Trong thực tiễn dạy Tập làm văn, chúng ta thường gặp phải những hạn chế : Giáo viên trong quá trình giảng dạy nhiều khi chưa chú ý, chưa quan tâm hướng dẫn, gợi mở cho học sinh, cách qua
Trang 1
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO QUAN SƠN
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Một số giải pháp nâng cao kĩ năng quan sát, tìm ý đối với dạng
văn miêu tả cho học sinh lớp 4
Người thực hiện: Lưu Trọng Tỵ Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường TH Trung Hạ SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Tiếng việt
THANH HOÁ, NĂM: 2018
Trang 2Mục lục Trang
1 Mở đầu 2
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 3 2.2 Thực trạng về việc học văn miêu tả của học sinh lớp 4 4 2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 6
a Giải pháp 1:Hướng dẫn học sinh sử dụng các giác quan để
quan sát và tìm ý:
6
b Giải pháp 2: Hướng dẫn kĩ thuật quan sát tìm ý 7
c Giải pháp 3: Hướng dẫn tổ chức cho học sinh thực hành
quan sát và tìm ý
9
d Giải pháp 4: Thực hiện quy trình lên lớp 10
e Giải pháp 5: Tích hợp các yếu tố giáo dục khác: 11 2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với HĐGD, với
bản thân, đồng nghiệp và nhà trường
12
Trang 31 Mở đầu 1.1 Lý do chọn đề tài:
Tiếng Việt là môn học chiếm nhiều thời gian học tập ở bậc Tiểu học nói chung, với lớp 4 nói riêng Trong đó Tập làm văn được nhìn nhận với tầm quan trọng đặt biệt, vì nó mang tính thực hành cao
Trong thực tiễn dạy Tập làm văn, chúng ta thường gặp phải những hạn chế : Giáo viên trong quá trình giảng dạy nhiều khi chưa chú ý, chưa quan tâm hướng dẫn, gợi mở cho học sinh, cách quan sát, tìm ý (chọn từ ngữ để miêu tả) thường để các em tự làm bài và bỏ qua bước quan sát lập dàn ý nên bài làm của các em chưa hay Một số ít giáo viên chưa đưa ra những yêu cầu nâng cao để phát triển khả năng của học sinh Chưa chú ý sửa chữa câu, từ cho học sinh khi viết văn, chưa giúp học sinh phát triển trí tưởng tượng, óc quan sát của học sinh
Từ đó khả năng quan sát, sử dụng Tiếng Việt của học sinh kém linh hoạt, không sáng tạo, dẫn đến tư duy kém phát triển Khi học sinh viết bài, từ ngữ khô khan, câu văn dài dòng hoặc quá ngắn… dẫn đến bài văn không đạt kết quả như mong muốn
Trong quá trình giảng dạy ở trường nhiều năm, tôi cho rằng việc dạy Tập làm văn thể loại miêu tả ( miêu tả đồ vật, miêu tả con vật , miêu tả cây cối) ở lớp
4 là rất quan trọng Qua văn miêu tả giúp các em phát triển óc quan sát, tư duy, chọn được từ ngữ, hình ảnh sinh động và các em sẽ biết yêu quý cái đẹp Thực
tế không chỉ riêng bản thân tôi băn khoăn, trăn trở mà một số đồng nghiệp trong trường cũng luôn suy nghĩ để tìm ra phương pháp dạy thể loại văn miêu tả nói chung ở lớp 4 một cách hiệu quả nhất
Hơn nữa theo thông tư 22 ( cách ra đề kiểm tra) ta nhận thấy phần kĩ năng viết văn, viết đoạn bài được chú trọng, được đánh giá mức điểm nhiều hơn Từ
đó cho thấy kĩ năng viết văn của học sinh khối lớp 4 - 5 được coi trọng nhiều hơn Dạy học sinh viết văn ở tiểu học nói chung ở lớp 4 nói riêng có nhiệm vụ rất quan trọng là rèn luyện kỹ năng nói và viết cho học sinh Nhưng học sinh còn lúng túng không biết nói gì, viết gì Vì vậy dạy cho học sinh biết quan sát tìm ý
để hình thành một thói quen chuẩn bị làm bài tốt là một yêu cầu quan trọng khi làm văn Muốn quan sát tốt, học sinh cần nắm được cách quan sát và những yêu cầu quan sát để làm văn
Với mong muốn có một đóng góp nhỏ bé trong việc giáo dục học sinh phát triển toàn diện, nâng cao năng lực sự phạm cho bản thân, tôi đã chọn nghiên cứu
đề tài:
(( Một số giải pháp nâng cao kĩ năng quan sát, tìm ý đối với dạng văn miêu
tả cho học sinh lớp 4 ))
1.2 Mục đích nghiên cứu:
Trên cơ sở nghiên cứu lí luận và thực tiễn giảng dạy phân môn Tập làm văn
ở trường Tiểu học Trung Hạ Chỉ ra thực trạng và nguyên nhân của các biện
Trang 4pháp giảng dạy phân môn Tập làm văn, từ đó đề xuất các giải pháp để vận dụng nâng cao kĩ năng quan sát, tìm ý đối với dạng văn miêu tả cho học sinh Tiểu học
1.3 Đối tượng nghiên cứu.
- Nghiên cứu cơ sở lí luận trong giảng dạy phân môn Tập làm văn
- Khảo sát thực trạng hoạt động dạy và học phân môn Tập làm văn lớp 4 ở trường Tiểu học Trung Hạ
- Đề xuất và bổ sung một số biện pháp quản lí chỉ đạo phương pháp dạy học trong phần kĩ năng quan sát, tìm ý đối với dạng văn miêu tả cho học sinh lớp 4 ở trường Tiểu học Trung Hạ
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
+ Phương pháp điều tra
+ Phương pháp thực hành
+ Phương pháp quan sát
+ Phương pháp so sánh đối chiếu
+ Phương pháp thực nghiệm và dự giờ đồng nghiệp
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm.
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.
Trong các môn học của bậc Tiểu học thì Tiếng Việt là môn học giữ vị trí quan trọng, bởi nó là công cụ để giao tiếp và tư duy Không một quốc gia nào không chăm
lo đến việc dạy tiếng mẹ đẻ trong nhà trường Tiểu học Đó là môn học góp phần hình thành và phát triển ở học sinh 4 kỹ năng: nghe - nói - đọc - viết Trong môn Tiếng Việt thì Tập làm văn lại chiếm một vị trí khá quan trọng vì nó là sự “ tích hợp” 4 kỹ năng của học sinh
Dạy Tập làm văn chủ yếu là dạy học sinh viết ra các ngôn bản và viết tập làm văn còn là sản phẩm thể hiện rõ vốn hiểu biết, đời sống, trình độ văn hoá của học sinh, bài tập làm văn trở thành sản phẩm tổng hợp, là nơi trình bày kết quả đích thực của việc học Tiếng việt
Dạy tiết quan sát tìm ý là tổ chức cho học sinh quan sát đối tượng miêu tả là một công việc thuận về nguyên tắc khi dạy học văn miêu tả “Miêu tả một em bé hoặc một chú mèo, một cái cây, một dòng sông mà ai cũng miêu tả giống nhau thì không ai thích đọc Vì vậy ngay trong quan sát để miêu tả người viết phải tìm ra cái mới cái riêng” [1] Trên cơ sở thu nhận trực tiếp các nhận xét, ấn tượng, cảm xúc giúp cho việc quan sát tốt hơn Từ đó hiểu biết và kỹ năng về văn miêu tả được hình thành một cách tự giác chủ yếu qua con đường thực hành
Tiết học này mở đầu một quy trình dạy một kiểu bài, thông qua một bài cụ thể luyện cho học sinh hai kỹ năng:
- Tìm tư liệu cho đề bài để chuẩn bị tập làm văn
- Cung cấp hiểu biết chung nhất, mang tính lý thuyết về kiểu bài, loại bài Tập làm văn ở lớp 4 gồm các thể loại:
* Miêu tả: - Tả đồ vật
- Tả cây cối
Trang 5- Tả con vật
* Kể chuyện truyện xây dựng theo chủ đề:
Tường thuật: - Thuật việc
- Thuật chuyện
* Viết thư: - Thư thăm hỏi
- Thư thuật chuyện
Số tiết dạy học sinh quan sát tìm ý cho học sinh lớp 4 không nhiều, song những tiết học này mở đầu cho quy trình dạy một bài kiểu văn miêu tả cụ thể Kết quả cuối cùng của tiết học này là học sinh phải tìm được ý cần thiết chuẩn bị cho việc làm bài văn theo yêu cầu của đề bài đã cho
Hình thành phương pháp kỹ năng quan sát cho những yêu cầu của các đề văn khác
2 2 Thực trạng về việc học văn miêu tả của học sinh lớp 4
Trường Tiểu học Trung Hạ là một trong những trường có chất lượng giáo dục tương đối ổn định trong toàn huyện Song đối với chất lượng viết văn, đặc biệt là văn miêu tả của học sinh khối lớp 4 và 5 trong nhiều năm nay chưa thực
sự cao (Kết quả của các lần thi KTĐK, giao lưu học sinh giỏi) Có nhiều nguyên nhân:
- Do các em chưa thực sự chủ động tìm tòi đọc sách, đọc chuyện để cảm nhận và tích hợp vốn từ Phần lớn các em là người dân tộc thiểu số, thời gian sinh hoạt ở nhà giao tiếp bằng ngôn ngữ địa phương, các em chưa hiểu nhiều về Tiếng Việt, nghĩa của từ Trong các hoạt động tập thể, vui chơi, giao tiếp với bạn bè hầu hết các em chỉ dùng tiếng dân tộc của mình do đó cơ hội để hiểu thêm về Tiếng Việt lại càng hạn chế
- Một số ít giáo viên trình độ, năng lực chuyên môn hạn chế chưa thực sự học hỏi tìm tòi đầu tư cho tiết dạy kiểu bài văn miêu tả dẫn đến vốn từ ngữ khô khan và óc quan sát chưa tinh tế nên khi hướng dẫn học sinh viết bài chưa có hiệu quả tốt
Từ những nguyên nhân trên dẫn đến cách dạy và cách học của học sinh trong tiết học Tập làm văn - quan sát, tìm ý không sôi nổi Cụ thể là các em chưa biết cách quan sát để miêu tả Nhiều em còn chưa hiểu quan sát là gì? Thường thì nhìn thấy cái gì các em nghĩ cái đó theo kiểu liệt kê, chứ không biết chắt lọc các chi tiết quan sát được Học sinh thiếu sự tưởng tượng, ít cảm xúc về đối
Ghi chú : Mục 2.1 : Đoạn văn từ “ Miêu tả cái riêng ” Tác giả tham khảo từ TLTK [1].
Trang 6tượng miêu tả không quan sát theo đúng yêu cầu Mặt khác do vốn từ của các
em chưa phong phú nên các em dùng từ chưa chính xác, sử dụng câu quá ngắn, nhạt nhẽo, không chọn lọc Hầu hết các em chưa biết cách quan sát,tìm ý chọn
từ ngữ miêu tả: từ láy, điệp từ, điệp ngữ nên bài văn của các em tuy đủ ý nhưng rất khô khan
Để khảo sát bước đầu tôi cho học sinh lập dàn ý với các dạng văn miêu tả
Đề bài 1: Em hãy quan sát, lập dàn ý tả loài cây mà em yêu thích.
Đề bài 2: Em hãy quan sát, lập dàn ý tả con vật mà em yêu thích.
Đề bài 3: Em hãy quan sát, lập dàn ý tả đồ vật mà em yêu thích.
Kết quả làm bài của các em thu được như sau:
Tổng
số HS Bài làm tốt Bài làm khá Bài làm TB Bài làm kém 10
* Bài làm của một số học sinh trước khi áp dung sáng kiến
Đề bài 1: Em hãy quan sát, lập dàn ý tả loài cây mà em yêu thích.
Đề bài 2: Em hãy quan sát, lập dàn ý tả con vật mà em yêu thích
Trang 7Đề bài 3: Em hãy quan sát, lập dàn ý tả đồ vật mà em yêu thích.
Qua kết quả bài làm của học sinh cho thấy nhiều học sinh chưa biết cách quan sát, chưa vận dụng các giác quan để quan sát.Trình tự quan sát lộn xộn, trí tưởng tượng chưa phong phú, cách chọn từ và dùng từ để miêu tả chưa hợp lí, dẫn đến ý của bài văn lủng củng
Nhìn chung thực trạng về kỹ năng viết văn của học sinh là chưa cao, hơn nữa trường Tiểu học Trung Hạ đang thực hiện dạy học thí điểm theo mô hình dự
án VNEN nên yêu cầu về Tiếng Việt đặc biệt kỹ năng viết văn càng vô cùng quan trọng
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
Để giúp học sinh có hứng thú học tập ở khả năng quan sát, tìm ý cho bài tập làm văn tốt, dẫn đến học sinh viết được một bài văn miêu tả hay, có tính sáng tạo, giàu hình ảnh, cảm xúc thì trước hết cần giúp các em hiểu rằng: Trước khi viết một bài văn không thể thiếu bước quan sát tìm ý (lập dàn ý cho bài văn)
Trang 8dùng lời văn của mình giúp người đọc như thấy cụ thể trước mắt là một cảnh đẹp sống động
Vì vậy để giúp học sinh làm được việc này tôi đã nghiên cứu và đưa ra các giải pháp như sau:
a Giải pháp 1:Hướng dẫn học sinh sử dụng các giác quan để quan sát
và tìm ý.
Để miêu tả bất cứ một cái gì chúng ta đều phải quan sát và tìm ý
Giáo viên giúp học sinh hiểu rõ quan sát và tìm ý là sử dụng các giác quan
để học sinh biết dùng ngôn ngữ nói hoặc viết lại những điều đã quan sát được theo một trình tự hợp lý
Học sinh phải biết vận dụng, kết hợp 5 giác quan để quan sát là:
1 Thị giác (mắt) : Nhận ra màu sắc, hình khối, sự vật
2 Thính giác (tai): Âm thanh, nhịp điệu gợi cảm xúc
3 Khứu giác (mũi):Những mùi vị tác động đến tình cảm
4.Vị giác (miệng, lưỡi): Quan sát cảm nhận
5 Xúc giác (da): Quan sát cảm nhận
Trong các giác quan này học sinh phải biết có những giác quan chủ đạo (Giác quan không thể thiếu khi quan sát ) đó là thị giác
* Đối với dạng văn tả đồ vật đồ chơi, tả cây cối, tả con vật: Tả các đồ
vật như: tả chiếc cặp, tả chiếc bút, tả chiếc xe đạp, tả cái bàn hoc, tả con gấu bông của em, tả con búp bê Tả cây cối như: tả loài cây ăn quả, cây cảnh, cây bóng mát, cây hoa…Tả con vật như: tả các con vật nuôi trong gia đình, tả con vật trong rừng… Các em có thể sử dụng nhiều giác quan để quan sát Sử dụng
càng nhiều giác quan để quan sát thì bài làm càng thêm sinh động Trong các dạng đề bài trên có nhiều bài có thể sử dụng nhiều giác quan để quan sát, tuy nhiên cũng có những dạng bài chỉ cần sử dụng 2 đến 3 giác quan để quan sát nhưng nội dung và ý của bài vẫn chặt chẽ
Ví dụ 1: Sử dụng nhiều giác quan để quan sát “ Dạng bài về tả cây cối, đặc
biệt là cây ăn quả”
+ Dùng thị giác: Thấy hình dáng của cây
+ Dùng thính giác: Nghe thấy tiếng chim hót, tiếng lá cây xào xạc…
+ Dùng khứu giác: Ngửi thấy mùi thơm của quả chín
+ Dùng vị giác : Cảm nhận vị của loài quả
+ Dùng xúc giác: Cảm nhận sự mát dịu mượt mà hay xù xì của thân cây, của quả…
Ví dụ 2: Sử dụng ít giác quan để quan sát, đó là khi tả đồ vật hoặc con vật “
Tả con mèo, con chó….”
+ Dùng thị giác : Thấy hình dáng
Trang 9+ Dùng thính giác: Nghe tiếng kêu, tiếng gầm
* Đối với dạng văn tả đồ vật và con vật: Có những giác quan rất ít khi
phải sử dụng hoặc không cần thiết phải sử dụng như vị giác Nhưng lại có những giác quan được sử dụng xuyên suốt quá trình quan sát và tìm ý đó là thị giác Như vậy để giúp học sinh có kỹ năng , thói quen kết hợp sử dụng các giác quan khi quan sát và tìm ý, tôi nhận thấy người giáo viên có vai trò rất lớn trong việc hướng dần gợi mở cho học sinh học sinh quan sát Giáo viên cho các em hiểu rõ yêu cầu của đề bài , xem xét nên sử dụng những giác quan nào để quan sát, làm bài
b Giải pháp 2: Hướng dẫn kĩ thuật quan sát tìm ý.
Sau khi học sinh đã có kỹ năng sử dụng các giác quan trong quá trình quan sát và tìm ý cho mỗi thể loại văn tả, tôi tiếp tục hướng dẫn các em thực hiện các bước trong quan sát và tìm ý
Bước 1: Chọn thể loại chọn đề bài tập làm văn Chọn những đề bài phù
hợp, gần gũi với học sinh đặc biệt là đối với học sinh dân tộc miền núi, các em
có khả năng trực tiếp quan sát
Ví dụ: Tả đồ vật (tả chiếc cặp, tả cái bàn học, tả cái bút, tả đồ chơi…) Tả cây cối ( tả cây xoài, tả cây mít, tả cây dừa, tả cây bàng, tả cây phượng, tả cây hoa …) Tả con vật ( tả con chó, tả con mèo, tả con gà, tả con chim…).
Con gà trống Chiếc cặp Cây phượng
Bước 2: Đọc kĩ yêu cầu của đề bài.
Đây là khâu chuẩn bị rất quan trọng của cả giáo viên và học sinh
- Học sinh đọc kĩ đề bài
- Phân tích đề bài bằng cách đặt ra các câu hỏi ( bài văn thuộc thể loại gì ? nội dung bài văn là gì ? kiểu bài văn ? trọng tâm ? muốn làm bài tốt cần quan sát những gì ?
Trang 10Bước 3: Hướng dẫn học sinh quan sát.
Giáo viên giúp học sinh hiểu, quan sát để làm Tập làm văn và quan sát tìm hiểu khoa học có mục đích khác nhau:
- Mục đích quan sát khoa học là tìm ra công dụng cấu tạo của sự vật, đặc điểm, tính chất của hiện tượng
- Quan sát văn học là tìm ra màu sắc, âm thanh, hình ảnh tiêu biểu và cảm xúc của người đối với sự vật
* Quan sát tỉ mỉ nhiều lượt:
- Để tìm ý cho bài văn, học sinh phải quan sát kỹ, quan sát nhiều lần cảnh
đó, tránh quan sát qua loa như ta nhìn lướt qua, hay liếc nhìn nó thì sẽ không tìm
ra những ý hay cho bài văn
- Học sinh cần xác định rõ vị trí, thời điểm, thời gian, trình tự quan sát
- Học sinh có thể lựa chọn các trình tự trên xuống dưới hoặc từ dưới lên trên, từ trái sang phải hay từ ngoài vào trong
- Trình tự thời gian, quan sát từ sáng đến tối, từ lúc bắt đầu đến lúc kết thúc
- Trình tự tâm lý, thấy nét gì nổi bật thu hút bản thân, gây cảm xúc quan sát trước
* Tóm lại: Học sinh cần nắm vững nắm yêu cầu quan sát của bài văn là:
- Phải tìm được những nét riêng tiêu biểu của sự vật Không cần đầy đủ
sự việc, nhưng cũng không nên sơ sài, chỉ cần chép lại những đặc điểm mà mình cảm nhận sâu sắc nhất không thống kê tỷ mỉ mọi chi tiết về sự vật
- Để làm được bài văn đúng yêu cầu của đề bài, quá trình quan sát không thể dàn đều mà phải tìm ra trọng tâm để tìm hiểu kỹ trọng tâm quan sát từng là nét chính của bài nỗi bật chủ đề của bài văn và dùng ý của người viết, có như vậy bài viết mới tránh khỏi dàn trải, nhạt nhẽo, lan man
Quan sát trong văn học cần giúp cho học sinh có hứng thú và say mê, từ
đó bộc lộ được cảm xúc của bản thân trước đối tượng quan sát, có hứng thú, cảm xúc học sinh mới dễ dàng tìm từ, chọn ý giúp cho việc diễn tả sinh động
và hấp dẫn
c Giải pháp 3: Hướng dẫn tổ chức cho học sinh thực hành quan sát
và tìm ý.
Tuỳ theo đề bài, giáo viên tổ chức cho học sinh quan sát ngay tại địa điểm có cảnh vật cần tả Nếu không thể tổ chức quan sát được thì giáo viên cho học sinh quan sát cảnh vật trước khi tới lớp và ghi lại những điều cảm nhận được