này s s d ng nh ng ph ng pháp chính sau :

- Phương pháp thu thập thông tin: T nguồn d li u sách báo, t p chí, t

đi n có liên quan đ n v n đ nghiên c u T đó hình thành nh ng thông tin

c b n c n thi t đ c v n d ng trong đ tài

- Phương pháp khảo sát thực tế: Đó là vi c v n d ng nh ng thao tác

nghiên c u chuyên môn nh : Đi u tra, ghi chép, quan sát, ch p nh, đo, v

t i chùa Bút Tháp, chùa Th y và chùa Keo Ngoài ra còn kh o sát thêm m t

số chùa có nhang án g niên đ i th k 17 đ so sánh, đối chi u nh ng tài li u

có liên quan đ n v n đ chính c a đ tài

- Phương pháp phân tích, tổng hợp, thống kê và so sánh: V i ph ng

pháp này đ c tri n khai b t đ u t vi c phân tích, t ng h p nguồn t li u, sau đó đ tài thực hi n theo b c so sánh, đối chi u v i nh ng thông tin thu

nh n đ c t vi c kh o sát thực t , thu th p t li u, ghi chép hi n v t thực t

Nh v y, vi c x lý thông tin s mang tính khoa h c và đem l i sự khách quan cho các lu n đi m trong n i dung c a đ tài

- Ngoài ra đ tài còn s d ng Phương pháp nghiên cứu liên ngành c a

m t số ngành có mối liên h v i mỹ thu t nh : Vĕn hóa dân gian, khoa h c xã

h i, l ch s đ làm sáng tỏ h n trong quá trình phân tích và t ng h p các nguồn t li u đã đ c s u t m trong quá trình nghiên c u đ tài

6 Đóng góp c a lu n văn

- Là nguồn tài li u t ng h p và chuyên sâu t li u nghiên c u v nhang

án g th k 17 và ngh thu t trang trí nhang án g th k 17

- Góp ph n làm sáng rõ đ c đi m c a ngh thu t trang trí nhang án g

Ch ng 1: Nh ng v n đ chung đ nghiên c u đ đài (20 trang)

Ch ng 2: Nghiên c u ngh thu t trang trí nhang án g th k 17 chùa Bút Tháp, chùa Th y và chùa Keo (48 trang)

Ch ng 3: Nh ng đi u rút ra t vi c nghiên c u đ tài ( 20 trang)

Ngoài ra đ tài còn có ph n tài li u tham kh o (04 trang), ph l c minh

h a (22 trang)

Ch ơng 1

NH NG V N Đ CHUNG Đ NGHIÊN C U Đ TÀI

1.1 Nh ng khái ni m căn b n s d ng trong nghiên c u đ tài

Đ hi u v khái ni m “Nghệ thuật trang trí nhang án” đ tài s đi sâu

gi i quy t nh ng khái ni m đ n lẻ, t khóa đ hi u đúng v nghƿa gốc, qua đó

đ t khái ni m vào đúng ng c nh nghiên c u nh : khái ni m ngh thu t trang trí, khái ni m nhang án, khái ni m ngh thu t trang trí nhang án T nh ng khái ni m này s làm kim ch nam soi chi u đ n n i dung trong suốt quá trình nghiên c u c a đ tài

1.1.1 Khái ni ệm “Nghệ thuật trang trí”

V Ngh ệ thuật: Theo cuốn Đại từ điển Tiếng Việt c a trung tâm ngôn

ng và vĕn hóa Vi t Nam, nĕm 1999 đ a ra khái ni m ngh thu t nh sau:

“Ngh thu t là ph ng th c ph n ánh hi n thực và truy n đ t t t ng tình

c m bằng hình t ng” [52, tr.1993], nghƿa là nói đ n cách th c ph n ánh hi n

thực khách quan trong th gi i tự nhiên bằng ngôn ng ngh thu t đ c thù, ngh thu t có c m xúc, hình t ng và ý t ng ngh thu t

Trong T ừ điển Tiếng Việt, Nxb khoa hoc xã h i, Hà N i, nĕm 1988,

khái ni m Ngh thu t là: “ 1 Hình thái ý th c xã h i đ c bi t, dùng hình

t ng sinh đ ng, c th , g i c m đ ph n ánh hi n thực và truy n đ t t t ng tình c m 2 Ph ng pháp, ph ng th c giàu tính sáng t o”[ 32, tr.703]

Nh v y, tài li u này ti p t c khẳng đ nh ngh thu t là m t hình thái

ý th c xã h i đ c bi t dùng hình t ng đ ph n ánh hi n thực khách quan, qua

đó truy n đ t ý t ng cá nhân thông qua tác ph m

Cuốn Từ điển Mỹ thuật, Nxb Vĕn hóa thông tin khái ni m:

“Ngh thu t theo nghƿa r ng là t t c ph ng pháp ti n hành và s n

ph m có tài khéo, trí t ng t ng và sự sáng t o c a con ng i, là

ng c l i v i tự nhiên Theo t p quán hi n đ i các đ nh nghƿa ngh

thu t th ng ph n ánh các tiêu chu n th m mỹ và t này bao hàm Vĕn

h c, Âm nh c, H i h a và điêu kh c…” [ 28, tr.61]

V c b n khái ni m ngh thu t trong t đi n mỹ thu t t ng đồng v i tài li u trên, nh ng đ c m r ng h n: ngh thu t dùng trí t ng t ng, kh nĕng sáng t o đ th hi n t t ng, tình c m c a ng i ngh sƿ Cách th hi n trong ngh thu t có th đi ng c l i v i quy lu t c a tự nhiên nh tr ng phái siêu thực, l p th , tr u t ng …

Nh v y, qua tìm hi u m t số khái ni m trong t đi n, cho th y: “Ngh thu t là ph ng pháp, cách th c ph n ánh hi n thực khách quan, trí t ng

t ng và sự sáng t o c a con ng i bằng hình t ng trong tác ph m Sự quan sát tinh t t nhi u khía c nh mang l i nh ng góc nhìn, n i dung và hình th c

th hi n khác nhau, hay nói cách khác ngh thu t là sự ph n ánh cái đẹp qua

kh nĕng sáng t o c a ng i ngh sƿ, sự truy n đ t t t ng tình c m bằng ngôn ng ngh thu t đ c thù thông qua tác ph m c th ”

V Trang trí: Cu ốn Đại Từ điển Tiếng Việt khái ni m trang trí nh sau:

“Trang trí là s p đ t, bố trí, t o nên sự cân đối hài hòa, đẹp m t” [52, tr.1683] Cũng đồng nh t v i khái ni m trên trong cuốn Từ điển Mỹ

thu ật phổ thông khái ni m v trang trí: “Trang trí là ngh thu t làm đẹp,

ph c v cho đ i sống v t ch t và tinh th n c a con ng i Nh có y u

tố trang trí, các v t d ng v a có giá tr th m mỹ v a nâng cao giá tr s

d ng [ 30, tr.134]

Hai khái ni m trên m t l n n a nh n m nh trang trí là sự bài trí, s p

x p, có sự đ n gi n và cách đi u hóa, t nh ng cách th c làm đẹp đó tr thành trang trí qua trang trí ta có th nh n bi t đ c d u n c a t ng th i đ i,

th i kỳ l ch s

Qua các khái ni m đã nêu có th hi u Trang trí là ngh thu t s d ng

đ ng nét, màu s c, h a ti t, mô típ, hình, m ng, khối có nh ng quy lu t c

b n nh : cân đối, đối x ng, xen k , l p l i…t t c nh ng quy lu t mà con

ng i đ t ra nhằm đ nâng cao giá tr th m mỹ, giá tr ngh thu t t o sự phong phú, đa d ng và n t ng cho ng i th ng th c

Theo T ừ điển Bách khoa Việt Nam (tập 3), Nxb T đi n Bách khoa, Hà

n i, nĕm 2003, khái ni m Nghệ thuật trang trí là:

“Ho t đ ng mỹ thu t nhằm t o ra giá tr th m mỹ, công nĕng c a s n

ph m và môi tr ng sinh ho t Theo nghƿa hẹp, Ngh thu t trang trí là ngh thu t s d ng nh ng hình th c c l , cách đi u c a đ ng nét và màu s c s d ng sự s p đ t quy c , tr t tự v bố c c, đ làm đẹp các v t

th … Theo nghƿa r ng, ngh thu t trang trí đồng nghƿa v i mỹ thu t

ng d ng, ch c nĕng c a nó là k t h p các y u tố ngh thu t v i y u tố

v t li u và công ngh , đ hình thành nh ng s n ph m mang tính th m

mỹ, tính công nĕng, tính tinh t , t o ra không gian môi tr ng có ch t

l ng vĕn hóa cao, đáp ng nhu c u v t ch t và tình th n c a con

sự phong phú và đa d ng c v n i dung và hình th c

1.1.2 Khái ni ệm “ Nhang Án”

Nhang án là t ghép c a hai t “Nhang” và “Án” Vì v y đ hi u ý nghƿa t này c n hi u nghƿa c a t ng t đ n

Nhang, theo cuốn Từ điển Bách khoa Britannica (tập 2), Nxb Giáo d c

Vi t Nam, khái ni m: “Nhang là h ng (đôi khi k t h p v i h ng li u) mà khi đốt cháy tỏa mùi th m ngát, đ c dùng r ng rãi làm đồ cúng t tôn giáo” [39, tr.1955] Nhang là m t s n ph m mà đ c s d ng ph bi n trong các

n i th cúng, th ng có mùi th m khi th p lên Nhang bi u t ng cho t m lòng thành kính và là s i dây liên l c v i th gi i tâm linh Án, theo cuốn Từ

điển Bách khoa Việt Nam (tập 1), Nxb Bách khoa Vi t Nam, Hà n i, nĕm

1995, khái ni m Án (h ng án): “Án là lo i bàn c bằng g , có chân cao và

m t hẹp, dùng làm bàn th cúng [ 23, tr.46], án đây có nghƿa là lo i bàn c làm bằng ch t li u g , th ng có chân cao và m t hẹp, dùng đ làm bàn th

và bày các đồ đ cúng bên trên

Trong cuốn Đồ thờ trong di tích của người Việt, nhà nghiên c u Tr n

Lâm Bi n đ a ra khái ni m Nhang án nh sau:

“N u coi bàn th là m t bi u t ng c a th gi i bên trên và nh ng n i nào có th th p h ng m t cách th ng xuyên thì n i đó đ c coi nh bàn th , khái ni m này có th m r ng vào nhi u lƿnh vực…V t qua

nh ng đ c tính đó đi sâu vào bàn th c th ta có th th y chúng đ c

di n ra d i nhi u d ng khác nhau, đó là: Nhang án, s p th , th , và nhi u hi n v t khác…” [ 6, tr.73,74]

Nghƿa nhang án là (bàn th , ban th , s p th , th .) có ch c nĕng là

bàn đ th cúng, làm bằng đá, gốm, nh ng ph bi n cũng nh công nĕng s

d ng v n là nhang án ch t li u g , có m t phẳng và chân đ ng, đ bày các đồ

th cúng

Qua m t số tài li u t đi n tìm hi u v khái ni m Nhang án hay đ c

g i là bàn th , h ng án có th đ a đ n khái ni m nh sau: Nhang án g

tr c h t là chi c bàn th th ng đ c làm bằng g v i công nĕng s d ng cũng nh đ d dàng di chuy n v trí Nhang án là chi c bàn mà trên m t ph i

có ch đ c m h ng (th ng là bát h ng) và bày bi n m t số đồ th bên trên nhang án nh bát h ng, đèn th , đồ cúng … Nhang án th ng đ c đ t

n i trang tr ng nh t trong đình, đ n, chùa … Nhang án nói chung ngoài ý nghƿa v tín ng ỡng ra còn đ c th hi n ch m kh c, s n v m t cách r t t

m , công phu và đ t đ n trình đ cao v ngh thu t ch m kh c nhang án

1.1.3 Xác định khái niệm “Nghệ thuật trang trí nhang án”

Nh v y, qua nh ng tài li u tìm hi u v khái ni m “ Ngh thu t trang trí nhang án” đã cho đ tài t khóa đ có th đi đ n nghƿa gốc c a t ng khái

ni m và xuyên suốt trong quá trình nghiên c u đ tài

Qua đó xác đ nh khái ni m ngh thu t trang trí nhang án nh sau: “ Ngh thu t trang trí nhang án là ngh thu t ch m kh c các đ ng nét, màu

s c, hình khối, h a ti t, môtip m t cách hài hòa, h p lý đ t o nên giá tr th m

mỹ, giá tr ngh thu t cho nhang án V i ch c nĕng là chi c bàn th n i đ

c m h ng (th ng là bát h ng) và bày bi n m t số đồ th bên trên nhang

án nh bát h ng, đèn th , đồ cúng… đ c đ t n i trang tr ng nh t trong đình, đ n, chùa… nhang án c n đ c làm đẹp v ch m kh c b m t, v i

nh ng hoa vĕn, h a ti t linh thiêng

1.2 V trí, ch c năng c a nhang án g th k 17 trong chùa B c bộ Vi t Nam

Nhang án g trong chùa Đồng bằng B c b Vi t Nam có nhi u sự thay đ i phong phú qua các giai đo n l ch s khác nhau Nguồn gốc vĕn hóa cũng nh đ c đi m kinh t , xã h i tôn giáo Vi t là n n kinh t nông nghi p lúa n c, dựa ch y u vào thiên nhiên và s c m nh đoàn k t c ng đồng V

c b n vĕn hóa Vi t là sự h i t , giao l u, ti p bi n c a nhi u dòng ch y vĕn hóa các n c xung quanh đ t o nên m t b n s c riêng c a dân t c

Ngoài tín ng ỡng b n đ a, Ph t giáo vào Đồng bằng B c b Vi t Nam

t bu i đ u công nguyên và tr i qua hàng nghìn nĕm tồn t i, phát tri n, đ n nay Ph t Giáo đã ĕn sâu vào tâm th c tinh th n c a ng i Vi t Vì th tín

ng ỡng, tôn giáo hay m i lo i hình di tích l i có h thống th tự và cách bài trí khác nhau M t khác, b t kỳ m t lo i hình th tự nào cũng c n có nh ng

đồ th đ ph c v cho ho t đ ng tôn giáo, tín ng ỡng Nh ng đồ th mang

đ c tr ng riêng theo t ng di tích đình chùa là ph thu c vào n n vĕn hóa khu

vực nh : t ng Ph t, chuông, ngai th nhang án là m t ban th mà b t kỳ di tích cũng c n đ n

Nhang án v i ý nghƿa truy n t i thông đi p, c v ng c a con ng i

muốn g i t i th n linh M t khác nhang án góp ph n xác đ nh lo i hình, giá tr

c a t ng di tích tôn giáo, tín ng ỡng Nhang án (bàn th , h ng án) là s n

sự nh h ng c a ngh thu t Trung hoa, đây là sự m đ u cho chuy n hóa

c a ngh thu t t o hình Đ i Vi t v i n n vĕn hóa b n đ a Th k 13, t i nay

ch a tìm th y d u v t nào c a đồ th thông th ng, cho đ n n a cuối th k

14 (sau th i kỳ chống Nguyên Mông), vĕn hóa làng xã đ c tr i d y, các ngôi chùa làng đ c dựng v i ch t li u b n v ng và đây là lúc hình thành d ng nhang án đá hình h p ch nh t l n Nh ng nhang án có niên đ i c th đ c

t p trung nhi u t ng n sông Đáy, nh t là các huy n Hoài Đ c, Quốc Oai, Thanh Oai, ng Hòa (c a Hà N i) Sang th i Lê s , d ng nhang án hình h p

ch nh t v n duy trì, trong đó có chùa Thanh Sam - ng Hòa - Hà N i Th

k XVI (th i M c) đây là giai đo n đi n hình cho sự k th a nhang án đá th i

Tr n (chùa Nh n Tháp - H ng Yên) niên đ i nĕm 1573 Th i kỳ này nhang án cho th y xu h ng y u tố Ph ng nam đã đ c gi i th , bóng dáng Garuđa không xu t hi n n a

Nh v y v sự hình thành c a nhang án có t ch t li u đá, đ t nung và

đ n th k 17 là th i kỳ nhang án đ c đ nh hình rõ nh t trên ch t li u g Do

đ i sống vĕn hóa cùng nhu c u tín ng ỡng theo đ o Ph t có ph n thay đ i, chùa c a ng i Vi t ngày càng nhi u, nh ng chi c nhang án đá th i tr c đã

không còn thích h p mà thay vào nhang án đ c chuy n sang dùng ch t li u

g v i sự thay đ i hình dáng phong phú h n Cũng nh nhi u hi n v t g khác, vì là ch t li u không b n v ng nên tr c th k 17 ch a tìm đ c đồ

th bằng g nào cho đ n nay Nhang án g có niên đ i s m nh t t th k 17

tr l i đây, trong chùa Keo, chùa Bút Tháp và chùa Th y

Th i kỳ này ngh thu t dân gian v n t i đ nh cao c a ngh thu t ch m

kh c đình chùa N u nh th k 16 đã m đ u cho m t giai đo n m i, giai

đo n ngh thu t dân gian thì sang th k 17 là giai đo n phát tri n rực rỡ nh t

c a n n ngh thu t dân gian đó

Nhang án g th k 17 trong chùa B c b Vi t Nam d ng nh không

có sự phân đ nh, chi c nhang án (bàn th ) c a chùa cũng không khác nhi u so

v i đình hay đ n có nghƿa là không có nhang án nào riêng cho t ng lo i di tích tôn giáo Tuy nhiên, sự khác nhau là kh nĕng và kỹ thu t tinh x o c a ngh thu t ch m kh c cho t ng nhang án, và sự khác nhau này l thu c vào nhu c u t ng di tích c th V c b n sự khác nhau c a nhang án là t l và ngh thu t trang trí c u kỳ, t m

D ng nhang án hình h p ch nh t đ c s d ng nhi u, đi n hình nh là nhang án chùa Bút Tháp, chùa Th y, chùa Keo Đây là nh ng chùa có nhang

án đ c ch m tr kỹ và đẹp nh t n c ta Ngh thu t trang trí v n đ c k

th a và phát tri n, nhang án đ c ch m kỹ h n, th hi n d i d ng ch m n i

và ch m th ng, ng i ngh nhân x a đã có ý th c sâu s c khi ch m kh c và

phối h p trang trí v i nhau đ làm n i b t đ tài

th y nhang án có sự thay đ i, khi đi vào tìm hi u v v trí, ch c nĕng c a nhang án g th k 17 trong chùa B c b Vi t Nam, đ tài gi i thi u qua v v trí, ch c nĕng th i kỳ tr c đ th y sự thay đ i v quan ni m cũng nh công nĕng s d ng c a nhang án trong chùa

Giai đo n tr c th k 17 nhang án đ c làm bằng ch t li u đá, đ t nung, có d ng hình h p ch nh t l n Nh ng nhang án này th ng đ t v trí linh thiêng, quan tr ng nh t trong chùa nh v trí trung tâm trong gian

gi a c a tòa Th ng đi n/Ph t đi n c th : nhang án đá hoa sen hình h p ch

nh t chùa H ng Trai - Hoài đ c, chùa Đ i Bi - Hoài Đ c, chùa Bối Khê - Thanh Oai Sang th i Lê S nhang án đã đ c đ a ra g n phía ti n đ ng, sau nhang án m i là b t ng Ph t nh chùa Khám L ng - B c Giang Nh

v y, nhang án hình h p ch nh t th i Tr n và th i Lê s đ c s d ng trong chùa v trí tr c ban th Ph t t i Th ng Đi n, m i chùa có m t nhang án

và có v trí đ t đ khác nhau, t th ng đi n th i Tr n đ n ti n đ ng th i Lê

S

Và đ n th i Lê Trung H ng th k 17 v trí và ch c nĕng c a nhang án

đã có sự thay đ i rõ r t, v v trí đ t đ c a nhang án không m t ch cố đ nh

nh tr c n a b i sự thay đ i v ch t li u đ c làm bằng g , d dàng di chuy n và đ phù h p v i t ng lo i hình di tích, ví d nh nhang án g chùa Keo đ c đ t đi n Thánh Trong chùa, lúc này nhang án g đ c th y nhi u

h n nh ng v trí linh thiêng khác nhau, không ph i ch có m t chi c nh

th i kỳ tr c

Ngoài v trí đ t đ c a nhang án trong t ng di tích tôn giáo thì ch c nĕng c a nhang án g th i này là đ bát h ng và đồ th cúng đây, ng i

x a th ng quan ni m, nhang án (bàn th , h ng án) là m t bi u t ng c a

th gi i bên trên, ng i ta tìm đ n chốn linh thiêng nh chùa đ g i g m l i

c u nguy n cũng nh tâm t , tình c m và c u mong m t cu c sống tốt đẹp

h n

1.3 Phân lo i nhang án g th k 17 trong chùa B c b ộ Vi t Nam

Hình dáng nhang án g ỗ thế kỷ 17 trong chùa Bắc bộ Việt Nam

Trong các ngôi chùa B c B n c ta, nh ng ngôi chùa hi n còn l u

gi nhang án g th k 17 không còn nhi u, nh ng còn l i đ n nay đ đ có

th nh n bi t đ c ngh thu t trang trí nhang án th i này đ c s c và đ t đ n trình đ cao v giá tr ngh thu t Nhang án tiêu bi u các chùa nh : chùa Keo (Thái Bình), chùa Bút Tháp (B c Ninh), chùa Th y (Hà Tây cũ), chùa Ninh Hi p (Hà N i), chùa Giám (H i D ng) m i di tích chùa đ u l u

gi nh ng nhang án g đi n hình th i kỳ này c v m t hình th c cũng nh phong cách trang trí

V c b n, nh ng nhang án g th k 17 trong chùa B c b Vi t Nam

đ u có k t c u chung d ng hình h p ch nh t đ ng v i chân cao, nhi u trang trí bám theo nối t ph n g xuống đ n chân c a nhang án T o cho nhang án

m t ki u dáng khá riêng bi t, không hoàn toàn giống v i nhang án đá th i

Tr n bằng ch t li u đá Theo nh PGS,TS Tr n Lâm Bi n vi t trong cuốn Đồ

th ờ trong di tích của người Việt cho rằng nhang án hình h p ch nh t có hai

d ng c b n: d ng có tai loe (chùa Bút Tháp, chùa Th y), d ng nhang án g chân cao” [6, tr.89,92]

Hình dáng chung c a nhang án v i k t c u ba ph n chính gồm ph n trên cùng, b m t nhang án đ c th hi n to bè bằng nh ng mi ng g n i g

và ch m hình cánh sen, ph n thân thót l i nhỏ h n so v i b m t, ph n này có nhi u đồ án trang trí chính là đi m t p trung trên nhang án Phía d i cùng là

ph n chân, ph n này th ng có đ cong bám xuống n n chùa và là n i đ c

ch m các bi u t ng v t linh nh : h phù, rồng

Tuy nhiên v c u t o t ng ph n l i có đôi nét khác nhau và sự khác nhau th hi n rõ ph n chân (đ ) nhang án Ph n chân nhang án khá cao nên kho ng cách gi a hai chân th ng đ c nối bằng m ng trang trí nh y m, thông th ng nhang án có t m t đ n hai t m y m che ví d nhang án chùa

Keo (Thái Bình) D ng nhang án chân cao cũng có sự thay đ i kích th c v

đ cao th p khác nhau, v i nh ng nhang án bình th ng thì ph n chân tr

ng n và đ c trang trí t i sát n n nhà song v i nhang án chân cao thì chân

d i đ tr n và đ c quét màu đỏ s m Nhang án hình h p ch nh t này đ c duy trì đ n các th i sau và m i th i chúng l i có nh ng d u n ngh thu t riêng

Nh v y, v i đ c đi m riêng v t o dáng, cho th y nhang án g th k

17 đ c trang trí c bốn m t xung quanh, t o sự phong phú, đa d ng v i nhi u

đ tài linh thiêng mang giá tr ngh thu t cao Đó là nh ng nét riêng trong ngh thu t ch m kh c trên nhang án g th k 17 trong chùa c a ng i Vi t Khác v i nhang án đá th i Tr n cũng nh nhang án g ch th i m c, nhang án

g th k 17 thông th ng là n i đ t đ đồ th H n ch c a ch t li u g ít

ch u lực h n so v i ch t li u đá, gốm, nh ng u đi m ch t li u g d dàng

ch m kh c các đồ án trang trí g n v i tôn giáo tín ng ỡng c a ng i Vi t

Suy cho cùng thì nhang án g th k 17 Đồng bằng B c b th ng có hình dáng h p ch nh t chân cao, khác hẳn v i th i Tr n là đ c làm bằng nhi u khối đá ghép l i Hình dáng chung đ u có sự thống nh t, nh ng khi đi vào hình dáng c th c a t ng ph n trên nhang án thì nh ng đi m khác bi t

l i t o nên sự đa đ ng và chính đi u đó làm tĕng vẻ đẹp cũng nh giá tr ngh thu t cho nhang án trong chùa th i kỳ này Đánh d u m t b c chuy n t

ch t li u sang ki u dáng đ thích ng v i tôn giáo tín ng ỡng t ng chùa, di tích và đóng góp ph n không nhỏ cho ngh thu t trang trí nhang án g th k

17

Ngh thu t trang trí th k 17 trong chùa B c b Vi t Nam nói chung

và ngh thu t trang trí nhang án g th k 17 nói riêng gồm có nh ng đ c

đi m chính sau: V c b n trang trí đ c g n v i ngôi chùa và các hi n v t trong chùa Ngh thu t trang trí nhang án g th k 17 đánh d u m t giai đo n phát tri n đ nh cao c a ngh thu t trang trí Ph t giáo Vi t Nam

Nói là đ nh cao b i th i này v m t ngh thu t trang trí, t o hình, ngh thu t ch m kh c trên nhang án g đã không còn đ n gi n nh các th i kỳ

tr c, trên m t nhang án đã đ c k t h p nhi u ch m kh c khác nhau, ki u

ch m bong, ch m kênh, ch m l ng, khối n i, khối chìm đồng th i, ng i ngh nhân x a khi th hi n các ch đ , motip trên nhang án v n theo m t quy

t c v sự s p x p các hình khối, h a ti t, đ ng nét m t cách hài hòa đ t o nên m t sự cân đối v m t giá tr th m mỹ, giá tr ngh thu t cho nhang án

Nh ng con v t linh th ng xuyên đ c s d ng trong trang trí mỹ thu t

c nh motip hình rồng, ph ng, lân, rùa th k 17 ph n nhi u rồng tr nên

m p h n, đa số có v y rõ ràng, đi u d nh n th y rồng th i này cân đối h n các th i tr c, đao rồng th ng dài h n, thân rồng chìm trong h thống đao mác th i này motip hình rồng đao mác là ch đ o, đ tài chính h u h t trên các m ng ch m kh c, t motip hình rồng và cách t o hình có th xác đ nh

đ c niên đ i cũng nh phong cách c a giai đo n l ch s c a nhang án Trên nhang án cùng rồng là ph ng, lân, h phù… Motip ph ng trong di tích

th ng th hi n nhi u d ng khác nhau, trên đồ g th ng đ c ch m n i

k t h p v i nhi u đao mác trên thân và là đ c đi m nh n bi t v trang trí th i này là g n v i đao mác Ph ng là m t linh v t giống nh rồng đ u góp ph n

bi u hi n c mong c a ng i dân Vi t v i th n linh Motip h phù (lân) cũng là đ tài đ c s d ng nhi u nh t là trang trí trên nhang án th k 17, hình t ng này th ng đ c th hi n n i rõ khối, th ng th y v trí trung tâm ho c các ô h c vuông c a nhang án Motip h phù th ng bi u hi n sự hung d , s c m nh vì th mà bao gi cũng đ c nhìn chính di n và là hình

t ng tiêu bi u trong ngh thu t t o hình nói chung và trên đồ th nói riêng

Bên c nh motip con v t linh đ c hòa quy n v i nhau m t cách nh p nhàng là motip hoa lá: motip hình hoa sen cách đi u, hình mây, hoa cúc hay các d i đ ng di m đây là nh ng motip đ c s d ng th ng xuyên trong ngh thu t t o hình c a ng i Vi t, tuy nhiên trong quá trình phát tri n l ch

s , m i th i s có sự thích ng v i lo i hình và có quan ni m khác nhau Đ c

đi m chung đ tài hoa lá th i này đ c th hi n rõ ràng, hoa sen và hoa cúc

đ c ch m m t cách t m đ u mang tính ch t đi n hình Hoa sen th ng

đ c s d ng r t nhi u trong ngh thu t v i cách th hi n khác nhau, tr i qua các th i kỳ hoa sen đ c bi n đ i nh t là t th k 17 k t h p hoa lá v i n

m t cách tự nhiên h n (trên nhang án) T quan ni m và tính ch t đi n hình

mà t t c các motip đ c bố c c trong m t t ng th cân đối, ch t ch khi n cho các m ng ch m mang nhi u tính ngh thu t

Qua nh ng motip, bố c c trang trí trên nhang án đ th y đ c đ c đi m riêng c a nhang an trong chùa và giai đo n l ch s đã thay đ i trong phong cách trang trí cũng nh phong cách ch m kh c Đánh d u m t giai đo n đ nh cao v ngh thu t t o hình, ch m kh c trang trí th i kỳ này

Nh v y, th k 17 là th i kỳ nhang án đ c đ nh hình rõ ràng nh t trên ch t li u g , vì d dàng trong vi c di chuy n cũng nh công nĕng s d ng

c a nhang án trong t ng di tích tôn giáo mà ngh thu t trang trí nhang án th i này đ c g i là th i kỳ đ nh cao c a ngh thu t t o hình dân gian Trên ch t

li u đá, v t o hình hay ch m kh c khó th hi n, đ n gi n bao nhiêu thì ch t

li u g l i chi ti t và t m b y nhiêu Ng i x a có th đ a vào đó nh ng ý

ni m và sự sâu xa v tín ng ỡng, tôn giáo thông qua đ tài ch m kh c trên nhang án, ph n nào ph n ánh đ c m t số nh n th c v vũ tr và nhân sinh Trang trí th i kỳ này đa d ng, ph n ánh đ c nhi u nét c a l ch s , v nh ng

b c đi đã qua và v ngh thu t t o hình dân t c, t o nên m t vẻ đẹp riêng

ch a đựng nh ng ý nghƿa sâu s c, vốn có trong tín ng ỡng

1.4 Khái quát nhang án g th k 17 chùa Bút Tháp, chùa Th y và

chùa Keo

Khái quát nhang án g ỗ thế kỷ 17 ở chùa Bút Tháp

Chùa Bút Tháp có tên ch là Ninh Phúc Tự xã Đình T , huy n Thu n Thành, t nh B c Ninh, đây là m t trong nh ng ngôi chùa c có qui mô

l n Đồng bằng B c b còn l i đ n nay v ngh thu t ki n trúc, điêu kh c và trang trí c a th k 17 Là m t trong nh ng ngôi chùa có ki n trúc t ng th

đ c đáo, đó có sự dung h i v các y u tố vĕn hóa truy n thống th hi n trên

ki n trúc cũng nh trên trang trí chùa Ngôi chùa có ki n trúc m t bằng “N i công ngo i quốc” v i các tên g i: Ti n đ ng, thiêu h ng, th ng đi n, h u

đ ng, hành lang ch y d c hai bên và nh ng đ n nguyên ki n trúc khác ph thu c vào đ c đi m c a t ng ngôi chùa Chùa đ c b o tr t phía tri u đình

Lê - Tr nh nên Ph t Giáo th i kỳ này đ c phát tri n h n c Ki n trúc t ng

th ngôi chùa là sự k t h p hài hòa c a các ch t li u g ch, g và đá trong m t phong cách ngh thu t mang tính dân t c đ c đáo Chính sự bố trí ch t ch khu vực trung tâm ti n đi n, th ng đi n… đã th hi n n i dung t t ng v giáo lý đ o Ph t th i này Hi n trong chùa còn l u gi r t nhi u t ng th có giá tr ngh thu t cao v t o hình nh : t ng Quan Âm, t ng Tam Th ,

t ng Tuy t S n…

N i b t v ngh thu t trang trí trong chùa Bút Tháp là đ c th hi n trên t t c các ch t li u g và đá, đ c bi t là trang trí trên đồ th Đồ th chùa gồm có nhi u lo i, đáng chú ý h n c là trên nh ng nhang án đ c trang trí r t đẹp và đ t đ n đ tinh x o v ch m kh c, có th nói là đi n hình v ngh thu t trang trí th i kì này

Bên c nh nhang án g th k 17 còn có nhi u nhang án g khác đi n hình cho giai đo n l ch s Đi t ngoài vào, nhang án đ u tiên là s n ph m

cuối th k 18 v i ki u dáng “chân quỳ d cá” bốn góc đ u có rồng đ i h phù Nhang án th hai cũng có hình th c t ng tự nh nhang án đ u tiên

nh ng có ph n khác là các ô h c đ c bi u hi n bằng các con rồng ngang, thân uốn quanh Ti p đ n là nhang án th ba, đây có th đ c xem là nhang

án n i b t nh t chùa Bút Tháp, nhang án đ c làm bằng ch t li u g v i (chi u dài, chi u r ng, chi u cao…) Nhang án này có th t m chia làm ba

ph n trong đó, ph n m t (ph n trên cùng) là tai c a nhang án theo ki u uốn

l n bao l y hai bên m t c a nhang án Ph n thân c a nhang án đ c trang trí

c bốn m t, d i d ng ô h c vuông, ch nh t v i kích th c to nhỏ khác nhau, và đây cũng là đ c đi m mà ch nhang án g th k 17 m i có mà th i

Tr n trên nhang án đá ch đ c trang trí ba m t K t thúc ph n m t và ph n thân nhang án là trang trí đ ng di m (kích th c) Ti p đ n ph n chân c a nhang án, ph n này đ c th hi n d i d ng “chân quì d cá” kép có ph n d

cá trên (kích th c), ph n d cá d i (kích th c) Cũng giống nh ph n thân nhang án các motip trang trí đ c lồng vào nhau Bốn chân c a nhang án đ u

d i d ng chân quì Nhìn chung thì đây là m t nhang án đ c phối h p nh p nhàng gi a các ch m kh c v i nhau, gi a ch m l ng và bong kênh… đ u đ t

đ n trình đ cao v ngh thu t ch m kh c tồn t i đ n ngày nay

Nhang án th t đ c đ t v trí gian gi a ph th , v hình dáng, phong cách và kỹ thu t th hi n t ng tự nh nh ng nhang án tr c đó, ch

có đi m khác là bốn chân c a nhang án không có con rồng l n xuống Tuy nhiên đây cũng là m t trong nh ng nhang án đ c xem là nhang án đẹp c a ngh thu t trang trí th k 17 K ti p là nhang án th nĕm hi n còn chùa Bút Tháp l i khác hẳn v i nh ng nhang án k trên v c hình dáng và kích

th c Nhang án này có chi u dài, chi u cao… v hình dáng đ u thống nh t

có ba ph n nh ng ph n m t nhang án không có tai, ph n thân đ c thót l i và

đ c trang trí đ ng di m cánh sen và hình rồng đ c trang trí trung tâm nhang án v i phong cách ch m th ng… Có th xem đây là nhang án c a ngh thu t cuối th k 17 còn l i đ n nay

Ngoài nh ng nhang án đi n hình trên, chùa Bút Tháp còn có m t số nhang án đ c bố trí Nhà T và cũng là nh ng nhang án đ t đ c giá tr ngh thu t, th m mỹ T ng th t t c nh ng nhang án hi n có trong chùa cũng

nh nhi u hi n v t khác đã góp ph n t o nên giá tr ngh thu t Ph t Giáo cho chùa

Qua các nhang án g th k 17 chùa Bút Tháp đ th y đ c, trang trí đóng m t vai trò h t s c quan tr ng, t ki n trúc đ n điêu kh c và đ c bi t là

v trang trí trên nhang án g T t c đ c th hi n v i bố c c ch t ch , sinh

đ ng, các đ tài trang trí nhang án ph n nào ph n ánh đ c t t ng, tình c m

c a ng i Vi t qua các th i kì Ch m kh c trên nhang án đ c th hi n tinh

x o d i d ng ch m n i, ch m th ng, bong kênh, trang trí ph kín b m t nhang án v i nh ng đ tài hình rồng, h phù… chính sự phong phú và đa

d ng đó góp ph n làm tĕng giá tr ngh thu t cho nhang án, n i b t h n so v i các chùa cùng th i

Khái quát nhang án g ỗ thế kỷ 17 ở chùa Thầy

Chùa Th y có tên ch là Thiên Phúc Tự thu c xã Sài S n, huy n Quốc Oai, Hà N i Núi Sài S n có tên ch Nôm là núi Th y nên chùa đ c g i là chùa Th y Chùa th T Đ o H nh, m t v thi n s n i ti ng, chùa đ c xây

dựng trên th đ t quay v h ng nam, phía tr c nhìn ra hồ Long Chi u và đây là ngôi chùa đ c x p lo i di tích l ch s có công trình ki n trúc c đ c đáo

V ki n trúc t ng th ngôi chùa là m t ki u k t h p nhi u tòa đ c phân bố nằm song song, v i ba khu vực chính nối ti p nhau cao d n t ngoài vào trong: tòa ngoài là chùa H , tòa gi a là chùa Trung, tòa ngoài cùng là

Th ng Đi n Th ng đi n là n i tôn nghiêm nh t th các hóa thân c a thi n

V ngh thu t trang trí trong chùa Th y đ c th hi n trên thành ph n

ki n trúc c ba tòa nhà chính Đ c bi t h n là trang trí còn đ c th hi n

trên nhang án g tòa Th ng Đi n Đây là m t trong nh ng hi n v t vô cùng

có giá tr v ngh thu t ch m kh c và cũng là nhang án tiêu bi u th k 17 còn l i đ n nay trong chùa

V v trí nhang án đ c đ t gi a trung tâm tòa Th ng Đi n, đây là nhang án c a th k 17 th i Lê Trung H ng, đ c làm bằng ch t li u g (chi u dài, chi u r ng, chi u cao) Nhang án này cũng đ c chia làm ba ph n,

ph n m t nhang án c bốn m t đ u không trang trí hoa vĕn mà ch là các

đ ng phào l n và đ ng ch nhỏ, là đi m khác so v i nhang án g cùng th i

Ph n thân c a nhang án đ c trang trí c bốn m t, m i m t trang trí các ô

h c d i d ng hình vuông, ch nh t v i kích th c thay đ i tùy theo motip trang trí, đây cũng là m t đ c đi m mà th i này m i xu t hi n Đ k t thúc

t ng ph n nhang án ph n m t và thân trang trí đ ng di m (kích th c) Ti p

đó đ n ph n chân nhang án, nh nhang án g cùng th i khác nhang án chùa

Th y có ph n chân đ c th hi n d i d ng “chân quì d cá”, t ng tự ph n thân các motip trang trí đan xen vào nhau Nhìn chung nhang án chùa Th y

đ c phối h p nh p nhàng gi a cách ch m v i nhau, ch m l ng - bong kênh… đ t đ n trình đ cao v ngh thu t ch m kh c trang trí

Là m t nhang án đ c ch m nhi u ki u ch y u ch m n i, ch m l ng

Sự k t h p tinh x o và linh ho t v ch m kh c đã mang l i giá tr ngh thu t cho nhang án và t o nên phong cách riêng cho nhang án g th k 17 trong chùa

Ngoài nhang án mang đ c s c v ngh thu t trang trí th k 17, chùa còn l u gi nh ng nhang án có phong cách mu n h n th k 18,19, v ngh thu t đ c k th a t th k 17 nh ng nay đã có nhi u sự thay đ i nh v sự

gi n l c chi ti t, bố c c đ phù h p v i tín ng ỡng tôn giáo, nhằm ph c v

m c đích cho con ng i trong vi c th cúng

T i chùa Trung hi n có m t nhang án g mang phong cách th k 18

v i ki u dáng c a nhang án này nhìn chung v n theo hình dáng nhang án th

k 17 “d ng chân quì d cá” song v kích th c, motip, phong cách th hi n

đã có sự thay đ i

Đây là nhang án mang phong cách c a th k 19 có ki u dáng chân cao, ph n chân nhang án ko còn đ c làm ki u chân quì nh th k tr c, v kích th c, motip, phong cách ch m đã có sự thay đ i rõ r t và không c u kỳ,

ph c t p nh th k 17 Ph n nhi u nhang án th i này mang nhi u y u tố Trung Hoa h n, qua đó, giúp cho đ tài có c m nh n sâu s c v sự k th a và phát tri n c a ngh thu t trang trí nhang án qua các giai đo n l ch s

Qua khái quát v nhang án g th k 17 chùa Th y, đ tài nh n th y trang trí đóng m t vai trò r t quan tr ng, ph n ánh t t ng xã h i, t t ng

th m mỹ, tính truy n thống đã ĕn sâu vào tâm th c ng i Vi t N u trong m t ngôi chùa mang nhi u giá tr v ngh thu t thì trang trí đóng vai trò không

nhỏ v i t ng th c m t ngôi chùa

Thông qua các m ng ch m càng khẳng đ nh tinh th n c a ng i ngh nhân x a v i tôn giáo, tín ng ỡng th hi n qua kỹ thu t ch m nông, th ng, bong và l ng, v i nh ng motip ph kín b m t v i nhi u đ tài nh : hình

rồng, ph ng, mây, hoa cúc, hoa sen, t t c đ c hòa nh p v i nhau, ĕn

kh p v i nhau trong m t t ng th hài hòa, đối x ng làm nên sự phong phú v

đ tài và đa d ng trong cách th hi n T đó cho th y nhang án g chùa Th y

nằm trong không gian t o nên sự uy nghi, v ng trãi, góp ph n tôn vẻ đẹp giá

tr ngh thu t chùa Vi t

Khái quát nhang án g ỗ thế kỷ 17 ở chùa Keo (Thái Bình)

Chùa Keo hay còn g i là Th n Quang Tự, xã Duy Nh t, huy n Vũ

Th , t nh Thái Bình, đây là m t trong nh ng ngôi chùa có quy mô l n Đồng

bằng B c b còn đ n nay v ngh thu t ki n trúc, điêu kh c và trang trí Chùa Keo có ki n trúc ki u n i công ngo i quốc v i mô hình th Ti n ph t h u thánh V v trí đ a lý, chùa Keo cũng nh m t số chùa Đồng bằng B c b

th ng đ c nằm trên m t kho ng đ t r ng, bằng phẳng H ng quay v

h ng Tây nam, nhìn lên đê cũng là h ng nhìn ra sông… Đó là ki u h ng

ph bi n nh ng ngôi chùa thu c khu vực này

Ki n trúc chùa mang nét đ c tr ng c a ki n trúc ti n Ph t - h u Thánh,

đó là ph n tam quan ngo i, sau đó qua m t chi c ao hình ch nh t nằm ngang

v i tam quan n i g n k t và nối các công trình ki n trúc chính nh là tòa Ti n

đ ng, thiêu h ng, th ng đi n, h u cung/cung thánh Hai bên là tòa d i vũ, sau cùng là gác chuông ba t ng tám mái và khu nhà t , nhà m u V i k t c u

nh v y, t o nên m t ngôi chùa thanh t nh, tr m m c mang nhi u giá tr ngh thu t tiêu bi u th i này

Hi n nay chùa còn l u gi h thống t ng tròn v i nhi u l p niên đ i khác nhau, mang phong cách ngh thu t đ ng th i đ m nét Đáng chú ý là

h thống t ng Ph t tòa Th ng đi n mang phong cách t o hình th k 17,

ngoài ra chùa còn l u gi pho t ng đ c thánh Không L mang đ m d u n tôn giáo và mô hình th Ti n ph t h u thánh M t lo t nh ng pho t ng đ c

bồi đ p v i nhi u l p lang v niên đ i cho th y sự đông đúc và đ y đ v mô hình điêu kh c Ph t giáo n i đây

Bên c nh h thống t ng ph t đa d ng và phong phú nh v y, chùa còn

l u gi h thống ki n trúc và trang trí ki n trúc mang phong cách cu th k

th 18, đ c bi t là gác chuông v i ki u ki n trúc trùng thi m đi p ốc/ mái

trồng mái (ki u th c ki n trúc này ch th y xu t hi n th k 18) H thống

ki n trúc chùa keo, ti n đ ng, thiêu h ng, th ng điên, tòa thánh v n

th ng là ki u th c giá chiêng k t h p chồng gi ng T h th c ki n trúc này đã t o ra các thành ph n ki n trúc ch u lực và bán ch u lực nh đ u c t, ván nong, c t trốn, vì nóc, xà ngang… là nh ng m nh đ t màu mỡ có th phô

di n đ c các ch đ , đ tài trang trí t đó đ c hình thành và phát tri n Đ tài hoa vĕn trang trí trên ki n trúc chùa Keo ít nhi u v n th a h ng nh ng hoa vĕn trang trí c a nh ng th i kỳ tr c đó là, rồng, ph ng, lân, h phù,

hoa lá, mây đao mác là nét tiêu bi u c a ngh thu t th k 17 - 18 Có nhi u

đ tài đ c ch m trên g , mang nét đẹp c a ngh thu t ch m kh c mỹ thu t truy n thống Vi t Nam Đ th y đ tài trang trí trên ki n trúc khá thống nh t

v i nh ng trang trí trên m t số hi n v t th trong chùa nh ngai, bát b u, hoành phi câu đối, đ c bi t là nhang án g Nhang án g là m t trong nh ng hiên v t đ c đáo c a ngh thu t ch m kh c th k 17, cùng v i m t số nhang

án g thu c nh ng ngôi chùa khu vực Đồng bằng B c b nh nhang án g chùa Bút Tháp (B c Ninh), chùa Th y (Hà tây cũ)

Nhang án g chùa Keo (Thái Bình) là m t trong nh ng nhang án tiêu

bi u mang phong cách ch m kh c th k 17, v i ch c nĕng đ đồ th và t o hình chung c a nhang án đ c chia làm ba ph n, ph n m t, ph n thân và ph n chân nhang án đó, ph n chân v i tác d ng ch u lực nh ng cũng đ c trang trí hình h phù ch m nông, ph n thân là trang trí bao ph xung quanh nhang

án có tác d ng làm đẹp cho t ng th nhang án Nhi u motip trang trí đ c

ch m v i kỹ thu t ch m th ng, ch m nông, t o nên vẻ đẹp cho b m t nhang

án, ng i xem có th đ ng b t c góc đ nào đ u chiêm ng ỡng đ c vẻ đẹp c a nhang án

T ngh thu t trang trí trên nhang án g c a nh ng ngôi chùa tiêu bi u này cho phép khẳng đ nh sự hình thành và phát tri n phong cách ngh thu t

ch m kh c th k 17 trên nhang án g có m t cách riêng, đ c đáo không th thi u trong dòng ch y l ch s mỹ thu t truy n thống Vi t

Nhang án g th i này đ c hình thành và phát tri n h n các th i kỳ

tr c v m t ch t li u, ngh thu t trang trí cũng nh công nĕng s d ng v i

đ i sống, vĕn hóa, tôn giáo tín ng ỡng Ngoài v trí đ t đ c a nhang án g

th k 17 trong t ng di tích tôn giáo, ch c nĕng là đ bát h ng và đồ th cúng

Hình dáng nhang án g th k 17 th ng là hình h p ch nh t chân cao

v i k t c u ba ph n: ph n m t, thân và chân B m t đ c th hi n to bè bằng

mi ng g ch m n i cánh sen, ph n thân thót l i t p trung trang trí, ph n chân

có đ cong bám xuống n n chùa đ c ch m bi u t ng hình rồng, h phù…

Qua nhang án g tiêu bi u th i kỳ này, ngh thu t trang trí đóng m t vai trò h t s c quan tr ng, bố c c ch t ch , khúc tri t, đ tài, motip trang trí

đ u ph n ánh t t ng, sự tinh t qua các th i kì Cách th c ch m kh c trang trí ph kín b m t, chính sự phong phú đa d ng đó làm tĕng giá tr ngh thu t cho nhang án th k 17

Ch ơng 2 NGHIÊN C U NGH THU T TRANG TRÍ NHANG ÁN G

TH K 17 CHÙA BÚT THÁP, CHÙA TH Y VÀ CHÙA KEO

2.1 Ngh thu t trang trí trên nhang án g th k 17 chùa Bút Tháp

2.1.1 S ự phân bố trang trí trên nhang án

Có th nói trong ngh thu t trang trí, sự s p x p bố c c là y u tố r t quan tr ng, nó quy t đ nh hi u qu t ng th c a các h a ti t trang trí trên nhang án, m t đ h a ti t mau - th a - ph c t p t o nên đi m nhìn chính và

ph Thông th ng m t đ trang trí trên nhang án g th k 17 đ c s p x p

đi theo motip, nhóm h a ti t nằm trong quy t c nh t đ nh c a nhà Ph t Nhóm

h a ti t chính bao gi cũng nằm v trí trung tâm, đ c bố c c v i di n tích

l n, ch m n i k t h p ch m l ng, còn h a ti t hai bên đ c s p x p cân đối

v i t l nhỏ h n, th a h n và đối x ng qua m ng ch m chính gi a Ngoài ra, ngh thu t trang trí nhang án th k 17 còn dùng nh ng hình th c bố c c đối

l p nh : bên c nh chi ti t ph c t p là nh ng m ng phẳng, bên c nh h a ti t

ch m th ng là nh ng h a ti t ch m khối mỏng, bên c nh sự t h p c a nhi u

đ ng nét l i có h a ti t đ c ch m đ n gi n… cách th hi n nh v y t o

hi u qu ngh thu t ch m kh c sinh đ ng, phong phú, bi n o

Chùa Bút Tháp hi n nay còn l i 3 nhang án thu c th k 17, trong đó

có 1 nhang án đ t gian th ng đi n và 2 nhang án đ t bên ngoài th ng

đi n lu n vĕn này, đ tài s t p trung đi vào nghiên c u nhang án gian

th ng đi n, qua đó đối chi u v i hai nhang án trong chùa đ làm n i b t nên ngh thu t trang trí nhang án g th k 17 chùa Bút Tháp

Nhang án gian thượng điện có chi u dài 188cm (tính c tay ngai 210

cm), r ng 143 cm, cao 146 cm, bao gồm bốn m t M t tr c và m t sau 210 x

146 cm; hai m t hai bên 143 x 146 cm, m i m t c a nhang án đ c chia làm

ba ph n: ph n m t, ph n thân, ph n chân, c th ngh thu t trang trí c a t ng

m t đ c bố c c nh sau

M ặt tr c nhang án: Bố c c ph n thân đ c chia làm 19 ô h c trong

đó có 14 ô hình ch nh t (bên ph i-trái c a m t tr c nhang án), ô hình ch

m t, thân, chân nhang án đ c phân cách b i nh ng đ ng phào, ch hay

đ ng g rõ ràng, có tác d ng làm n i b t và tôn lên các h a ti t, motip đ c trang trí

Trên cùng c a nhang án là đ ng di m có trang trí m t l p cánh sen

h ng lên trên t o c m giác thanh thoát, bên trong cánh sen đ c trang trí hoa cúc mãn khai Đ ng di m này là sự t h p c a đ ng cong, hình rích r c có chi u h ng thay đ i, nh ng h a ti t cánh sen đ c l p đi l p l i, t o chi u

h ng chuy n đ ng Kho ng cách đ ng di m là nh ng đ ng phào ch to -

nhỏ đ tr n v i m c đích tôn hi u q a cho h a ti t trang trí Đ ng di m

gi a đ c nh c l i m t hàng cánh sen nhỏ trang trí th a, t o sự chuy n ti p

xuống đ ng di m d i, là sự nh c l i h a ti t cánh sen và liên k t v i đ ng

di m th ba Ng c l i v i hai đ ng di m trên, trang trí đ ng di m th ba

là sự k t h p c a h a ti t hình vuông, tròn v i nhi u đ ng cong, thẳng khác nhau t o nên sự dày đ c v trang trí, đ ng di m có cánh sen thu nhỏ, m t

đ ng ch đỡ cánh sen và ngĕn cách các v t g p l p l i nh t m rèm đ c ph lên m t ph n c a l p cánh sen đ n trong hình vuông k ti p (xem ph l c H 4.2)

Ph n thân các motip đ c s p x p theo nguyên t c đĕng đối, các chi

ti t, bố c c ô h c mau h n, có sự thay đ i v kích th c t ng khu vực, hình

ch nh t dài - ng n, to - nhỏ, ngang d c đĕng đối qua m t tr c trung tâm Các

h a ti t trong ô h c t m , tinh t và đ c thay đ i phong phú t o nên m t đ trang trí dày đ c Đ tránh sự l p l i c a các hoa vĕn, kích th c các ô trang trí thay đ i và đ c chia thành nhi u t l Hai bên là hai tr đĕng đối, các ô hình ch nh t ng n - dài, trên - d i đĕng đối, so le nhau t o nên sự ch t ch

v bố c c và t o hi u qu cho trang trí (xem ph l c H 4.3, 4.4) T t c các

h a ti t trang trí đ u h ng v ph n trung tâm nhang án và nh n m nh bằng

đ mau d n, sự k t h p c a các khối đ c - r ng - mau - th a trên b m t theo

t ng m ng, hình rồng, hoa, mây đao mác đ c ph kín và đan xen bằng các kho ng th ng nhỏ trong ô trang trí t o đ dày đ c trên b m t làm cho bố c c

ch t ch

Sang đ n ph n chân nhang án thay đ i rõ r t, ng t ph n thân và chân là

đ ng ch trang trí cánh sen dẹo theo nguyên t c đĕng đối (xem ph l c H 4.5) Trang trí ph n chân làm thay đ i góc nhìn, không còn đ ng phào hay

đ ng ch mà là các chi ti t, đ ng nét hoa vĕn, m ng mi ng th hi n to khỏe, thoáng nh ng v n nh p nhàng, v ng ch c cho nhang án Tuy trang trí không dày đ c nh ph n thân nh ng đây có sự liên k t các hoa vĕn li n m ch, móc

nối v i nhau t o cho th giác m t sự khác bi t, có kho ng ngh so v i t ng th

c a nhang án Ng c l i v i ph n thân là các ô trang trí hình vuông, tròn, ch

nh t, ph n chân đ c s d ng các m ng l n đĕng đối t p trung gi a, các hình uốn l n tr i dài, không còn th y đ ng ch ngang - d c nh ng v n t o

nên sự nh p nhàng, uy n chuy n lên - xuống Đ c bi t y m che có hai l p

g i là y m kép, h a ti t trang trí t p trung ph n gi a y m và chân tr nhang

án v i sự k t h p gi a ch m bong, kênh, th ng, tuy nhiên v n có nh ng kho ng trống đ c ngĕn v i nhau bằng đ ng cong, thẳng

Tóm l i, ph n chân nhang án là sự thay đ i rõ r t v góc nhìn v i

đ ng nét hoa vĕn, m ng mi ng th hi n to khỏe, nh p nhàng, v ng ch c M t

đ trang trí là sự liên k t các hoa vĕn li n m ch, móc nối nhau, t o kho ng

ngh trên c t ng th c a nhang án Đ c bi t, trang trí y m che đ c t p trung

ph n gi a y m và chân tr nhang án là sự k t h p gi a các hình th c ch m (xem ph l c H 4.9, 4.10)

M ặt sau nhang án: kích th c t ng tự nh m t tr c ch khác v i

m t tr c v b ô trang trí có 3 hình tròn (trang trí hình rồng), các hình còn l i

là hình ch nh t dài và ng n, chia làm ba ph n và ph n trung tâm là hình ch

nh t kích th c 33 x 39 cm Bên ph i và bên trái cao 33 x dài 49 cm, trong đó

đ c chia nhỏ ô: kích th c ô l n m t 19 x 22 cm, kích th c ô l n hai 10 x

27 cm, kích th c ô l n ba 10 x 19 cm Ph n chân kích th c chi u dài, cao,

r ng bằng m t tr c nhang án Nối gi a ph n chân nhang án là m t y m che khác v i m t tr c có 2 y m (y m kép), kích th c y m: 28 x 132 cm

Nh vây, kích th c m t sau cũng nh m t tr c nhang án là sự s p

x p ch t ch c a c ba ph n m t - thân - chân M t sau cũng nh m t tr c

đ u không có tai ngai nh hai m t bên nhang án, vì v y xét v sự phân bố m t

đ trang trí đã có sự thay đ i v bố c c c a các ph n, m t đ tĕng d n và

thống nh t

S ự phân bố nghệ thuật trang trí: giống nh ph n m t tr c kho ng

cách đ ng di m là đ ng phào ch tr n, nh ng đ ng di m này là t h p các đ ng cong, rích r c theo chi u h ng không giống nhau, h a ti t cánh sen, hoa lá đ c l p l i theo chi u chuy n đ ng Sự k t h p c a các h a ti t hình vuông - tròn - đ ng cong - thẳng t o nên sự dày đ c cho m t đ trang

trí ph n m t c a nhang án V n theo nguyên t c đĕng đối nh ng các chi ti t,

bố c c thay đ i, ô h c thoáng r ng, đan xen, to- nhỏ, trên - d i, ngang-

d c… Phân bố h a ti t không có sự l p l i nh m t tr c nhang án, m t sau thay đ i kích th c các ô trang trí chia b ô l n h n Tr bốn góc và các ô

hình đĕng đối nhau Đ c bi t trang trí đ u h ng vào trung tâm nhang án và

nh n m nh v i m t đ mau h n trên cùng m t m t phẳng Đ không trùng

l p, phân bi t m t tr c - h a ti t trang trí nhang án thay đ i kích th c, b ô trang trí t o nên sự hài hòa cân đối nh t đ nh Giống nh m t tr c nhang án

ti p đó là 1 đ ng ch ch m… Sau đó đ n ph n th t vào sâu nh t trên b m t nhang án, đối x ng hai rồng ch u vào kho ng gi a đ trống đây cũng là đi m

nh n đ tách bi t ph n thân và chân nhang án… T ng tự nh m t tr c và hai m t bên nhang án, ng t ph n thân sang ph n chân là đ ng ch phào trang trí l p cánh sen dẹo theo nguyên t c đĕng đối

Trang trí ph n chân và ph n m t có sự thay đ i rõ r t v góc nhìn trên

t ng th nhang án, không còn đ ng ch hay đ ng phào mà là các chi ti t,

đ ng nét th hi n to, thoáng nh ng v n nh p nhàng, tĕng sự v ng ch c cho

ph n chân nhang án Trang trí y m che khác v i y m m t tr c ch có m t

l p và m t đ trang trí t p trung vào ph n trung tâm y m (xem ph l c H 4.16) Hai chân c a y m nh các m t còn l i đ c nối v i nhau bằng d i y m

đ n, kép, ph n chân tr nhang án ch m hình rồng, đây là sự k t h p gi a

ch m bong, kênh, ch m th ng Tuy nhiên m t đ trang trí ph kín, bên c nh

Mặt hai bên nhang án: cũng nh m t tr c và m t sau đ u có sự

thống nh t và có sự thay đ i v kích th c, m t đ chia ô h c, m ng, hình trên b m t nhang án Bố c c chia làm 11 ô h c, trong đó m t ô hình vuông

v trí trung tâm, hai bên đối x ng là hai hình ch nh t kích th c 19 x 10 cm,

Nối gi a ph n thân và chân nhang án là 2 d i y m che, kích th c y m m t là

78 x 19 cm, y m hai là 87 x 33 cm Thống nh t nh các m t tr c - sau c a nhang án là sự s p x p ch t ch các ph n m t - thân - chân, đ c bi t m t đ trang trí v n dày đ c song đ phân bi t các m t là sự thay đ i v kích th c,

m t đ chia ô h c Xét v sự phân bố, bố c c trên t ng th nhang án, nh ng ô trang trí đ c ngĕn b i các đ ng phào, đ ng ch m t cách rõ ràng làm cho

b m t bố c c thoáng, n i b t các ph n ô trang trí

Ngh ệ thuật trang trí: Khác v i m t tr c và sau hai m t bên nhang án

(trái - ph i), bao l y ph n m t có hai phi n g bào cong còn g i là tai nhang

án, đ c ch m ba l p cánh sen m t ngoài, d i nhi u đ ng g bốn phía

ch m hàng cánh sen n i nối ti p t o thành đ ng di m Kho ng cách gi a các

đ ng di m là nh ng đ ng phào - ch to - nhỏ không trang trí v i m c đích tôn hi u q a cho h a ti t: đ ng di m trên cùng có ba l p cánh sen h ng lên trên, bên trong m i cánh sen đ c trang trí hoa cúc mãn khai và mây đao mác Đây là sự t h p c a nh ng đ ng cong, hình rích r c có chi u h ng thay đ i khác nhau, nh ng h a ti t cánh sen đ c l p đi l p l i, t o ra m t đ trang trí có chi u h ng chuy n đ ng

Đ ng di m gi a đ c nh c l i m t hàng cánh sen nhỏ v i m t đ trang trí th a, t o sự chuy n ti p xuống đ ng di m d i, đây là sự nh c l i

h a ti t cánh sen và liên k t m t đ trang trí v i đ ng di m th ba Ng c

l i v i hai đ ng di m trên là sự k t h p c a h a ti t hình vuông, tròn v i nhi u đ ng cong, thẳng khác nhau t o nên sự dày đ c v m t đ , đ ng

di m là m t hàng cánh sen nhỏ, m t đ ng ch đỡ và ngĕn cách các v t g p

nh t m rèm ph lên l p cánh sen đ n trong hình vuông k ti p, cánh sen

đ c ch m th ng t o cho trang trí ph n m t sự nhẹ nhàng thanh thoát

Xét t ng th ngh thu t trang trí trên bố c c nhang án ta th y các m ng dày, đ c, r ng tr n, đ n, kép đ c ng i ngh nhân x a th hi n trên nhang

án không đ n đi u, r t tinh t và đi u đó bi u hi n con m t th m mỹ cao th i

kỳ này (xem ph l c H 4.11)

Sang đ n ph n thân trang trí s p x p đĕng đối, các chi ti t đan xen, ô

h c to - nhỏ, trên - d i, ngang - d c đĕng đối qua m t tr c trung tâm Sự phân bố dày đ c h a ti t trong bố c c ô h c, t o nên sự đĕng đối, motip trên -

d i, trái - ph i Cũng chính sự s p x p h a ti t đĕng đối nh p nhàng trên b

m t đã t o nên bố c c phong phú và sinh đ ng cho ph n thân nhang án Các

đ ng ch ti p theo giống nh m t tr c và m t sau, theo nguyên t c đối

án Đ c bi t trang trí ph n y m che m t hai bên c a nhang án khác v i m t

tr c: thống nh t có hai l p y m nh ng v trí gi a y m m t và y m hai (trên -

d i) thay đ i và đi u này giúp cho sự phân bi t gi a m t tr c - sau - hai bên m t cách rõ ràng, m t đ trang trí đ u đ c nh n m nh vào ph n trung tâm c a y m che nhang án

Tóm l i, trang trí ph n thân và ph n m t, đã làm thay đ i đi m nhìn trên t ng th nhang án Cách phân t ng c u trúc thống nh t, v m t đ trang trí các ph n và riêng ph n y m che, đ ng nét v ng ch c, khỏe, ph n chân tr

là hình rồng k t h p ch m bong, kênh, th ng (ph n này m t đ kín, dày, ch c

t o sự uy nghi c a chân nhang án, n i khối ) Nh v y, v i sự phân b m t

đ t ng th nhang án thì đ t hi u qu v m t đ - motip - h a ti t trang trí, tôn

hi u khu vực và t o kho ng ngh , m t đ trang trí có đ c là nh sự phân bố

v trí m i khu vực trên nhang án

2.1.2 Các mootip trang trí trên nhang án

Motip trang trí hình r ồng kết hợp đao mác

Motip là “y u tố c b n trong vi c t o l p đ tài c a tác ph m ngh thu t” hay nói cách khác motip và hình t ng, h a ti t k t h p thành hoa vĕn Các hình t ng, h a ti t - b ph n giống c a hoa vĕn khi đ c l p l i t o ra motip [52, tr.1132] Trong trang trí, motip là sự k t h p c a bố c c, hoa vĕn,

h a ti t đ c l p đi l p l i trong m t h thống, t o thành hình t ng và có n i dung ý nghƿa g n v i ch đ

Khi quan sát nhang án 1 (gian th ng đi n) chùa Bút Tháp, đi u nh n

th y là motip hình rồng đao mác là mô tip ch đ o đ c dùng trang trí nhang

án c bốn m t, t m ng chính - ph , hay trong bố c c hình vuông - tròn -

ch nh t đ u s d ng motip hình rồng k t h p đao mác (xem ph l c H 3.3)

Th k 17, sự ti p thu, k th a t nh ng giai đo n tr c, hình rồng

th ng đ c xem là bi u t ng c a sự uy quy n và đồng th i hình rồng đ c

s d ng m t cách hài hòa trong không gian c a ngôi chùa Motip rồng k t

h p đao mác trang trí trên nhang án cũng nh nhi u motip trang trí khác có sự thay đ i rõ r t, hình t ng rồng v i c u trúc uốn l n nhìn m p m p h n,

ph n l ng không còn uốn yên ngựa và hình sin đ u đ n nh th i tr c, đa

số thân rồng có v y rõ ràng, cân đối, đ c bi t có vân xo n trên m t số b ph n

và đây cũng đ c xem là sự hóa thân làm gốc cho đao mác, nh ng nét ch m điêu luy n d i nhi u hình th c kênh, bong, l ng, n i Vân xo n, đao là s m

ch p, ánh sáng, còn rồng là b u tr i mây, h p l i thành bi u t ng c u m a cho mùa màng b i thu, là y u tố n c khẳng đ nh v c v ng c u no đ

Theo sự v n đ ng và phát tri n c a t ng th i kỳ l ch s , con rồng trong tâm th c ng i Vi t v i ý nghƿa ban đ u nằm trong truy n thống chung

c a rồng Ph ng Đông là t ng tr ng cho nguồn n c, cu c sống no

đ , mùa màng phong đĕng và sự sinh s n đ t đai đã d n đ c thêm vào các ý nghƿa m i khi n nó tr nên vô cùng sinh đ ng và ph c h p, v a phong phú v m t n i dung, l i v a đa d ng v m t hình th c bi u hi n

[29, tr.68]

Motip rồng đao mác th ng đ c ch m ph n thân, chân, y m che và

c tai góc c a nhang án Đối v i trang trí đ c chia ô h c nh ph n thân,

t m y m che thì m i ô th ng đ c ch m rồng v i ki u dáng khác nhau Đối v i khung ô h c hình vuông, ch nh t rồng cu n tròn, thân, đuôi l n theo t ng bố c c c a ô h c đó… Đ tìm ra nh ng nét chung và nét riêng trên môtip trang trí hình rồng, có th so sánh và đối chi u ngay t i ba nhang án g

th k 17 t i chùa Bút Tháp V c b n hình rồng c ba nhang án này đ u mang đ m phong cách ngh thu t th i Lê Trung H ng, bố c c dáng rồng

m m m i nh ng v n toát lên sự khỏe kho n b i thân uốn l n nhi u khúc,

mi ng há r ng, b m ch i v phía sau, chân có 4 móng Cách bố c c hình rồng

ch u m t tr i mang tính thống nh t v phong cách, đ c đi m chung rồng trên nhang án th i kỳ này là sự đan xen c a mây đao mác v i các đ ng l n kéo vút lên trên và sang hai bên Hình rồng k t h p v i mây đao mác trong cùng

m t motip cho th y hình t ng rồng và mây tr thành motip ph bi n trên nhang án g th k 17 chùa Bút Tháp

V c b n các motip rồng trên nhang án g th k 17 đ u mang ki u dáng nh nhang án chùa Bút Tháp, nhìn chung theo cùng phong cách nh ng

v chi ti t m i nhang án t o ra sự phong phú, không trùng l p Hình rồng và mây đao mác đ c nằm trong hình ch nh t, hình vuông, hình tròn tùy kích

th c đ phù h p v i t ng lo i ô h c trên nhang án Qua đó, ta th y motip

rồng đao mác đ c dùng ph bi n trong mỹ thu t truy n thống c a ng i

Vi t Sự k t h p này t o nên m t t ng th nh p nhàng, khối tròn tƿnh v i bố

c c hình rồng uốn l n chuy n đ ng Rồng trang trí n i trong khung hình ch