Định hướng thị hiếu thẩm mỹ của học viên ở các nhà trường quân đội nhân dân việt nam hiện nay

Cho nên, định hướng thị hiếu thẩm mỹ còn hướng cho học viên hìnhthành, phát triển thị hiếu thẩm mỹ quân sự vững chắc, biết thưởng thức, đánh giávà sáng tạo các giá trị thẩm mỹ trong quá

riêng tôi Các số liệu, trích dẫn trong luận án là trung thực

và có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Phạm Văn Hậu

Chương 2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỊNH HƯỚNG THỊ

HIẾU THẨM MỸ CỦA HỌC VIÊN Ở CÁC NHÀ

2.1 Quan niệm về thị hiếu thẩm mỹ và định hướng thị hiếu

thẩm mỹ của học viên ở các nhà trường Quân đội nhân

2.2 Một số vấn đề có tính quy luật trong định hướng thị hiếu

thẩm mỹ của học viên ở các nhà trường Quân đội nhân

Chương 3 THỰC TRẠNG VÀ YÊU CẦU TRONG ĐỊNH HƯỚNG

THỊ HIẾU THẨM MỸ CỦA HỌC VIÊN Ở CÁC NHÀ TRƯỜNG QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN VIỆT NAM HIỆN

3.1 Thực trạng định hướng thị hiếu thẩm mỹ của học viên ở

các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay 773.2 Một số yêu cầu trong định hướng thị hiếu thẩm mỹ của học

viên ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay 116

Chương 4 GIẢI PHÁP CƠ BẢN BẢO ĐẢM ĐỊNH HƯỚNG THỊ HIẾU

THẨM MỸ CỦA HỌC VIÊN Ở CÁC NHÀ TRƯỜNG QUÂN

4.1 Nâng cao năng lực thẩm mỹ của các chủ thể giáo dục đào

4.2 Xây dựng môi trường văn hóa giàu tính thẩm mỹ ở các nhà

4.3 Tích cực hóa vai trò của học viên trong tự định hướng thị

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thị hiếu thẩm mỹ là một bộ phận quan trọng cấu thành ý thứcthẩm mỹ của con người, là “phong vũ biểu” của sự thưởng thức, đánh giá,sáng tạo thẩm mỹ và nghệ thuật Nó giúp con người nhận thức, cảm thụ thếgiới thẩm mỹ bằng những mẫn cảm đặc biệt, giúp chủ thể loại bỏ cái sai, cáixấu, cái phi lý, cảm nhận cái đúng, cái đẹp, cái hài hòa Không có thị hiếuthẩm mỹ đúng, có ý nghĩa đích thực thì không có cuộc sống đẹp, nó là tiềmnăng, là sự sáng tạo và cũng là thước đo quan trọng của phẩm cách văn hóa

Ngày nay, tác động của mặt trái kinh tế thị trường định hướng xã hộichủ nghĩa, mở cửa, giao lưu, hội nhập làm cho quan điểm thẩm mỹ của xã hội cónhững biến đổi phức tạp Nó đang tạo ra những xung đột giữa những quan điểmthẩm mỹ mới và cũ, truyền thống và hiện đại Các tàn dư của quan điểm thẩm mỹthấp kém, sai lầm trong thế giới hiện đại đang tạo ra các xáo trộn trong thị hiếuthẩm mỹ của nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ Cùng với đó, chủ nghĩa đế quốc vàcác thế lực thù địch đang đẩy mạnh chiến lược "diễn biến hòa bình", thúc đẩy "tựdiễn biến", "tự chuyển hóa" Chúng tập trung phá hoại truyền thống văn hóa thẩm

mỹ dân tộc, truyền bá văn hóa thẩm mỹ phương Tây, làm lệch lạc thị hiếu thẩm

mỹ, thị hiếu nghệ thuật của nhân dân Những tác động đó càng trở nên phức tạptrước cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại Với các phương tiện kết nốiinternet rất phổ biến hiện nay, mọi người đều có thể tiếp cận với đủ loại quanđiểm và các sản phẩm văn hóa thẩm mỹ, trong đó thực - ảo, đúng - sai, đẹp - xấu,tích cực - tiêu cực, cách mạng - phản động… đen xen, lẫn lộn Do đó, nếu không

có sự định hướng nhân dân, nhất là thế hệ trẻ rất dễ lệch lạc về thị hiếu

Đối với học viên ở các nhà trường quân đội nhân dân Việt Nam, địnhhướng thị hiếu thẩm mỹ còn có vai trò đặc biệt Bởi vì, họ là những người đượcđào tạo trở thành sĩ quan cấp phân đội, trực tiếp giữ gìn, phát huy các giá trị thẩm

mỹ quân sự và sẽ là người giáo dục, định hướng thẩm mỹ quân sự cho cán bộ,chiến sĩ khi ra trường Trong khi đó, họ đều là thanh niên trẻ, tri thức, kinh

nghiệm thẩm mỹ hạn chế, dễ thay đổi, chán nản khi gặp khó khăn, thử thách Họđều mới tiếp xúc với môi trường quân sự với những yêu cầu mới về mặt thẩm mỹrất khác biệt Cho nên, định hướng thị hiếu thẩm mỹ còn hướng cho học viên hìnhthành, phát triển thị hiếu thẩm mỹ quân sự vững chắc, biết thưởng thức, đánh giá

và sáng tạo các giá trị thẩm mỹ trong quá trình học tập; hoàn thiện văn hóa thẩm

mỹ của người cán bộ, sĩ quan Quân đội để sau khi ra trường họ biết lãnh đạo, chỉđạo, định hướng cho cán bộ, chiến sĩ có đời sống thẩm mỹ lành mạnh, tiến bộ

Thực tiễn quá trình giáo dục đào tạo ở các nhà trường Quân độinhững năm qua cho thấy, cấp ủy đảng, người chỉ huy, chính ủy, chính trịviên và đội ngũ giảng viên ở các nhà trường Quân đội đã có những chủtrương, biện pháp bảo đảm định hướng thị hiếu thẩm mỹ của học viên Vìvậy, thị hiếu thẩm mỹ của học viên phát triển đúng quy luật, góp phần tíchcực vào việc hình thành thị hiếu thẩm mỹ lành mạnh, hoàn thiện nhân cách

Bộ đội Cụ Hồ, thực hiện thắng lợi mục tiêu giáo dục đào tạo Bên cạnhnhững thành tựu đạt được, định hướng thị hiếu thẩm mỹ của học viên vẫn

có những hạn chế như: Nhận thức và năng lực của các chủ thể về địnhhướng thị hiếu thẩm mỹ còn hạn chế; cơ sở vật chất, phương tiện bảo đảmcho định hướng còn thiếu; khai thác giá trị văn hóa thẩm mỹ ở các nhàtrường còn bất cập; đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục thẩm mỹ chưahiệu quả; chất lượng quản lý và tổ chức các hoạt động văn hóa thẩm mỹchưa cao; tính tự giác trong tự định hướng của học viên chưa phát huy tốt,

Từ các lý do trên, tác giả lựa chọn vấn đề“Định hướng thị hiếu thẩm mỹ của học viên ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận án.

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

* Mục đích nghiên cứu

Làm rõ những vấn đề lý luận, thực tiễn về thị hiếu thẩm mỹ và địnhhướng thị hiếu thẩm mỹ của học viên các nhà trường Quân đội nhân dânViệt Nam, từ đó đề xuất giải pháp cơ bản bảo đảm định hướng thị hiếu thẩm

mỹ của học viên ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay

* Nhiệm vụ nghiên cứu

Làm rõ một số vấn đề cơ bản về thị hiếu thẩm mỹ và đặc điểm thị hiếuthẩm mỹ của học viên ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam

Luận giải thực chất, những vấn đề có tính quy luật trong định hướng thịhiếu thẩm mỹ của học viên ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam

Làm rõ thực trạng và những yêu cầu trong định hướng thị hiếu thẩm mỹcủa học viên ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay

Đề xuất giải pháp cơ bản bảo đảm định hướng thị hiếu thẩm mỹ củahọc viên ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

* Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu thực chất và những vấn đề có tính quy luật trong định hướngthị hiếu thẩm mỹ của học viên ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam

* Phạm vi nghiên cứu

Những vấn đề lý luận, thực tiễn cơ bản về giáo dục thẩm mỹ và địnhhướng thị hiếu thẩm mỹ của học viên ở các nhà trường Quân đội nhân dânViệt Nam (đối tượng đào tạo bậc đại học chính quy, tập trung, đào tạo ra làm

sĩ quan cấp phân đội)

Phạm vi khảo sát: Trường Sĩ quan Chính trị, Trường Sĩ quan LụcQuân 1, Trường Sĩ quan Pháo Binh, thời gian nghiên cứu, khảo sát từ năm

* Cơ sở thực tiễn

Các báo cáo tổng kết có liên quan của các cơ quan chức năng, cáckhoa giáo viên ở các nhà trường quân đội từ năm học 2011 - 2012 đến nay vàcác số liệu điều tra xã hội học của tác giả

* Phương pháp nghiên cứu

Luận án nghiên cứu thẩm mỹ ở đối tượng đang xét dưới góc độ triết học,chủ yếu sử dụng hệ thống phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng

và duy vật lịch sử; ngoài ra, luận án còn sử dụng một số phương pháp nghiêncứu khác như: lôgíc và lịch sử; hệ thống - cấu trúc; phân tích và tổng hợp; thống

kê và so sánh; điều tra xã hội học và phương pháp xin ý kiến chuyên gia

5 Những đóng góp mới của luận án

Nội dung đặc thù và tính quy luật trong định hướng thị hiếu thẩm mỹ củahọc viên ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam

Phác họa bức tranh chân thực về thực trạng định hướng thị hiếu thẩm mỹcủa học viên ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay

Những giải pháp cơ bản bảo đảm định hướng thị hiếu thẩm mỹ củahọc viên ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận, thực tiễn của luận án

Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ góp phần cung cấp luận cứ khoahọc cho định hướng thị hiếu thẩm mỹ của học viên ở các nhà trường Quân độinhân dân Việt Nam hiện nay

Luận án còn có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo, nghiên cứu, giảngdạy và vận dụng vào định hướng thị hiếu thẩm mỹ của học viên các trườngtrong và ngoài quân đội hiện nay

7 Kết cấu của luận án

Luận án gồm: Mở đầu; tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến

đề tài luận án; 3 chương (9 tiết); kết luận; danh mục các công trình của tác giả đãcông bố có liên quan đến đề tài; danh mục tài liệu tham khảo; phụ lục

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1.1 Những công trình khoa học tiêu biểu liên quan đến luận án

1.1.1 Những công trình khoa học tiêu biểu về thị hiếu thẩm mỹ

Tư tưởng về thị hiếu thẩm mỹ xuất hiện từ rất sớm trong triết học HyLạp, La Mã cổ, trung đại đến triết học Trung Hoa, Ấn Độ cổ, trung đại

Thuật ngữ "Gustus" trong tiếng La Tinh và thuật ngữ "Thị hiếu" trong tiếng

Trung Quốc cổ đều có nghĩa là "sở thích"

Người đầu tiên nghiên cứu sâu sắc về khái niệm thị hiếu là E Cantơ

Trong công trình "Phê phán năng lực phán đoán" [9] viết năm 1790, E Cantơ đã

coi thị hiếu là khả năng tự tìm ra các sở thích riêng của mình Với mệnh đề

"phán đoán thị hiếu là phán đoán thẩm mỹ" [9, tr 38], E Cantơ đã xây dựngmột công trình khoa học công phu nghiên cứu về khả năng, năng lực phán đoáncủa cá nhân về cái đẹp và cái cao cả Ông cho rằng thị hiếu thẩm mỹ về bảnchất mang tính vô tư, thờ ơ với các quyền lợi vật chất Đó là cảm thụ mang tínhchủ quan của chủ thể trước cái đẹp và cái cao cả Mặc dù có đóng góp to lớncho sự phát triển của khoa học mỹ học nhưng E Cantơ lại rơi vào chủ nghĩaduy tâm chủ quan cực đoan trong thưởng thức, đánh giá và sáng tạo thẩm mỹ

G Hêghen, người có nhiều đóng góp vào sự phát triển của triết học nhânloại nói chung, mỹ học và nghệ thuật nói riêng Các quan điểm thẩm mỹ của ông

được trình bày tập trung trong tập bài giảng "Mỹ học" [42] tại trường đại học

Béclin và trường đại học Hayđenbéc từ năm 1817 đến năm 1829 Trong các bàigiảng của mình, Hêghen khẳng định: Cái đẹp, cái bi, cái hài, cái cao cả được vậnđộng theo sự vận động của ý niệm trong lĩnh vực nghệ thuật Theo đó, quanniệm về thị hiếu thẩm mỹ của G Hêghen gắn liền với sở thích trong cảm thụ vàsáng tạo nghệ thuật Tuy nhiên, trên lập trường duy tâm khách quan, G Hêghen

luận giải sai lầm về bản chất của thị hiếu nghệ thuật, ông quy cái thẩm mỹ vànghệ thuật về sự tự nhận thức các “ý niệm tuyệt đối”.

Khác với khuynh hướng duy tâm khách quan và duy tâm chủ quan chocái thẩm mỹ không có trong hiện thực, dó đó thị hiếu thẩm mỹ gắn liền vớicảm giác chủ quan của con người hoặc do thế giới tinh thần thần bí chi phối.Các nhà mỹ học duy vật trước C Mác cho rằng, cái thẩm mỹ tồn tại ngaytrong đời sống Đại biểu tiêu biểu cho khuynh hướng này là nhà mỹ học dân

chủ Nga G Tsérnưsépxki Trong tác phẩm: "Quan hệ thẩm mỹ của nghệ thuật với hiện thực" [121], G Tsérnưsépxki đã phê phán toàn diện các bài

giảng mỹ học của G Hêghen cho rằng cái thẩm mỹ là thuộc tính vốn có của

ý niệm, và khẳng định cái thẩm mỹ là thuộc tính của đời sống Cái thẩm mỹ

là cái đẹp, cái cao cả, cái bi, cái hài trong đời sống con người Nghệ thuật là

sự tái hiện thực tại, chủ yếu là sự tái hiện cuộc sống con người Do đó, thịhiếu thẩm mỹ là sở thích gắn liền với cái đẹp và nghệ thuật, gắn liền vớicuộc sống Tuy nhiên, hạn chế trong quan niệm về cái đẹp, nghệ thuật củaông là chưa thấy được sự phụ thuộc của nó vào sự biến đổi trong hạ tầng cơ

sở xã hội, nên quan niệm về thị hiếu còn chung chung, phi lịch sử

Triết học Mác - Lênin ra đời tạo nên bước ngoặt cách mạng cho việcnghiên cứu các khoa học xã hội, trong đó có triết học về thẩm mỹ Trên cơ sởphương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch

sử, nhiều công trình nghiên cứu về mỹ học ra đời, luận giải một cách toàndiện bản chất, vai trò đời sống thẩm mỹ của con người Trong đó, thị hiếuthẩm mỹ được coi là thành tố cơ bản của năng lực thẩm mỹ, có vai trò quantrọng trong đời sống thẩm mỹ, đời sống nghệ thuật của mỗi cá nhân và xã hội

Công trình "Nguyên lý mỹ học Mác - lênin" [76], của tác giả I.U Lukin

và V.C Xcachersicôp, "Mỹ học căn bản nâng cao [86] của M.F Ốpxianhicốp, Mỹ học Mác - Lênin với việc giáo dục bộ đội [81] của tác giả

A.X Milôviđốp và tác giả B.V Xaphrônốp đã nghiên cứu toàn diện nhữngvấn đề lý luận của Mỹ học Mác - Lênin Các công trình đều thống nhất coi

thị hiếu thẩm mỹ là sở thích của con người về phương diện thẩm mỹ, thịhiếu thẩm mỹ là năng lực đánh giá bằng tình cảm, cảm xúc trực tiếp của cánhân trước các hiện tượng thẩm mỹ xuất hiện trong đời sống, từ đó có sựđánh giá bằng cảm xúc tích cực hay tiêu cực, đẹp hay không đẹp, hài hòahay phản hài hòa; hướng cho chủ thể thưởng thức hay không thưởng thức,cảm thụ hay không cảm thụ về nó [76, tr 38] Thị hiếu thẩm mỹ là sự thốngnhất chặt chẽ giữa cảm tính và lý tính, giữa nhu cầu và lý tưởng Thị hiếuthẩm mỹ có quan hệ chặt chẽ với điều kiện đời sống và điều kiện xã hội màchủ thể đó hoạt động

Ở trong nước, có nhiều công trình nghiên cứu cơ bản, toàn diện về các

vấn đề mỹ học, tiêu biểu như: "Tìm hiểu mỹ học mác - Lênin" [68] của tác giả Hoài Lam; "Mỹ học đại cương" [120] của tác giả Lê Ngọc Trà; "Những nguyên lý

cơ bản của mỹ học Mác - Lênin" [45] do Học viện Chính trị Quân sự biên soạn… Bên cạnh đó, một số công trình nghiên sâu sắc về thị hiếu thẩm mỹ như: "Cái đẹp - một giá trị" [49]; "Giáo dục thẩm mỹ - một số vấn đề lý luận và thực tiễn" [51]; "Giáo dục thị hiếu nghệ thuật cho thế hệ trẻ ở nước ta hiện nay" [56], của tác giả Đỗ Huy; "Thị hiếu thẩm mỹ trong đời sống" [84] của tác giả Nguyễn

Chương Nhiếp; Các công trình trên trên đều bàn đến khái niệm, bản chất, vịtrí, vai trò của thị hiếu thẩm mỹ trong thưởng thức, đánh giá và sáng tạo thẩm

mỹ của mỗi cá nhân và xã hội

Về khái niệm thị hiếu thẩm mỹ, các công trình nghiên cứu đều cho rằng

thị hiếu thẩm mỹ là sở thích của chủ thể trước đối tượng trong quan hệ thẩm

mỹ Cũng có công trình cho rằng thị hiếu còn là năng lực của chủ thể Chẳng

hạn, công trình "Giáo dục thị hiếu nghệ thuật cho thế hệ trẻ ở nước ta hiện nay"

[56], tác giả Đỗ Huy quan niệm: "Thị hiếu thẩm mỹ là năng lực của con người,

là sở thích của cá nhân và nhóm xã hội về các quan hệ thẩm mỹ của con ngườivới cuộc sống Đó là những sở thích về cái đẹp, cái xấu, cái cao cả, cái thấphèn, cái bi, cái hài trong cả cuộc sống lẫn trong nghệ thuật" [56, tr 20] Trong

công trình "Cái đẹp - một giá trị" [49], tiếp cận dưới góc độ khoa học giá trị,

tác giả Đỗ Huy quan niệm: "Thị hiếu thẩm mỹ là giá trị thẩm mỹ của cá nhân,

là năng lực tập trung của sự đánh giá, là năng lực phân biệt giữa giá trị thẩm

mỹ chân chính và giá trị thẩm mỹ giả hiệu, là năng lực phát hiện nhanh, nhạynhững giá trị thẩm mỹ trong các sắc thái của nó" [49, t.162]

Về bản chất, thị hiếu thẩm mỹ có sự thống nhất giữa cái khách quan với

cái chủ quan; sự thống nhất giữa cái chung với cái riêng, cảm tính với lý tính,

Trong công trình "Cái đẹp - Một giá trị" [49], tác giả Đỗ Huy cho rằng: Chúng ta

phản đối những người cho rằng thị hiếu thẩm mỹ hoàn toàn có tính chất chung

mà không có cái riêng Nếu thị hiếu như thế thì mọi người đều phải thích thúmột kiểu quần áo, một kiểu dầy dép, một loại màu sắc và một loại hình nghệthuật Cuộc sống sẽ trở nên khô cằn và nghèo nàn biết bao khi xã hội chỉ cómột loại thị hiếu Từ đó tác giả cho rằng: "sở thích riêng của mỗi người khôngphải là thế giới khép kín Đây là một thế giới đa dạng, phong phú bao gồmtrong đó cả sự phát triển lịch sử truyền thống, tâm lý, cá tính, những bí ẩn củarung động Đó chính là tính chất xã hội, chiều dày của xã hội được mã hóa [49,

tr 160] Theo tác giả, thị hiếu thẩm mỹ là sở thích của mỗi cá nhân nhưng cóquan hệ chặt chẽ với thực tiễn cuộc sống, gắn liền với tri thức, tình cảm, hiểubiết; với chính trị, với đạo đức, thế giới quan, nhân sinh quan của mỗi cá nhân

và xã hội Từ đó tác giả khẳng định: thị hiếu thẩm mỹ là của cá nhân, mangnhững đặc điểm riêng của cá nhân nhưng nó không tách rời cái chung mà mangtính giai cấp, tính dân tộc, tính thời đại sâu sắc

Công trình "Thị hiếu thẩm mỹ trong đời sống" [84] của tác giả Nguyễn Chương

Nhiếp có những luận giải sâu sắc, toàn diện về bản chất của thị hiếu thẩm mỹ Cụ thể:

Thứ nhất, "Sự thống nhất giữa mặt cá nhân và mặt xã hội trong thị hiếuthẩm mỹ" [84, tr 32 - 40] Trên cơ sở phê phán những sai lầm của các nhà mỹhọc trước Mác như E Cantơ, E Bớccơ, G Rútxô tuyệt đối hóa mặt cá nhânhoặc mặt xã hội trong thị hiếu thẩm mỹ, tác giả khẳng định: thị hiếu thẩm mỹ

được hình thành trong quan hệ phức tạp giữa cái sinh học và cái xã hội, cái cánhân và cái cộng đồng.

Thứ hai, "sự thống nhất giữa cảm tính và lý tính trong thị hiếu thẩm mỹ"[84, tr 41 - 46] Bằng những lập luận, phân tích, tác giả đã phê phán các quanđiểm duy cảm và duy lý trong quan niệm về bản chất thị hiếu thẩm mỹ của cácnhà mỹ học trong lịch sử mỹ học và khái quát: "Không thể nói rằng nội dungcủa thị hiếu thẩm mỹ chỉ mang tính tình cảm hời hợt hoặc lý trí trừu tượng"[84, tr 45] Từ đó, tác giả đã khẳng định: "Cơ chế phản ánh của thị hiếu thẩm

mỹ là cơ chế hòa nhập của hai yếu tố tình cảm và trí tuệ" [84, tr 45]

Thứ ba, sự thống nhất giữa nhu cầu thẩm mỹ và lý tưởng thẩm mỹ trongthị hiếu thẩm mỹ [84, tr 46 - 52] Tác giả cũng đi từ việc phê phán E Cantơ,

và Ph Sinle quan niệm về thị hiếu thẩm mỹ không vụ lợi và thoát khỏi mọiquan hệ, nghĩa là nó thoát khỏi mọi nhu cầu, chỉ là cảm xúc của cá nhân trướccác đối tượng thẩm mỹ; đồng thời phê phán G Hêghen tuyệt đối hóa lý tưởngthẩm mỹ, lý tưởng nghệ thuật, coi đó là nhân tố quyết định đến thị hiếu nghệthuật Từ đó, tác giả cho rằng: Thị hiếu thẩm mỹ không phải là cái có sẵn củachủ thể, không phải là thắng lợi của giấc mơ trong quá trình thỏa hiệp với hiệnthực Thị hiếu thẩm mỹ gắn chặt với mọi quan hệ xã hội, "thị hiếu thẩm mỹxuất phát từ nhu cầu hưởng thụ, đánh giá và sáng tạo cái đẹp, cái cao cả và mọihiện tượng thẩm mỹ khác" [84, tr 50]; tác giả cũng khẳng định "lý tưởng tồntại trong hiện thực Lý tưởng thẩm mỹ xã hội là những mục tiêu định hướngcác ước mơ, các khát vọng, các hoài bão của cá nhân Thị hiếu thẩm mỹ là mộthình thái của ý thức thẩm mỹ, ở đó có sự thống nhất giữa tình cảm và lý tưởng"[84, tr 52]

Về vai trò của thị hiếu thẩm mỹ trong đời sống thẩm mỹ, tác giả Đỗ Huy

khẳng định "Thị hiếu của con người là cái phong vũ biểu của đời sống" [51, tr 73].Thị hiếu thẩm mỹ giúp cho con người tiến sâu hơn vào thế giới thẩm mỹ bằngnhững mẫn cảm đặc biệt và những khát vọng thiết tha Khi thưởng thức cái

đẹp, căm giận cái xấu, xót xa trước cái bi thương, khâm phục cái cao cả anhhùng, định trước các giá trị thẩm mỹ, thực hiện các hoạt động hưởng thụ vàsáng tạo thẩm mỹ "thị hiếu thẩm mỹ tốt sẽ hướng mỗi người phấn đấu chonhững cái đẹp, cái tốt, cái đúng Không có thị hiếu thẩm mỹ lành mạnh, đúngđắn thì không có cuộc sống đẹp Thị hiếu thẩm mỹ là tiềm năng thường trực,

là khát vọng vươn tới của con người Nó trở thành động lực quan trọng củaphẩm chất văn hóa và là nội dung sâu sắc của cá tính cao đẹp” [51, tr 75]

Trong công trình “Cái đẹp - một giá trị” [49], tác giả nhấn mạnh vai trò của

thị hiếu thẩm mỹ "là giá trị của cá nhân Là một biểu hiện quan trọng củanăng lực thẩm mỹ, thị hiếu thẩm mỹ giúp khả năng đánh giá tiến sâu hơn vàothế giới thẩm mỹ bằng những mẫn cảm đặc biệt trong thưởng thức và sángtạo Thị hiếu thẩm mỹ như một tiềm năng thường trực của con người và cũng

là thước đo của khả năng đánh giá, hưởng thụ Nếu ta có thể tìm thấy trongthị hiếu những khát vọng chiếm lĩnh cái đẹp, những phản ứng tức thời đối vớicác quan hệ thẩm mỹ thì càng chứng tỏ rằng trong cơ chế đánh giá thẩm mỹ,thị hiếu thẩm mỹ quan trọng biết nhường nào" [49, tr 156]

Trong công trình, "Thị hiếu thẩm mỹ trong đời sống" [84] tác giả Nhuyễn

Chương Nhiếp cũng khẳng định thị hiếu thẩm mỹ giữ vai trò là nhân tố chủđạo trong thưởng thức thẩm mỹ, có vai trò quan trọng trong đánh giá thẩm mỹ

và là một yếu tố cấu thành năng lực sáng tạo thẩm mỹ

Những kết quả nghiên cứu trên đây là cơ sở lý luận quan trọng để tác giảluận án kế thừa, tiếp thu, trên cơ sở đó có thể đưa ra quan niệm đầy đủ về thịhiếu thẩm mỹ và vị trí, vai trò, đặc điểm thị hiếu thẩm mỹ của học viên ở cácnhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam dưới góc độ tiếp cận, luận giải củaphương pháp luận chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử

1.1.2 Những công trình khoa học tiêu biểu về định hướng thị hiếu thẩm mỹ

Trong các công trình nghiên cứu của mỹ học mácxít, mặc dù chưa cócông trình nào nghiên cứu trực tiếp về định hướng thị hiếu thẩm mỹ nhưng cónhiều công trình đã gián tiếp bàn đến.

Các công trình "Nguyên lý Mỹ học Mác - Lênin" [76] của hai tác giả IU.A Lukin, V.C Xcacherơsiccôp; "Mỹ học cơ bản và nâng cao" [86] của M.F Ôpxiannhicôp chủ biên; "Mỹ học - khoa học diệu kỳ" của tác giả B.A.

Erengrốt [32], trên lập trường chủ nghĩa Mác - Lênin, các tác giả đãnghiên cứu sâu sắc những vấn đề lý luận về mỹ học và các loại hình nghệthuật; nêu rõ vị trí, vai trò giáo dục thẩm mỹ, vai trò của nghệ thuật vớiviệc định hướng thị hiếu thẩm mỹ cho con người mới xã hội chủ nghĩa Cáctác giả nêu rõ: "Việc giáo dục con người mới sẽ là vô nghĩa nếu thiếu đi sự thốngnhất của văn hóa thẩm mỹ, văn hóa đạo đức và văn hóa trí tuệ" [76, tr 336 - 337];

"Giáo dục thẩm mỹ cho nhân dân, trước hết cho thế hệ thiếu niên, có tráchnhiệm phát triển văn hóa thẩm mỹ cho con người, thúc đẩy việc xây dựng các

nhu cầu thẩm mỹ, các quan điểm và thị hiếu thẩm mỹ, triển khai khả năng sáng

tạo" [76, tr 338] Từ đó, tác giả khẳng định việc giáo dục văn hóa thẩm mỹ

"phải gắn liền với các nhiệm vụ giáo dục con người mới" [76, tr.17] và phảilàm cho "văn hóa thẩm mỹ thâm nhập dần dần vào tất cả mọi lĩnh vực sống vàhoạt động của con người… đồng thời, vạch mặt tất cả những thế lực phản thẩmmỹ" [86, tr 687] Trong các công trình trên, các tác giả đều khẳng định, thôngqua các hình thức phong phú, đa dạng của giáo dục thẩm mỹ và các loại hìnhnghệ thuật để định hướng thị hiếu thẩm mỹ lành mạnh, tiến bộ; hướng đến đờisống thẩm mỹ, đời sống tinh thần phong phú và khả năng sáng tạo theo quyluật của cái đẹp cho các tầng lớp nhân dân trong chế độ mới

Các công trình: "Giáo dục thẩm mỹ và xây dựng con người mới Việt Nam" [119] của tác giả Lê Anh Trà; "Giáo dục thẩm mỹ, một số vấn đề lý luận

và thực tiễn" [51] của tác giả Đỗ Huy; "Về giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay" [70] của tác giả Vĩnh Quang Lê;… đều khẳng định giáo dục thẩm mỹ nhằm xây

dựng nhu cầu, thị hiếu, lý tưởng thẩm mỹ tiên tiến góp phần nâng cao và pháttriển đời sống thẩm mỹ, đời sống tinh thần nhân dân, hướng tới hoàn thiện

nhân cách người công dân mới Theo các tác giả, giáo dục thẩm mỹ là một bộ

phận, một hình thức của hệ thống giáo dục xã hội chủ nghĩa Nó bao gồm mộtnội dung rộng lớn, trong đó nội dung quan trọng là định hướng cho các tầnglớp nhân dân có thị hiếu thẩm mỹ lành mạnh Theo tác giả Lê Anh Trà "giáodục sự hình thành những khả năng và thị hiếu thẩm mỹ đúng đắn, giúp cho conngười hiểu biết, xúc cảm, hành động đúng trước cái đẹp của đời sống xã hội,của cảnh vật thiên nhiên, của tác phẩm nghệ thuật và điều quan trọng hơn hết làbiết sáng tạo những cái đẹp ngày càng phong phú và đa dạng trong mọi lĩnhvực của cuộc sống, nhất là trong lĩnh vực xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [119,

tr 3] Tác giả Đỗ Huy cũng khẳng định: Sở dĩ người ta cần quan tâm thíchđáng đến giáo dục thị hiếu thẩm mỹ này không chỉ vì bản thân nó luôn gắnliền với những giá trị rất phức tạp của cuộc sống, mà còn vì nó gắn bó vớiđạo đức, với hệ tư tưởng và những vấn đề chính trị to lớn của thời đại…

"Giai cấp lãnh đạo ở mỗi thời đại thường hướng thị hiếu của thời đại mìnhvào những mục tiêu đạo đức và chính trị nhất định, bởi vì từ vấn đề sở thích

và lựa chọn có tính cá nhân này sẽ lây lan tới những vấn đề như: lối sống, hệ

tư tưởng và nhiều vấn đề khác" [51, tr 74]

Trong các công trình trên, các tác giả đã trình bày sâu sắc cơ sở lý luận

và nội dung cụ thể của các hình thức và biện pháp giáo dục thẩm mỹ nhằmđịnh hướng thị hiếu thẩm mỹ tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc cho quần chúngnhân dân, góp phần thực hiện thắng lợi sự nghiệp đổi mới như: Giáo dục thẩm

mỹ bằng văn hóa - nghệ thuật, giáo dục thẩm mỹ bằng cách nêu gương, giáodục thẩm mỹ bằng lao động và thông qua lao động, giáo dục thẩm mỹ bằng

Mỹ học Mác - Lênin

Các công trình: "Văn hóa thẩm mỹ và nhân cách" của tác giả Lương Quỳnh Khuê [65], "Văn hóa thẩm mỹ và sự phát triển con người Việt Nam

trong thế kỷ mới" [57], của các tác giả Nguyễn Văn Huyên, Đỗ Huy; "Văn hóa thẩm mỹ và sự phát triển năng lực sáng tạo của con người" [107] của tác giả Nguyễn Ngọc Thu, "Triết học thẩm mỹ và nhân cách" [67] của tác giả Nguyễn

Thế Kiệt,… luận giải những vấn đề lý luận cơ bản về văn hóa thẩm mỹ vàkhẳng định vai trò quan trọng của văn hóa thẩm mỹ trong việc hình thành tínhphong phú thẩm mỹ của nhân cách, là cội nguồn quan trọng trong phát triểnnăng lực sáng tạo của con người đáp ứng yêu cầu sự nghiệp công nghiệp hóa,hiện đại hóa đất nước, "văn hóa thẩm mỹ có vai trò đánh thức năng lực sángtạo tiềm ẩn, hoàn thiện năng lực tư duy của con người; tham gia vào quá trìnhđịnh hướng giá trị, xây dựng những yếu tố tích cực của xu hướng nhân cách

hiện nay; tham gia vào quá trình bồi dưỡng năng lực cảm xúc, tạo dựng nhân

cách hài hòa cho sự phát triển con người [65, tr 75-95]" "Văn hóa thẩm mỹ

làm đẹp môi trường sống của con người; làm phong phú và phát triển thế giới tinh thần; kích thích sự phát triển các khả năng cảm hứng, tưởng tượng, trực giác, phát triển khả năng sáng tạo của con người" [107, tr 52-108]… Từ đó,

các tác giả khẳng định: Văn hóa thẩm mỹ phải trở thành nền tảng tinh thầncủa xã hội, đóng vai trò điều tiết và thúc đẩy sự phát triển của kinh tế - xã hộibằng chính tác động của nó đối với việc bồi dưỡng và phát huy nhân tố conngười, hình thành và phát triển ở họ một nhân cách hài hòa, toàn vẹn và cókhả năng sáng tạo Trên cơ sở đó, các tác giả đề ra các giải pháp phát huy vaitrò của văn hóa thẩm mỹ trong hoàn thiện nhân cách và khả năng sáng tạo củacon người Việt Nam trong thế kỷ mới

Các công trình "Vai trò của truyền thông đại chúng trong giáo dục thẩm

mỹ ở nước ta hiện nay" [95] của tác giả Trần Ngọc Tăng; "Di sản văn hóa chủ tịch HCM và vấn đề giáo dục thẩm mỹ cho quần chúng (thông qua việc phát huy các di sản tại khu di tích Bác Hồ ở Phủ Chủ Tịch)" [4] của tác giả Trần Quốc Bảng; "Vai trò của giáo dục thẩm mỹ trong xây dựng lối sống văn hoá cho sinh

viên trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp hiện nay" [97] của tác giả Lương Thanh Tân;

đều khẳng định, trong giai đoạn hiện nay, tác động của toàn cầu hóa, ảnh hưởngcủa nền kinh tế thị trường và cuộc cách mạng khoa học công nghệ làm biến đổimọi mặt của đời sống xã hội theo hai chiều hướng cả tích cực và tiêu cực Nhất

là trong đời sống thẩm mỹ vốn nhạy cảm mang nhiều sắc thái cá nhân, cảm tínhthì việc định hướng thị hiếu thẩm mỹ có vai trò đặc biệt quan trọng trong việcđẩy lùi những thị hiếu tầm thường, trái với chuẩn mực thẩm mỹ của xã hội Từ

đó, các tác giả trình bày sâu sắc cơ sở lý luận và thực tiễn của các hình thức,phương pháp giáo dục thẩm mỹ cụ thể nhằm tác động vào tư tưởng, tình cảmcủa con người bằng các giá trị thẩm mỹ để nâng cao khả năng nhận thức, cảmthụ, đánh giá thẩm mỹ và nghệ thuật của các chủ thể, làm cho họ trở thành cácchủ thể có thị hiếu thẩm mỹ lành mạnh, tiến bộ

Các công trình: "Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn học và mỹ học" [11] của tác giả Cù Huy Chử; "Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thẩm mỹ cho thế hệ trẻ" [83] do tác giả Nguyễn Chương Nhiếp chủ biên; "Tư tưởng Hồ Chí Minh

và Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng con người mới, văn hóa mới" [108]

của Nguyễn Trung Thu;… đã khẳng định, tư tưởng Hồ Chí Minh là sự kếttinh các giá trị văn hóa mang tầm vóc dân tộc và nhân loại, đại diện cho trítuệ, tư tưởng và tình cảm của dân tộc Việt Nam Tư tưởng của Người về vănhóa, thẩm mỹ, nghệ thuật là kim chỉ nam cho hoạt động văn hóa thẩm mỹ củacác tầng lớp nhân dân Trên cơ sở đó, các tác giả trình bày những giải phápnhằm cụ thể hóa tư tưởng của Người trong nâng cao chất lượng văn hóa thẩm

mỹ, giáo dục văn hóa thẩm mỹ cho các tầng lớp nhân dân, hướng tới xâydựng đời sống văn hóa thẩm mỹ tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, nhằm địnhhướng, phát triển các chủ thể thẩm mỹ tài năng và sáng tạo

Các công trình: "C.Mác - Ph.Ăngghen - V.I.Lênin và một số vấn đề lý luận văn nghệ" của tác giả Hà Minh Đức [30]; "Vai trò của nghệ thuật trong đời sống tinh thần của con người" của Đào Duy Thanh [98]; Vai trò của nghệ

thuật trong giáo dục thẩm mỹ [131] của Trần Túy… đã bàn sâu về vai trò của

văn hóa nói chung, văn hóa nghệ thuật nói riêng đối với đời sống tinh thầncon người Do đó, cần nhận thức đầy đủ về vai trò và tác động của văn hóanghệ thuật tới tư tưởng, tình cảm, nhu cầu, thị hiếu của cá nhân và xã hội.Nghệ thuật chân chính khi tác động đến thế giới tinh thần của con ngườikhông chỉ phát triển thị hiếu, năng lực cảm thụ, xúc cảm thẩm mỹ mà còn có

ý nghĩa đánh giá cái đẹp Do đó, cần phát huy sức mạnh của văn hóa nghệthuật trong định hướng thị hiếu thẩm mỹ, thị hiếu nghệ thuật của nhân dân

1.1.3 Những công trình tiêu biểu về thị hiếu thẩm mỹ trong lĩnh vực quân sự

Công trình "Mỹ học Mác - Lênin với việc giáo dục bộ đội" [81], của tác giả

A.X Milômiđốp và B.V Xaphrônốp là một công trình nghiên cứu toàn diện,chuyên sâu về mỹ học trong lĩnh vực quân sự Trong công trình, đi từ nghiêncứu những vấn đề cơ bản lý luận của mỹ học, nghệ thuật Mác - Lênin, tác giảlàm rõ thẩm mỹ trong hoạt động quân sự, luận giải những vấn đề lý luận và thựctiễn giáo dục thẩm mỹ cho quân nhân xô viết, từ đó nghiên cứu vai trò của mỹhọc trong cuộc đấu tranh tư tưởng của nhân dân và quân đội xô viết

Theo tác giả, cái đẹp không chỉ tồn tại trong nghệ thuật, mà "ở đâu laođộng trong đó phát huy được những khả năng sáng tạo của con người thì trởthành đẹp" [81 tr, 77] Hoạt động quân sự của quân nhân xô viết là hoạt độnghào hứng say mê và sáng tạo trên cơ sở sự giác ngộ cao về mục tiêu, lý tưởng,bảo vệ xây dựng chế độ mới nhân văn và tiến bộ cho nên đó cũng là hoạt độngtheo quy luật của cái đẹp Tuy nhiên, cái thẩm mỹ trong hoạt động quân sựmang tính đặc thù riêng do những hoàn cảnh đặc thù trong quân đội quyđịnh [81 tr, 79 - 89] Cái thẩm mỹ trong lĩnh vực quân sự là sự thống nhấtcao giữa nội dung và hình thức, đó là nguồn vui và là nguồn sức mạnh tinhthần của mỗi quân nhân [81 tr, 90 - 105] Cái thẩm mỹ trong hoạt độngquân sự rất phong phú, đa dạng, được biểu hiện trong các quan hệ tập thể

quân nhân, trong sinh hoạt của bộ đội, trong các nghi thức quân đội, trongcảm xúc của quân nhân về thiên nhiên trong lĩnh vực quân sự.

Trong công trình, tác giả đặc biệt quan tâm đến vấn đề giáo dục thẩm

mỹ cho quân nhân Tác giả cho rằng, trong các nhiệm vụ chủ yếu về xâydựng chủ nghĩa cộng sản, việc giáo dục toàn diện con người mới chiếm vị tríhết sức quan trọng bên cạnh việc xây dựng cơ sở vật chất, kỹ thuật Trong

đó, nhân tố thẩm mỹ ngày càng có ý nghĩa quan trọng trong đời sống củanhân dân lao động và các quân nhân lực lượng vũ trang, "việc giáo dục thẩm

mỹ cho nhân dân và bộ đội xô viết chẳng những đã trở thành một việc có thểlàm được mà còn là một tất yếu của thời đại" [81, tr 262] Giáo dục thẩm

mỹ là một bộ phận hữu cơ của giáo dục cộng sản nhằm nâng cao trình độvăn hóa, trình độ học vấn, giác ngộ xã hội, bồi dưỡng tinh thần cố gắng noitheo lý tưởng cao cả; "giúp cho người quân nhân xô viết hiểu được cái đẹpcủa thực tại xung quanh và của công tác quân sự, của thiêu nhiên và nghệthuật, phát huy đầy đủ những khả năng của bản thân với tư cách là ngườitích cực xây dựng chủ nghĩa cộng sản và tận tụy bảo vệ Tổ Quốc" Từ đó,định hướng cho quân nhân có thị hiếu thẩm mỹ phong phú, lành mạnh, tiếnbộ; có năng lực cảm thụ, đánh giá, sáng tạo thẩm mỹ nói chung, thẩm mỹtrong lĩnh vực quân sự nói riêng

Trong công trình, tác giả còn đề cập đến nhiều hình thức và phương pháp giáo dục thẩm mỹ Trong đó, tác giả đặc biệt quan tâm và đi sâu làm rõ

nội dung giáo dục thẩm mỹ bằng các loại hình nghệ thuật cho bộ đội

Công trình là cơ sở lý luận, phương pháp luận quan trọng để tác giảtham khảo, phân tích, làm rõ nhiều vấn đề về cái thẩm mỹ trong đời sốngthẩm mỹ của học viên ở các nhà trường Quân đội hiện nay

Các công trình "Văn hóa quân sự Việt Nam - truyền thống và hiện đại" [102], do tác giả Văn Đức Thanh làm tổng chủ biên, "Bản sắc văn hóa Quân sự Việt Nam" [17] của tác giả Dương Quốc Dũng, "Nuôi dưỡng giá trị văn hóa trong

nhân cách người chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam" [113] do tác giả Đinh Xuân Dũng làm Chủ nhiệm, "Bộ đội Cụ Hồ - Giá trị văn hóa Việt Nam" [118] do

Tổng cục Chính trị phát hành… Các công trình này, tuy không trực tiếp bàn vềđịnh hướng thị hiếu thẩm mỹ trong lĩnh vực quân sự, nhưng gián tiếp đề cập đếncác giá trị thẩm mỹ quân sự, tầm quan trọng của việc định hướng, giữ gìn, pháthuy, phát triển các giá trị văn hóa thẩm mỹ quân sự Việt Nam Bằng các cáchtiếp cận và khai thác, luận giải khác nhau, các công trình đều định hướng chongười đọc nhận thức, cảm thụ đúng về giá trị thẩm mỹ quân sự, từ đó biết cảmnhận, sáng tạo những giá trị ấy lên tầm cao mới Cụ thể:

Công trình "Văn hóa quân sự Việt Nam - truyền thống và hiện đại" [102],

nghiên cứu công phu, chuyên sâu về văn hóa quân sự, văn hóa giữ nước ViệtNam từ truyền thống đến hiện đại Với phương pháp tiếp cận văn hóa - lịch sử

- quân sự công trình đã tập trung luận giải nhiều vấn đề như: Bản chất của vănhóa quân sự Việt Nam, đồng thời đưa ra cách tiếp cận văn hóa Việt Nam dướigóc nhìn truyền thống và hiện đại; phân tích sự phát triển của văn hóa Quân

sự Việt Nam như một dòng chảy không dứt của mạch nguồn văn hóa dân tộc,

từ thời mở nước và thời kỳ chống Bắc thuộc đến thời kỳ quốc gia phong kiến

tự chủ và thời kỳ cách mạng dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam;

dự báo những nhân tố tác động và đề xuất định hướng giải pháp phát huy vănhóa quân sự Việt Nam trong tình hình mới

Công trình "Bản sắc văn hóa Quân sự Việt Nam" [17] khẳng định, bản sắc

văn hóa quân sự Việt Nam là kết tinh của cái chân, thiện, mỹ từ truyền thốngđến hiện đại, thẩm thấu vào tất cả phẩm chất và năng lực, biểu hiện trong mọisuy nghĩ, hành động của con người quân sự, tạo nên chất lượng nhân tố conngười ngày càng cao trong tổ chức quân sự Việc giữ gìn, phát huy bản sắc vănhóa quân sự Việt Nam cũng là quá trình định hướng cho quân nhân và nhân dânhướng tới các giá trị tốt đẹp của quân đội, củng cố, phát triển những tình cảmtrước cái đẹp của đời sống quân sự

Công trình "Nuôi dưỡng giá trị văn hóa trong nhân cách người chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam" [113] tiếp cận định hướng giá trị - nhân cách,

công trình nghiên cứu những vấn đề cơ bản về nhân cách và giá trị văn hóatrong nhân cách, từ đó khẳng định giá trị nhân cách Bộ đội Cụ Hồ là mẫu nhâncách tiêu biểu, "kiểu mẫu nhân cách mới - nhân cách chủ nghĩa xã hội" tronggiai đoạn cách mạng mới; đó là sự kết tinh, điểm hội tụ của những đặc điểmkinh tế, chính trị, xã hội, tinh thần và văn hóa của cách mạng Việt Nam hiệnnay Công trình cũng đi sâu làm rõ đặc trưng và ý nghĩa xã hội - văn hóa của

Bộ đội Cụ Hồ, từ đó khẳng định những giá trị văn hóa cần nuôi dưỡng và xâydựng hiện nay Thực chất, đó là quá trình nuôi dưỡng và phát huy cái đẹp củanhân cách Bộ đội Cụ Hồ trong tình hình mới; là quá trình hướng cho ngườichiến sĩ hướng tới hình tượng tốt đẹp để phấn đấu

Công trình "Bộ đội Cụ Hồ - Giá trị văn hóa Việt Nam" [118] do Tổng

cục Chính trị phát hành, là tập hợp nhiều bài viết của nhiều tác giả sưu tập từ

diễn đàn: "Bộ đội Cụ Hồ - giá trị văn hóa Việt Nam" do Báo Quân đội nhân

dân tổ chức từ tháng 3 đến tháng 12 năm 2014 Các bài viết tiếp cận, khaithác, lý giải về Bộ đội Cụ Hồ chủ yếu ở góc độ văn hóa Trong đó, có nhữngbài luận giải toàn diện, sâu sắc về những phẩm chất đặc trưng của Bộ đội Cụ

Hồ, có những bài đi sâu lý giải, làm rõ từng giá trị cụ thể Toàn bộ côngtrình là lời khẳng định, Bộ đội Cụ Hồ không chỉ là một tên gọi thân thương

mà nhân dân trao tặng cán bộ, chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam, mà đãtrở thành giá trị văn hóa của dân tộc Việt Nam trong thời đại Hồ Chí Minh.Những giá trị ấy đã được kiểm nghiệm qua thực tiễn lịch sử hơn 70 năm xâydựng, chiến đấu, trưởng thành của Quân đội ta, được nhân dân ta thừa nhận,trân trọng và tôn vinh Những giá trị ấy cần được định hướng, phát huy và tỏasáng trong thời đại mới

Công trình "Một số hiểu biết cơ bản về văn hoá nghệ thuật và giáo dục thẩm mỹ" [112], do Tổng cục Chính trị phát hành, trình bày toàn diện và

sâu sắc các vấn đề lý luận về văn hóa và nghệ thuật, làm rõ những nội dung

cơ bản của các loại hình nghệ thuật Công trình cũng trình bày những vấn

đề cơ bản về giáo dục thẩm mỹ trong lực lượng vũ trang nhân dân như: vịtrí, chức năng của giáo dục thẩm mỹ; những nguyên tắc cơ bản của giáodục thẩm mỹ; những nội dung cơ bản của mỹ học Mác - Lênin và vận dụngvào giảng dạy ở các nhà trường Quân đội Mục tiêu của giáo dục thẩm mỹ

là nâng cao năng lực thẩm mỹ cho người quân nhân trong Quân đội nhândân Việt Nam, trong đó, hướng tới xây dựng cho người quân nhân có thịhiếu thẩm mỹ tốt là một trong những nội dung cốt lõi

Công trình "Phát triển giá trị văn hóa trong nhân cách sĩ quan trẻ Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay" [129] của tác giả Nguyễn Xuân Trường, tiếp

cận nghiên cứu giá trị văn hóa trong nhân cách dưới góc độ triết học Tác giảlàm rõ nhiều vấn đề lý luận, thực tiễn, giải pháp phát triển giá trị văn hóatrong nhân cách sĩ quan trẻ hiện nay Trong đó, tác giả làm rõ nhiều vấn đề lýluận, thực tiễn phát triển giá trị văn hóa thẩm mỹ trong nhân cách sĩ quan trẻ,trong đó có giá trị thẩm mỹ

Công trình "Phát triển ý thức thẩm mỹ của học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội hiện nay" [109] của tác giả Nguyễn Văn Thủy, nghiên cứu trực

tiếp về ý thức thẩm mỹ trong lĩnh vực quân sự Tác giả khẳng định tính tấtyếu phát triển ý thức thẩm mỹ của học viên ở các trường sĩ quan hiện nay,luận giải bản chất, cấu trúc của ý thức thẩm mỹ, làm rõ biểu hiện ý thứcthẩm mỹ của học viên đào tạo sĩ quan ở các nhà trường quân đội

Theo tác giả, thị hiếu thẩm mỹ của học viên là một bộ phận cấu thành

ý thức thẩm mỹ Phát triển ý thức thẩm mỹ cũng có nghĩa là "làm cho cácyếu tố cấu thành của ý thức thẩm mỹ của học viên được nâng dần theo từngtầng bậc trong quá trình đào tạo" [109, tr 51] Do đó, phát triển ý thức thẩm

mỹ cũng có ý nghĩa là quá trình tác động để hướng thị hiếu thẩm mỹ của họcviên ngày càng lành mạnh, tiến bộ

Trên cơ sở luận giải bản chất, tính quy luật phát triển ý thức thẩm mỹcủa học viên đào tạo sĩ quan, tác giả đã đánh giá thực trạng và đề xuất nhữnggiải pháp cơ bản phát triển ý thức thẩm mỹ của học viên đào tạo sĩ quan cấpphân đội hiện nay

Đây là một trong số ít các công trình nghiên cứu liên quan trực tiếpđến công trình của tác giả hiện nay Tác giả có thể tham khảo, kế thừa được

từ công trình này nhiều nội dung như tính tất yếu định hướng thị hiếu thẩm

mỹ của học viên, những vấn đề có tính quy luật và những giải pháp địnhhướng thị hiếu thẩm mỹ của học viên ở các nhà trường Quân đội hiện nay

1.2 Khái quát kết quả các công trình đã công bố và những vấn đề luận

án cần giải quyết

1.2.1 Khái quát kết quả chủ yếu các công trình khoa học đã công bố liên quan đến luận án

Một là, trong lịch sử mỹ học, bằng nhiều cách tiếp cận, có nhiều công

trình luận giải, làm rõ khái niệm thị hiếu, thị hiếu thẩm mỹ, bản chất và đặcđiểm thị hiếu thẩm mỹ cũng như vị trí, vai trò của nó trong đời sống thẩm mỹ,đời sống tâm hồn cá nhân và xã hội Đặc biệt, trên cơ sở triết học Mác -Lênin, các nhà mỹ học mácxít đã kế thừa có phê phán các quan điểm duy tâm,siêu hình về thị hiếu thẩm mỹ, có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu vàđưa ra quan niệm toàn diện về thị hiếu thẩm mỹ

Như vậy, về phương diện lý luận, các công trình nghiên cứu trên đây đãcung cấp cơ sở lý thuyết khoa học chung, nền tảng, xuất phát để tác giả luận

án có thể kế thừa, tiếp cận trong việc nghiên cứu đặc điểm thị hiếu thẩm mỹcủa học viên, xây dựng khái niệm thị hiếu thẩm mỹ của học viên các nhàtrường Quân đội nhân dân Việt Nam

Hai là, hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước đã công bố,

nhiều công trình đã làm rõ các vấn đề thực tiễn về xây dựng đời sống văn hóa

thẩm mỹ, văn hóa nghệ thuật, góp phần định hướng thị hiếu thẩm mỹ của cáctầng lớp nhân dân Bằng nhiều cách luận giải và tiếp cận khác nhau, các tácgiả đã đánh giá thực trạng đời sống thẩm mỹ của các khách thể, đối tượngnghiên cứu trong các giai đoạn lịch sử nhất định, trong đó có nhiều công trình

đề cập đến thực trạng thị hiếu thẩm mỹ, thị hiếu nghệ thuật của các tầng lớp

nhân dân Thực tiễn định hướng thị hiếu thẩm mỹ, thị hiếu nghệ thuật cũng đã

được các công trình nghiên cứu điều tra, khảo sát, tổng kết, khái quát

Các công trình nghiên cứu cũng đề cập đến thực trạng đời sống văn hóathẩm mỹ và ý thức thẩm mỹ của sĩ quan trẻ và học viên đào sĩ quan hiện nay

Đây là những luận cứ khoa học quý để tác giả nghiên cứu thực trạngđịnh hướng thị hiếu thẩm mỹ của đối tượng cụ thể là học viên ở các nhà trườngQuân đội nhân dân Việt Nam hiện nay

Ba là, các công trình đã công bố đưa ra nhiều giải pháp và biện pháp cụ

thể, sáng tạo nhằm nâng cao đời sống văn hóa thẩm mỹ, đời sống tinh thầnnhân dân, từ đó góp phần định hướng thị hiếu thẩm mỹ tiên tiến, đậm đà bảnsắc dân tộc cho các tầng lớp nhân dân, góp phần hoàn thiện nhân cách, pháttriển năng lực sáng tạo cho con người Việt Nam hiện nay Nhiều công trình đisâu nghiên cứu một lĩnh vực cụ thể để nâng cao chất lượng, hiệu quả công tácgiáo dục thẩm mỹ nhằm nâng cao đời sống văn hóa thẩm mỹ, hướng tới địnhhướng thị hiếu thẩm mỹ lành mạnh Đây là cơ sở khoa học để tác giả thamkhảo, xây dựng giải pháp bảo đảm định hướng thị hiếu thẩm mỹ của học viên

ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay

1.2.2 Những vấn đề luận án cần tiếp tục giải quyết

Một là, về lý luận, qua tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến

luận án, chưa có công trình nào đề cập và làm rõ về thị hiếu thẩm mỹ của họcviên ở các trường Quân đội; khái niệm định hướng thị hiếu thẩm mỹ và nhữngvấn đề có tính quy luật trong đinh hướng thị hiếu thẩm mỹ của học viên ở cácnhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam cũng chưa có công trình nào nghiên

cứu Vì vậy, trên cơ sở lý luận mỹ học Mác - Lênin; nghị quyết của Đảng vềvăn hóa thẩm mỹ; từ lịch sử xây dựng Quân đội và nhiệm vụ xây dựng Quânđội chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại và nhiệm vụ xây dựng nhà trườngQuân đội trong các giai đoạn lịch sử khác nhau Tác giả làm rõ đặc điểm thịhiếu thẩm mỹ của học viên ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam; làmsáng tỏ nội hàm của khái niệm trung tâm: Định hướng thị hiếu thẩm mỹ củahọc viên ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam; đồng thời, phân tích,

luận giải sâu sắc những vấn đề có tính quy luật trong định hướng thị hiếu thẩm

mỹ của học viên ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam

Hai là, về thực tiễn, trong những công trình khoa học có liên quan đến

luận án đã được công bố, chưa có công trình nào nghiên cứu trực tiếp thựctrạng định hướng thị hiếu thẩm mỹ của học viên ở các nhà trường Quân độinhân dân Việt Nam hiện nay Do đó, những kết quả đã đạt được, những tồn tại,hạn chế và nguyên nhân của thực trạng đó chưa có tác giả nào bàn đến Luận

án cần phải điều tra, khảo sát, nghiên cứu thực tiễn để đánh giá chính xác, toàndiện thực trạng định hướng thị hiếu thẩm mỹ của học viên ở các nhà trườngQuân đội nhân dân Việt Nam hiện nay; trên cơ sở đó, chỉ ra những nguyênnhân ưu điểm, hạn chế và đề xuất những yêu cầu trong định hướng thị hiếuthẩm mỹ của đối tượng này

Ba là, về giải pháp, trong các công trình khoa học đã công bố có liên

quan đến luận án, chưa có công trình nào nghiên cứu giải pháp bảo đảm địnhhướng thị hiếu thẩm mỹ của đối tượng cụ thể là học viên ở các nhà trườngQuân đội nhân dân Việt Nam hiện nay Trên cơ sở lý luận và thực tiễn vấn đềnghiên cứu, luận án phải đề xuất hệ thống các giải pháp cơ bản, đồng bộ, phùhợp để bảo đảm định hướng thị hiếu thẩm mỹ của học viên ở các nhà trườngQuân đội nhân dân Việt Nam hiện nay, nhằm hướng cho thị hiếu thẩm mỹ củahọc viên phát triển đúng quy luật; hình thành, phát triển thị hiếu thẩm mỹtrong sáng, lành mạnh, thị hiếu thẩm mỹ quân sự vững chắc; có khả năngthưởng thức, đánh giá, sáng tạo các giá trị thẩm mỹ; góp phần hoàn thiện

nhân cách, đáp ứng mục tiêu, yêu cầu đào tạo của các nhà trường quân đội và

sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới hiện nay

Kết luận chương 1

Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án, tác giả nghiêncứu các công trình đã được công bố theo lôgích từ xa đến gần, từ rộng đếnhẹp, từ những công trình nghiên cứu ngoài lĩnh vực quân sự, đến những côngtrình nghiên cứu trong lĩnh vực quân sự

Các công trình khoa học nói trên, tuy có cách tiếp cận nghiên cứu ởnhiều góc độ khác nhau nhưng đã đề cập đến một số nội dung cơ bản của luận

án Trong đó, khái niệm, bản chất, vai trò của thị hiếu thẩm mỹ đã được nhiềutác giả luận giải sâu sắc; nội dung, hình thức, biện pháp định hướng thị hiếuthẩm mỹ và thị hiếu thẩm mỹ trong lĩnh vực quân sự cũng được nhiều côngtrình gián tiếp bàn đến Tác giả có thể kế thừa những kết quả này trong quátrình thực hiện luận án

Tuy nhiên, cho đến nay chưa có công trình khoa học nào đi sâu nghiêncứu một cách cơ bản, trực tiếp, có hệ thống, dưới góc độ triết học vấn đề lý

luận và thực tiễn về “Định hướng thị hiếu thẩm mỹ của học viên ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay” Luận án cần tập trung làm

sáng tỏ những nội dung này Điều này cũng cho thấy, việc lựa chọn luận áncủa tác giả là hoàn toàn mới, không trùng lặp với các công trình khoa học

đã được công bố

Chương 2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỊNH HƯỚNG THỊ HIẾU THẨM MỸ CỦA HỌC VIÊN Ở CÁC NHÀ TRƯỜNG QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN VIỆT NAM

2.1 Quan niệm về thị hiếu thẩm mỹ và định hướng thị hiếu thẩm

mỹ của học viên ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam

2.1.1 Khái niệm thị hiếu thẩm mỹ và thị hiếu thẩm mỹ của học viên

ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam

* Khái niệm thị hiếu thẩm mỹ

Để luận giải về thị hiếu thẩm mỹ, trước hết phải tìm hiểu về thị hiếu.

Trong lịch sử, có nhiều cách tiếp cận và luận giải về vấn đề này Trong khi đa số

các nhà nghiên cứu đều cho rằng thị hiếu là sở thích của con người nói chung thì

sự giải thích của họ về khái niệm sở thích còn bao hàm nhiều khác biệt Có quan

niệm cho rằng thị hiếu là sở thích về mặt tinh thần, song có quan điểm cho thịhiếu vừa là sở thích vật chất, vừa là sở thích tinh thần Có quan niệm phân biệtgiữa sở thích vật chất và sở thích tinh thần bằng hai khái niệm khác nhau: Sởthích vật chất gọi là "khẩu hiếu", sở thích tinh thần là "thị hiếu" Có quan niệmcho rằng thị hiếu là một "kiểu ưa thích nào đó Thị hiếu không đồng nhất với

sở thích mà là một kiểu ưa thích Từ kiểu ở đây chỉ rõ cái hướng của sự ưathích" [56, tr 20] Lại có quan niệm cho rằng thị hiếu là khái niệm chỉ năng lựcđánh giá, lựa chọn về mặt tinh thần của con người

Nhưng vô luận thế nào thị hiếu vẫn là sở thích, là năng lực lựa chọn phổ biến của con người Thị hiếu nói chung là sở thích, sở thích đó rất phong

phú, bao trùm toàn bộ lĩnh vực của đời sống, đạo đức, tâm hồn, nghệ thuật

Sở thích này gần như thói quen của từng người trong sinh hoạt cá nhân, giađình và xã hội Trong sở thích đó có sở thích tốt, có sở thích xấu, có sở thíchxuất phát từ những nhu cầu lành mạnh, có sở thích xuất phát từ nhu cầu giảtạo, thấp hèn, có sở thích này bài xích sở thích kia Với tính cách là năng lựclựa chọn phổ biến, thị hiếu có thể được xác định trên nhiều dạng khác nhau

trong các quan hệ tinh thần cơ bản: chính trị, đạo đức, khoa học, thẩm mỹ, tôngiáo Thị hiếu chính trị biểu hiện sự quan tâm hay thờ ơ, ở những mối quantâm đặc biệt trên phương diện này hay phương diện khác như: kinh tế, chínhtrị, thời sự quốc tế, hoạt động quân sự hay hoạt động ngoại giao thị hiếukhoa học biểu hiện ở sự say mê các vấn đề, các môn khoa học Thị hiếu đạođức biểu thị quan niệm mang nhiều sắc thái cá nhân độc đáo, phản ứng nhanhnhạy trước các hiện tượng đạo đức

Giải thích về nguồn gốc, bản chất của thị hiếu thẩm mỹ, trong lịch sửcũng có nhiều cách tiếp cận khác nhau Có quan niệm cho rằng thị hiếu là cái

gì đó rất thần bí, do tinh thần, ý thức, do lực lượng siêu nhiên chi phối Cóquan niệm coi thị hiếu là bản năng bẩm sinh, là khả năng vốn có của conngười khi đánh giá các hiện tượng của đời sống nên nó hoàn toàn có tính cánhân, “mỗi người một sở thích”, không nên bàn cãi về thị hiếu Cũng có quanniệm cho rằng thị hiếu là sở thích gắn với đối tượng phản ánh, với thước đocủa xã hội, do xã hội quy định Sai lầm của các khuynh hướng nghiên cứu này

là ở chỗ họ chỉ nghiên cứu mặt này hay mặt khác của thị hiếu, không nghiêncứu toàn diện và hoàn chỉnh thị hiếu của con người trong mối quan hệ trực

tiếp với hoạt động mang tính người của họ - thực tiễn

Nghiên cứu về thị hiếu phải gắn với lịch sử hình thành và phát triển củacon người trong hoạt động thực tiễn Thông qua hoạt động thực tiễn, trực tiếp

là lao động, con người đã thoát khỏi giới động vật, không chỉ hái lượm nhữngthứ có sẵn trong tự nhiên mà sản xuất ra của cải vật chất và tinh thần Hoạtđộng thực tiễn xã hội đã giúp con người cải tạo “thế giới tự nó” thành “thế giớicho ta” thoả mãn nhu cầu vật chất và nhu cầu tinh thần; không chỉ sáng tạo ragiá trị thực dụng mà còn sáng tạo ra giá trị tinh thần, giá trị thẩm mỹ Thực tiễnrèn luyện các giác quan của con người ngày càng hoàn thiện, tư duy phát triển,

từ đó, con người đã tự biến đổi mình từ chủ thể người thành chủ thể sáng tạo,

không chỉ nhận thức, cải tạo thế giới mà biết thưởng thức, cảm thụ thế giới,

phát triển những lực lượng bản chất người Ph Ăngghen đã từng viết: "Chỉ

nhờ sự phong phú đã được phát triển về mặt vật chất, của bản chất con người,thì sự phong phú của tính cảm giác chủ quan của con người mới phát triển vàmột phần, thậm chí là lần đầu tiên được sản sinh ra: lỗ tai thính âm nhạc, conmắt thấy cái đẹp của hình thức, - nói vắn tắt là những cảm giác có khả năng về

những hưởng thụ có tính chất người và tự khẳng định mình như những lực lượng bản chất của con người" [80, tr 175 - 176] Thông qua lăng kính chủ quan là các giác quan đã được rèn luyện, con người nhận thức, thụ cảm thế

giới và xuất hiện các trạng thái tinh thần như sự yêu thích, lôi cuốn, hấp dẫn,

khoan khoái Đó là cơ sở hiện thực để giải thích về thị hiếu Như vậy, thị hiếu không có gì thần bí nó xuất hiện trong quan hệ giữa con người với thế giới,

giữa chủ thể và khách thể, khi con người nhận thức và thụ cảm thế giới Do đó

có thể hiểu, thị hiếu là sở thích, phản ánh năng lực và khuynh hướng nhận thức, thụ cảm thế giới của con người nói chung, của một chủ thể nói riêng trong hoạt động thực tiễn.

Thị hiếu là lăng kính chủ quan của chủ thể, phản ánh năng lực nhận thức

và thụ cảm thế giới của chủ thể đó Mỗi chủ thể khác nhau thì sự nhanh nhạycủa các giác quan sẽ khác nhau, các phẩm chất tâm, sinh lý khác nhau, tri thức,kinh nghiệm, hoạt động thực tiễn, môi trường sống khác nhau Do đó, nănglực nhận thức, thụ cảm về đối tượng khác nhau; tình cảm, cảm xúc, sự hấp dẫn,

lôi cuốn, yêu thích trước mỗi đối tượng là khác nhau Vì thế, thị hiếu vô cùng phong phú về khuynh hướng và tính chất

Thị hiếu phản ánh khuynh hướng nhận thức thụ cảm thế giới của chủthể Bởi vì, trong hoạt động thực tiễn cải tạo thế giới, mỗi chủ thể nhận thức vàthụ cảm rất nhiều sự vật, hiện tượng Không phải tất cả sự nhận thức và thụcảm đó đều là thị hiếu của họ Chỉ có sự nhận thức và thụ cảm phù hợp với chủ

thể, trở thành thói quen, sở thích có tính chất tương đối ổn định mới là thị hiếu

của họ Điều đó luận giải, trong thế giới vô vàn sự vật, hiện tượng nhưng mỗi

chủ thể lại có khuynh hướng thích thú, say mê, lựa chọn, nghiên cứu, thưởngthức, chiêm ngưỡng những đối tượng khác nhau Có người thích toán học,người mê văn học, người thích âm nhạc, người yêu võ thuật, người thích xì

gà, người thích cà phê, người mê hội hoạ Trong sở thích, sự lựa chọn đó, mỗi

người lại nhận thức và cảm thụ theo cách riêng của mình, đó là cơ sở cho sự độc đáo và sáng tạo của thị hiếu mỗi cá nhân

Tuy nhiên, thị hiếu của con người dù có phong phú, đa dạng và độc đáo

đến đâu, suy đến cùng lại là và chủ yếu là sản phẩm của xã hội - lịch sử, phản

ánh và bị chế ước bởi các quan hệ xã hội Thị hiếu của mỗi cá nhân nhưngđược đo bằng thước đo xã hội Tính xã hội của thị hiếu thẩm mỹ được biểu

hiện tập trung ở tính giai cấp, tính dân tộc, tính thời đại Sức sống phong phú

của mỗi giai cấp, mỗi dân tộc, mỗi thời đại là tiêu chuẩn quy định tính đúngđắn của thị hiếu Mỗi người có thể thích, lựa chọn cái này, không thích, khônglựa chọn cái kia, nhưng không thể bỏ qua tính quy định của thời đại, của giai

cấp tiên tiến, của dân tộc Đó là tiêu chuẩn khách quan của thị hiếu Vì vậy, thị hiếu không phải là vấn đề hoàn toàn cá nhân

Từ lôgích tiếp cận trên, có thể quan niệm, thị hiếu thẩm mỹ là sở thích của mỗi chủ thể trong nhận thức, thụ cảm các đối tượng thẩm mỹ thông qua hoạt động thực tiễn ở các giai đoạn lịch sử nhất định.

Là một bộ phận của thị hiếu, thị hiếu thẩm mỹ có toàn bộ những thuộc tínhbản chất giống với thị hiếu Tuy nhiên, thị hiếu thẩm mỹ có những đặc trưng sau:

* Đặc trưng của thị hiếu thẩm mỹ.

Một là, nhận thức, thụ cảm về cái đẹp là vấn đề trung tâm, cơ bản của thị hiếu thẩm mỹ.

Thị hiếu là sở thích của chủ thể trong nhận thức, thụ cảm thế giới nóichung, sở thích này gắn liền với mọi giác quan như khứu giác, thính giác, vịgiác, xúc giác, thị giác; bao gồm cả sở thích vật chất và tinh thần Thị hiếuthẩm mỹ là một bộ phận đặc thù của thị hiếu, nó gắn liền với hai giác quan là

thị giác và thính giác của con người, là sở thích cá nhân về phương diện thẩm

mỹ Thị hiếu thẩm mỹ biểu thị thái độ, tình cảm của chủ thể trong nhận thức

và thụ cảm các đối tượng thẩm mỹ trong cuộc sống và trong nghệ thuật

Trong các đối tượng thẩm mỹ, cái đẹp là phạm trù mỹ học cơ bản, trungtâm Bởi vì, đời sống thẩm mỹ của con người tuy rất phong phú, đa dạng nhưng

chủ yếu quay quanh cái đẹp Cái đẹp là cái phổ biến, có mặt ở khắp nơi: trong tự

nhiên, trong xã hội và trong nghệ thuật; ở đâu có hoạt động của con người ở đó

có cái đẹp Cái đẹp là cái thường trực, luôn có mặt trong cuộc sống và ý thức

con người Dù là lúc lao động, lúc vui chơi giải trí, lúc nghiên cứu khoa học;trong sinh hoạt gia đình, ngoài đời sống cộng đồng cái đẹp luôn hiện hữu vàtrở thành thước đo, chuẩn mực của cuộc sống Cho nên, cùng với "cái chân",

"cái thiện", "cái mỹ" (cái đẹp) là chuẩn mực cao nhất trong đời sống con người

Cái đẹp hiện hữu trong mọi lĩnh vực đời sống của con người, đỉnh cao lànghệ thuật Ở đâu có con người, có cuộc sống của con người thì ở đó có cái

đẹp Các phạm trù thẩm mỹ khác chỉ là biến thể của cái đẹp, là hình thức tồn tại khác của cái đẹp được thẩm định qua và trên cơ sở quan niệm của chủ thể

về cái đẹp: Ví như cái xấu là phạm trù đối lập với cái đẹp; cái cao cả là cái đẹpđạt độ lý tưởng, siêu phàm; cái bi là sự thất bại tạm thời, là cái chết của cái đẹptạo nên sự đồng cảm, đồng khổ trong xã hội; cái hài là mặt đối lập với cái đẹp,đội lốt cái đẹp, nhân danh cái đẹp, bị cái đẹp phát hiện đột ngột và tiếng cườivang lên Tóm lại, đối tượng thẩm mỹ trong cuộc sống và trong nghệ thuật

đều là hiện thân của cái đẹp

Thị hiếu thẩm mỹ là sở thích, phản ánh năng lực và khuynh hướngnhận thức, thụ cảm của chủ thể trước các đối tượng thẩm mỹ Các đối tượng

thẩm mỹ lại là hiện thân của cái đẹp Vì vậy, bàn đến thị hiếu thẩm mỹ thực chất là bàn đến sự nhận thức, thụ cảm của chủ thể về cái đẹp của hiện thực

(đỉnh cao là cái đẹp trong nghệ thuật) Trên cơ sở nhận thức, thụ cảm về cáiđẹp, chủ thể thể hiện thái độ tình cảm của mình trước các hiện tượng thẩm mỹ

trong quan hệ thẩm mỹ như yêu thích, say mê cái đẹp; khâm phục, ngưỡng

mộ, vươn tới cái cao cả, cái anh hùng; ghét bỏ, xa rời cái xấu; xót thương,đồng cảm với cái bi; lên án, đả kích cái hài Do đó, thị hiếu thẩm mỹ là

thước đo để mỗi chủ thể thẩm định, đánh giá, thưởng thức, sáng tạo thẩm mỹ

trong hoạt động thực tiễn

Tuy nhiên, cái đẹp là gì, hiểu thế nào cho đúng về cái đẹp là vấn đề gây

nhiều tranh luận trong chiều dài lịch sử của mỹ học

Mỹ học duy tâm khách quan đều coi nguồn gốc của cái đẹp ở “thế giới ý

niệm” (Platông) hay “ý niệm tuyệt đối” (Hêghen), - đó là thế giới thuần túytrừu tượng bên ngoài sự vật, truyền tính thẩm mỹ vào các sự vật chứ không có

cơ sở khách quan Theo họ, cái đẹp không phải là thuộc tính của vật chất mà làthuộc tính của tinh thần có trước và quyết định tính thẩm mỹ của hiện thực

Mỹ học duy tâm chủ quan cho rằng cái đẹp phụ thuộc vào ý thức chủquan của con người, cụ thể là ý thức chủ quan của mỗi cá nhân Phán đoán thịhiếu thuần túy là sự thưởng ngoạn thẩm mỹ của cá nhân, không vụ lợi và tự

do Cho nên, không có khái niệm về cái đẹp và cũng không có quy tắc phánđoán về cái đẹp, tiêu chuẩn đánh giá cái đẹp sẵn có ở mỗi cá nhân, là cái gợilên khoái cảm thẩm mỹ

Mỹ học duy vật trước C Mác, khẳng định cái đẹp không phải là sảnphẩm của ý niệm tuyệt đối hay ý muốn chủ quan của con người, mà chính làthuộc tính khách quan vốn có của các sự vật và hiện tượng Tuy nhiên, donhững nguyên nhân về mặt lịch sử thì mỹ học duy vật trước C Mác đã khônggiải thích đúng đắn bản chất của cái đẹp Họ đã đi tìm bản chất của cái đẹp ởmối quan hệ nội tại giữa các yếu tố, các bộ phận cấu thành của sự vật, hiệntuợng, trong khi lẽ ra phải tìm cái đẹp, cũng như mọi hiện tượng thẩm mỹkhác ở mối quan hệ giữa các sự vật, hiện tượng với con người và xã hội

Mỹ học hiện đại, nhất là quan điểm mỹ học mácxít đã phê phán những

quan điểm không đúng của mỹ học duy tâm, đồng thời khắc phục được thiếu sót

trong những quan điểm siêu hình của tư tưởng mỹ học duy vật trước đó về cái

đẹp Theo đó, cái đẹp là một giá trị xã hội mang tính khách quan, rộng rãi của

các sự vật, hiện tượng toàn vẹn, cụ thể, cảm tính được con người xã hội cảmthụ - đánh giá và sáng tạo Tiêu chuẩn khách quan của cái đẹp thể hiện ở chỗnhững thuộc tính thẩm mỹ của nó trong các sự vật, hiện tượng đẹp phải phùhợp với tình cảm - thị hiếu và lý tưởng thẩm mỹ - xã hội của một thời đại nhấtđịnh Cái đẹp có các thuộc tính cơ bản sau:

Cái đẹp là cái gây nên khoái cảm tinh thần Khoái cảm là sự thỏa mãn

nhu cầu nói chung của con người Tuy nhiên, khoái cảm thẩm mỹ không đồngnhất với khoái cảm nói chung của con người, mà là khoái cảm tinh thần -khoái cảm thẩm mỹ Nếu đồng nhất cái đẹp với cái gây khoái cảm dẫn đếnchủ nghĩa hình thức và chủ nghĩa tự nhiên trong mỹ học Bởi vì, khoái cảmlành mạnh về mặt tinh thần chưa phải là khoái cảm thẩm mỹ Nhiều hứng thú,say mê có thể nảy sinh trong quá trình trong học tập, lao động, nghiên cứukhoa học Đây là niềm vui tinh thần, nhưng không phải là niềm vui do quyluật của cái đẹp chi phối, vì chúng mới chỉ là cơ sở đầu tiên của khoái cảmthẩm mỹ Khoái cảm thẩm mỹ cũng là rung động cảm xúc biểu hiện ở tìnhcảm thẩm mỹ Tình cảm thẩm mỹ hơn bất cứ tình cảm nào, nó có mối liên hệsâu xa với lợi ích xã hội - con người với những giá trị đích thực cho cuộcsống tốt đẹp, phù hợp với tâm tư nguyện vọng của những giai cấp, những dântộc và các thời đại khác nhau

Khi cảm thụ, chiêm ngưỡng cái đẹp của tự nhiên, xã hội và nghệ thuậtđều tác động nơi tâm hồn con người những phản ứng cảm xúc - cảm nghĩ tíchcực, làm cho con người hân hoan, vui sướng, đồng thời khơi dậy nguồn thíchthú, đam mê, khát vọng, tìm tòi khám phá, phát huy năng lực sáng tạo

Cái đẹp liên quan chặt chẽ đến cái có ích nhưng nó không đồng nhất với cái có ích Quan hệ thẩm mỹ đối với hiện thực không phải là quan hệ thực

dụng mà mang ý nghĩa tinh thần Chẳng hạn, một bức tranh đẹp không thể

đáp ứng nhu cầu vật chất của con người, nhưng đem lại nhiều cảm xúc chongười thưởng ngoạn Cái đẹp và cái có ích không mâu thuẫn và không táchrời nhau; nhưng đồng nhất cái đẹp với cái có ích thì rơi vào chủ nghĩa vụ lợi,thực dụng Cái có ích, lợi ích ẩn dấu trong cái đẹp và biểu hiện qua cái đẹpkhông phải là lợi ích vật chất trực tiếp mà lợi ích tinh thần Cái đẹp là cái cóích là nhờ vào ý nghĩa giáo dục của nó xét về nhiều khía cạnh khác nhau củađời sống tinh thần con người như chính trị, đạo đức, pháp quyền, khoa học,tôn giáo Vì vậy, Cantơ đã tuyên truyền cho chủ nghĩa hình thức trong nghệthuật và cho rằng quan điểm “nghệ thuật vị nghệ thuật” là sai lầm.

Cái đẹp phải dựa trên cơ sở cái thật và cái tốt Chân - thiện - mỹ là hệ

giá trị cao nhất trong đời sống tinh thần của con người, là cái mà con ngườiluôn muốn vươn đến và đạt được để khẳng định sự hoàn thiện và phát triểncủa mình Cái giả không thể đẹp, cái xấu không thể đẹp Một tác phẩm nghệthuật chỉ đẹp và có giá trị đích thực khi nó phản ánh sự thật của cuộc sống,giải quyết những yêu cầu, nhiệm vụ của thực tiễn xã hội Cái đẹp dựa trên cáithật, cái tốt (khía cạnh đạo đức); nhưng có những cái thật cái tốt chưa phải làcái đẹp, chúng chỉ trở thành đẹp khi hiện ra trong hình tượng cảm tính - cụ thể

và là một giá trị thẩm mỹ được xã hội thừa nhận

Như vậy, thị hiếu thẩm mỹ tốt là thị hiếu thẩm mỹ trên cơ sở nhận thứcđúng về cái đẹp, có cảm xúc sâu sắc, lành mạnh, tạo nên khoái cảm thẩm mỹ,rung động thẩm mỹ sâu lắng, thôi thúc chủ thể hành động và sáng tạo

Hai là, thị hiếu thẩm mỹ có tính cá biệt và tính xã hội

Nhận thức và thụ cảm các đối tượng thẩm mỹ bao giờ cũng mang tínhchất cá nhân - tình cảm không lặp lại Trong thị hiếu thẩm mỹ, ở mỗi người đềumang sự thích thú cá nhân và phản ứng trực tiếp, tức thời, mau lẹ trước các đốitượng thẩm mỹ Thậm chí trước các hiện tượng thẩm mỹ cụ thể, mỗi cá nhânlại rung động có những cảm xúc, cảm nghĩ khác nhau, vì nó thường phụ thuộcvào trạng thái tâm lý, tình cảm cá nhân lúc cảm thụ, đánh giá

Mặc dù thị hiếu thẩm mỹ mang tính cá nhân, song những phán đoán,đánh giá thị hiếu thẩm mỹ lại bị chi phối bởi những quan điểm thẩm mỹ, quanđiểm chính trị, đạo đức, triết học và suy cho cùng tính xã hội của thị hiếuthẩm mỹ lại có ý nghĩa định hướng những giá trị của mỗi cá nhân thành giá trịchung của toàn bộ xã hội Do đó, xây dựng một thị hiếu thẩm mỹ tốt thì giáodục thẩm mỹ luôn phải gắn bó trực tiếp, chặt chẽ với giáo dục kiến thức,chính trị, đạo đức, triết học, khoa học, tôn giáo.

Tính xã hội của thị hiếu thẩm mỹ thể hiện tập trung ở tính giai cấp, dân tộc, thời đại Trong xã hội có giai cấp thì thị hiếu thẩm mỹ mang tính

giai cấp Sẽ là sai lầm nếu cho rằng thị hiếu không liên quan trực tiếp đếnđấu tranh xã hội Ngược lại, lợi ích của các giai cấp khác nhau không chỉđược biểu hiện thông qua thiết chế chính trị, lập pháp, hệ tư tưởng thống trị,

mà còn có sự tham gia khẳng định bằng thị hiếu thẩm mỹ

Tính giai cấp của thị hiếu thẩm mỹ không phủ nhận tính phổ biến Cáiđẹp phổ biến thì cũng có thị hiếu phổ biến, ví như trước cảnh thiên nhiên thơmộng thì cảm xúc, sự yêu thích khi chiêm ngưỡng về nó không phân biệtgiai cấp, dân tộc, còn yếu tố khác nhau ở sự lựa chọn giá trị thẩm mỹ, là do

lợi ích giai cấp quy định

Ba là, thị hiếu thẩm mỹ có sự thống nhất giữa cảm tính và lý tính.

Nhận thức và thụ cảm các đối tượng thẩm mỹ không chỉ thuần túybằng lý trí hay tình cảm giản đơn, mà là sự thống nhất giữa tình cảm với lýtrí, giữa cái hiện thực với cái liên tưởng, giữa cái riêng với cái chung Khôngthể nói rằng thị hiếu thẩm mỹ chỉ là cảm thụ nông cạn, hời hợt, bề ngoài của

sự vật Trái lại, sự cảm thụ đó gắn liền với toàn bộ lịch sử sự phát triển toàndiện của con người, nó hòa quyện trong đó cả tri thức, kinh nghiệm, cảm xúc

và tình cảm Thị hiếu thẩm mỹ biểu hiện trạng thái tâm hồn của con người.Tâm hồn con người bao gồm những ký ức, đó là cơ chế bảo tồn và tái sinhnhững cảm xúc và biến đổi của cả tình cảm và lý trí, nó bao gồm cả khả

năng của trí tuệ, của ý chí, của tưởng tượng, suy luận, phán đoán Trong tâmhồn mỗi người những tài liệu do cảm giác, tri giác, biểu tượng mang lại có

sự thống nhất cao của tình cảm và lý trí Do đó, thị hiếu thẩm mỹ là sự thốngnhất của các yếu tố cảm tính và lý tính, tạo thành bản sắc riêng của chủ thể

Sự thống nhất giữa yếu tố cảm tính và lý tính trong thị hiếu thẩm mỹ là cơ

sở khách quan khắc phục tính phiến diện, hời hợt trong thưởng thức, đánhgiá và sáng tạo thẩm mỹ của chủ thể

Bốn là, thị hiếu thẩm mỹ là sự phản ứng mau lẹ của chủ thể thẩm mỹ trước các hiện tượng thẩm mỹ Nhận thức và thụ cảm các đối tượng thẩm mỹ,

xác định hiện tượng đẹp - xấu là việc vô cùng phức tạp, mang nhiều nét riêngbiệt so với các loại thẩm định khác Thị hiếu thẩm mỹ là sự vận dụng tổng hợptri thức, tình cảm, kinh nghiệm, lý chí để phán đoán chính xác về cái đẹp, cáixấu, cái cao cả, thấp hèn, bi, hài một cách mau lẹ, tức thời Nếu chủ thể có trithức thẩm mỹ sâu rộng, tình cảm thẩm mỹ đã được tinh luyện, kinh nghiệmthẩm mỹ đã được tích luỹ, sự phản ứng mau lẹ này sẽ chứa đựng cái đúng vàcái tốt Ngược lại chủ thể có tri thức thẩm mỹ nghèo nàn, kinh nghiệm thẩm

mỹ ít, tình cảm thẩm mỹ chưa được rèn luyện sự phản ứng mau lẹ đó có thểkhông đúng bản chất thẩm mỹ của đối tượng, thậm chí là phản ứng mau lẹnhưng hướng tới cái giả, cái xấu

Năm là, thị hiếu thẩm mỹ là sự nhận thức và thụ cảm đối tượng thẩm mỹ vượt lên trên mọi chi phối của hoàn cảnh, dung tục Nhận thức và thụ cảm cái

đẹp vượt lên trên sự chi phối của hoàn cảnh, bất kỳ chủ thể nào, dù trong hoàncảnh nào đều có thể cảm thụ và thưởng thức cái đẹp Thị hiếu thẩm mỹ phán xétcác hiện tượng tự nhiên, xã hội và nghệ thuật từ góc độ thẩm mỹ, từ sự hào hứng

và say mê, nó thoát khỏi sự chi phối của sự dung tục và thực dụng Khi cảm thụcác hiện tượng thẩm mỹ, thị hiếu chỉ ra đâu là đẹp, đâu là xấu từ trạng thái khoanthai kiểu thưởng ngoạn, chứ không phải chiếm đoạt hoặc thủ tiêu đối tượng Đặctrưng này của thị hiếu sẽ thử thách một trong hai thái độ, hoặc mơ mộng hoặc

thực dụng Cảm thụ thẩm mỹ mà bị sự chèn ép của đầu óc thực dụng thì thị hiếutrở nên nghèo nàn, không rung động được trước hiện tượng thẩm mỹ tinh tế.Còn thái độ mộng mơ sẽ có thể đưa chủ thể thoát ly khỏi hiện thực, tôn thờnhững cái đẹp cao xa, phi thường Cảm thụ vô tư ở đây bao hàm trong đó sựquan tâm, yêu mến cuộc sống với tất cả dáng vẻ thần tiên và trần tục của nó, với

ý nghĩa con người và tất cả những lợi ích bình thường nhất của con người Cónhư vậy, chủ thể mới có thái độ đúng đắn đối với cuộc sống, thoát được dụngvọng tầm thường, trước mắt và thoát khỏi xu hướng thổi phồng một ý nghĩachung chung, trừu tượng, xa vời cuộc sống

Sáu là, thị hiếu thẩm mỹ gắn với hệ thống hình tượng.

Nói đến nhận thức và cảm thụ thẩm mỹ là nói đến cảm quan hình

tượng Hình tượng là một phạm trù mang tính khái quát phản ánh tính hệ

thống của các khái niệm, phạm trù qui luật về đặc trưng của đối tượng Hìnhtượng là hình thức đặc thù của tư duy thẩm mỹ, là sự phản ánh hiện thựctrong tính toàn vẹn, sinh động, cảm tính, cụ thể theo quy luật của cái đẹp.Hình tượng là cơ cấu hài hoà của những yếu tố chủ quan và khách quan, cảmtính - lý tính, cụ thể - khái quát, cá biệt - phổ biến; nhưng được trình bày bằngcon đường thông qua cái khách quan, cái cảm tính, cụ thể, cá biệt để phát hiệncái chủ quan, cái lý tính, cái khái quát, cái phổ biến

Trong tất cả các yếu tố tạo thành hình tượng thẩm mỹ nói trên, thì yếu

tố cảm xúc - cá biệt mang tính cách cá nhân của chủ thể sáng tạo là quantrọng nhất Tư duy hình tượng - cảm tính nảy sinh trên cơ sở tiếp xúc trực tiếpvới đối tượng Nó tái hiện đối tượng một cách toàn vẹn nhưng không thoát liđối tượng mà gắn liền với những đặc điểm cụ thể, cá biệt, sinh động về đốitượng để qua đó bộc lộ cái khái quát Loại tư duy này bao hàm cả thái độđánh giá chủ quan của chủ thể

Hệ thống hình tượng sẽ tạo cho thị hiếu thẩm mỹ mức độ rung cảm vừasâu, vừa rộng, vừa đa dạng vừa tức khắc Trước các đối tượng thẩm mỹ, các hình

tượng sẽ tạo nên những chuỗi liên tưởng, khơi gợi các kinh nghiệm thẩm mỹ làmcho thị hiếu thẩm mỹ luồn sâu vào, bao quát lấy đối tượng, báo hiệu ngay chochủ thể những tín hiệu trọn vẹn, phong phú, đầy đủ và không bị chia cắt Do tínhchất hình tượng trọn vẹn này mở ra nhiều mối liên hệ khác cho chủ thể thẩm mỹ.

Vì thế, thị hiếu thẩm mỹ lành mạnh, phong phú, đúng đắn nếu chủ thể tích lũyđược những hình tượng tốt đẹp của đời sống và nghệ thuật

Như vậy, thị hiếu thẩm mỹ là sự "hội tụ" của cái chung và cái riêng, cánhân và xã hội, cảm tính và lý tính, chủ quan và khách quan tạo thành "phong

vũ biểu" của đời sống thẩm mỹ cá nhân, giúp khẳng định tính chủ thể trongthưởng thức, đánh giá và sáng tạo thẩm mỹ Theo lôgích của phương pháp

tiếp cận trên đây, có thể thấy, xét về mặt cấu trúc, thị hiếu thẩm mỹ gồm những thành tố cơ bản: Tri thức thẩm mỹ, cảm xúc, tình cảm thẩm mỹ, động

cơ, niềm tin, ý chí, lý tưởng thẩm mỹ Đây là những yếu tố căn bản tạo nên cái

riêng, cá tính, khẳng định tính chủ thể chủ quan của mỗi cá nhân, đồng thời làyếu tố giúp chủ thể nhận thức và hướng về cái chung, chuẩn mực, lý tưởngthẩm mỹ của xã hội

Tri thức thẩm mỹ, là toàn bộ hiểu biết của con người về các đối tượng

thẩm mỹ trong tự nhiên, trong xã hội, trong nghệ thuật Tri thức thẩm mỹ mangtính tổng hợp Các chủ thể càng có tri thức sâu, rộng sẽ hiểu sâu sắc giá trịthẩm mỹ trong cuộc sống Tri thức thẩm mỹ sẽ thẩm thấu vào toàn bộ cấu trúccủa thị hiếu thẩm mỹ, giúp chủ thể giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa kháchquan và chủ quan, cảm tính và lý tính, cái chung với cái riêng trong nhận thức

và thụ cảm các đối tượng thẩm mỹ Tri thức thẩm mỹ là cơ sở để tạo nên hệthống hình tượng thẩm mỹ phong phú, đa dạng; giúp chủ thể thẩm mỹ phảnứng mau lẹ trước các đối tượng thẩm mỹ mà vẫn hướng tới cái đúng, cái tốt.Tri thức thẩm mỹ là cơ sở cho sự đúng đắn và sâu sắc của cảm xúc thẩm mỹ.Trước các hiện tượng thẩm mỹ trong đời sống, nếu không có tri thức thẩm mỹđúng đắn, những rung cảm thẩm mỹ của chủ thể có thể sai lệch, thậm chí yêu

mến, say mê cái xấu, cái ác, ghét bỏ cái tốt, cái đẹp Tri thức thẩm mỹ sâu rộng

sẽ giúp cho chủ thể phát hiện, có tình cảm đúng với các giá trị thẩm mỹ, đồngthời làm cho cảm xúc thẩm mỹ lan tỏa và sâu lắng Tri thức là nền tảng cho sựhình thành những quan điểm, lý tưởng thẩm mỹ, định hướng hoạt động thẩm

mỹ, giúp chủ thể hành động và sáng tạo theo quy luật cái đẹp Do đó, tri thức

thẩm mỹ là hạt nhân của thị hiếu thẩm mỹ.

Cảm xúc, tình cảm thẩm mỹ, là sự rung động bởi cái đẹp, cái bi, cái hài,

cái cao cả trong cuộc sống và trong nghệ thuật Đó là sự cảm thụ những giá trịthẩm mỹ mang lại cho con người những khoái cảm thẩm mỹ: Trước cái đẹp -vui sướng, hân hoan, thoả mãn; trước cái xấu - khó chịu, bực tức, căm ghét;trước cái bi - đau đớn, thương tiếc, đồng cảm và khao khát muốn trả thù vì lýtưởng cao đẹp của cuộc sống; trước cái hài - tiếng cười tích cực, phê phánnhững thói hư tật xấu nói chung của con người nhằm hướng đến sự hoànthiện, hoàn mỹ; trước cái cao cả - khâm phục, khát vọng vươn lên để chế ngự,

để chinh phục, để khẳng định vai trò và sức mạnh của con người; trước cáithấp hèn - ghê tởm, khinh ghét

Cảm xúc, tình cảm thẩm mỹ có vai trò quan trọng, là nhân tố chủ đạo của thị hiếu thẩm mỹ Bởi vì, thị hiếu thẩm mỹ thể hiện qua cảm xúc thẩm

mỹ Trong mọi hoạt động nhận thức, cảm thụ, đánh giá hay sáng tạo thẩm mỹthì cảm xúc thẩm mỹ đều lên tiếng nhân danh lý trí Lý trí lùi về phương diệnthứ hai và chỉ tìm lại vị trí của mình trong sự hóa thân vào cảm xúc Cho nên

có thể coi cảm xúc thẩm mỹ là hình thức thể hiện của thị hiếu thẩm mỹ, đó là

sự biểu hiện ra bên ngoài bằng cảm xúc của sự hiểu biết, động cơ, niềm tin, ýchí, lý tưởng thẩm mỹ của chủ thể

Động cơ, niềm tin, ý chí thẩm mỹ, là nhân tố thể hiện sắc thái riêng của

mỗi chủ thể thẩm mỹ, giúp cho mỗi chủ thể thể hiện cá tính, sự độc đáo của

thị hiếu cá nhân trong thưởng thức, đánh giá và sáng tạo thẩm mỹ Những