Cụ thể hóa và triển khai thực hiện các chủ trương của Đảng và Nhà nước, Bộ giáo dục và đào tạo đã đưa nội dung bảo vệ môi trường vào các môn họctrong hệ thống giáo dục bằng con đường tíc
Trang 1MỤC LỤC
PHẦN THỨ NHẤT: MỞ ĐẦU
PHẦN THỨ HAI: NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Trang 2Ở nước ta, bảo vệ môi trường cũng đang là vấn đề được quan tâm sâu sắc.Nhiều nghị quyết của Đảng, quyết định và chỉ thị của chính phủ về bảo vệ môitrường, đặc biệt là môi trường trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã tạo
cơ sở pháp lí vững chắc cho những nỗ lực và quyết tâm bảo vệ môi trường theođịnh hướng phát triển tương lai bền vững của một đất nước Theo quan điểm củaĐảng và nhà nước thì công dân Việt Nam được giáo dục toàn diện về môitrường nhằm nâng cao hiểu biết về ý thức bảo vệ môi trường
Cụ thể hóa và triển khai thực hiện các chủ trương của Đảng và Nhà nước,
Bộ giáo dục và đào tạo đã đưa nội dung bảo vệ môi trường vào các môn họctrong hệ thống giáo dục bằng con đường tích hợp nhằm trang bị cho học sinhkiến thức, kĩ năng về môi trường và bảo vệ môi trường Từ đó tạo nên một lốisống có trách nhiệm và thân thiện với thiên nhiên cho học sinh
Để giáo dục môi trường cho học sinh, Ngữ văn là môn khoa học có khảnăng rất cao, bởi:
- Môn Ngữ văn có nhiều nội dung, địa chỉ để giáo dục môi trường cho họcsinh qua những giờ dạy trên lớp
- Việc thay đổi chương trình sách giáo khoa mới cùng với phong trào đổimới phương pháp dạy học trong nhà trường trung học cơ sở, môn Ngữ văn đãmang tính cập nhật hơn, thời sự hơn, gắn với thực tế cuộc sống và tạo điều kiệncho học sinh thâm nhập vào cuộc sống hơn
- Các chuyên đề bồi dưỡng thường xuyên, đặc biệt là chuyên đề tích hợp
“Giáo dục môi trường trong môn Ngữ văn ” cho thấy: tích hợp giáo dục môitrường là một nội dung kiến thức bắt buộc, nội dung chính khóa trong chươngtrình dạy học Ngữ văn cấp Trung học cơ sở theo chuẩn kiến thức, kĩ năng
Qua thực tế giảng dạy, bản thân tôi luôn trăn trở tìm ra hướng đi chomình Tôi luôn tìm tòi, học hỏi và tham khảo tài liệu, đúc rút ra một số giải
pháp Vì thế, tôi mạnh dạn chọn vấn đề: “ Tích hợp giáo dục môi trường trong giảng dạy môn Ngữ văn 8 ở trường PTDTBT THCS Na Mèo – Quan Sơn – Thanh Hóa” để thực nghiệm
Trang 3II Mục đích nghiên cứu:
Văn học vốn rất gần gũi với cuộc sống mà cuộc sống bao giờ cũng bề bộn và vôcùng phong phú Mỗi tác phẩm văn chương là một mảng cuộc sống đã được nhàvăn chọn lọc phản ánh Vì vậy môn văn trong nhà trường có một vị trí rất quantrọng : Nó là vũ khí thanh tao đắc lực có tác dụng sâu sắc đến tâm hồn tình cảmcủa con người , nó bồi đắp cho con người trở nên trong sáng , phong phú và sâusắc hơn Đồng thời nó là môn học thuộc nhóm khoa học xã hội, có tầm quantrọng trong việc giáo dục quan điểm, tư tưởng tình cảm cho học sinh.Vì thế nó
có vị thế đặc biệt trong việc thực hiện mục tiêu chung của trường THCS
Để giáo dục môi trường cho học sinh, Ngữ Văn là môn khoa học có khảnăng rất cao Bởi:
Môn Ngữ Văn có nhiều nội dung, địa chỉ để giáo dục môi trường cho họcsinh qua những giờ dạy trên lớp
Việc thay đổi chương trình sách giáo khoa mới cùng với phong trào đổi mớiphương pháp dạy học trong nhà trường trung học cơ sở, môn Ngữ Văn đã mangtính cập nhật hơn, thời sự hơn, gắn với thực tế cuộc sống và tạo điều kiện chohọc sinh thâm nhập vào cuộc sống hơn
Các chuyên đề bồi dưỡng thường xuyên, đặc biệt là chuyên đề tích hợp
“Giáo dục môi trường trong môn Ngữ Văn” cho thấy: tích hợp giáo dục môitrường là một nội dung kiến thức bắt buộc, nội dung chính khóa trong chươngtrình dạy học môn Ngữ Văn cấp trung học cơ sở theo chuẩn kiến thức, kĩ năng
Vì vậy , làm thế nào để giúp các em thấy được vai trò của môi trườngsống đối với đời sống con người? Làm thế nào để cho các em có ý thức , tráchnhiệm trong việc bảo vệ môi trường ? Chính vì thế tôi chọn vấn đề nghiên cứunày để trao đổi cùng đồng nghiệp
III Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
1 Đối tượng nghiên cứu:
Tập trung khảo sát việc tích hợp môi trường trong dạy học Ngữ văn, cụthể là tại trường PTDTBT THCS Na Mèo – Quan Sơn – Thanh Hóa
2 Phạm vi nghiên cứu:
Hướng dẫn học sinh tích hợp giáodục môi trường trong giờ học Ngữ Vănkhối lớp 8 của trường PTDTBT THCS Na Mèo – Quan Sơn – Thanh Hóa
IV Phương pháp nghiên cứu:
1 Phương pháp nghiên cứu lí luận.
- Nghiên cứu tài liệu có liên quan, phương pháp dạy học, lý luận dạy học,sách giáo khoa, sách giáo viên, các loại sách tham khảo
- Dạy học tích hợp giáo dục môi trường
- Cần trang bị cho học sinh hệ thống các kiến thức cần thiết để hình thành
ý thức bảo vệ môi trường trong quá trình học bộ môn Ngữ văn
2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn.
- Thường xuyên dự giờ thăm lớp của đồng nghiệp để rút ra kinh nghiệmtrong giảng dạy
Trang 4- Qua thực tế giảng dạy, đánh giá kết quả học tập của học sinh để tích luỹkinh nghiệm, đúc rút chọn lọc thành bài học về phương pháp dạy học tích hợpgiáo dục môi trường.
V Thời gian nghiên cứu:
Từ tháng 08 năm 2017 đến tháng 03 năm 2018
Trang 5PHẦN II: NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
I Cở sở lí luận của vấn đề:
1 Khái niệm và tác dụng của môi trường:
1.1 Khái niệm:
Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanhcon người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại phát triển của con
người và sinh vật (Điều 3 – Luật bảo vệ môi trường – Năm 2005)
Môi trường sống của con người theo nghĩa rộng là tất các các yếu tố tự nhiên và
xã hội cần thiết cho sự sinh sống và sản xuất của con người như: tài nguyênthiên nhiên, không khí, đất, nước, ánh sáng, cảnh quan, quan hệ xã hội Theonghĩa hẹp thì môi trường sống của con người chỉ bao gồm các yếu tố tự nhiên và
xã hội trực tiếp liên quan đến chất lượng cuộc sống của con người như: diện tíchnhà ở, điều kiện vui choi, giải trí, chất lượng bữa ăn…
1.2 Các chức năng cơ bản của môi trường:
Môi trường là không gian sinh sống cho con người và thế giới sinh vật; lànơi chứa đựng các tài nguyên cần thiết cho đời sống và sản xuất của con người;
là nơi chứa đựng các chất thải của đời sống và sản xuất; là nơi lưu trữ và cungcấp thông tin cho con người
2 Mục tiêu giáo dục môi trường trong môn Ngữ văn 8:
2.1 Kiến thức: Giúp học sinh
Hiểu được vấn đề sử dụng bao nilon và rác thải có ảnh hưởng đến môitrường; ảnh hưởng của việc thuốc lá đối với môi trường; mối quan hệ giữa môitrường có ảnh hưởng và sức khỏe con người; vấn đề bùng nổ dân số tác độngđến môi trường; các biện pháp bảo vệ môi trường
2.2 Thái độ, tình cảm: Giúp học sinh
Có tinh thần yêu quí, tôn trọng thiên nhiên; có tình yêu quê hương đấtnước, tôn trọng di sản văn hóa; có thái độ thân thiện với môi trường và ý thứcđược hoạt động trước vấn đề môi trường nảy sinh; có ý thức quan tâm thườngxuyên đến môi trường sống cá nhân, gia đình, cộng đồng ; bảo vệ đa dạng sinhhọc, bảo vệ rừng, đất đai, nguồn nước, không khí ; giữ gìn vệ sinh, an toàn thựcphẩm; ủng hộ, chủ động tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường, phê phánhành vi gây hại cho môi trường
2.3 Kĩ năng, hành vi: Giúp học sinh
Có kĩ năng phát hiện vấn đề môi trường và ứng xử tích cực với vấn đềmôi trường nảy sinh; có hành động cụ thể bảo vệ môi trường; cuyên truyền, vậnđộng bảo vệ môi trường trong gia đình, nhà trường và cộng đồng
3 Nguyên tắc, phương thức, phương pháp giáo dục bảo vệ môi trường trong giảng dạy môn Ngữ văn 8:
3.1 Các nguyên tắc tích hợp:
Chỉ tích hợp những bài thực sự có liên quan môi trường, không gượng ép,không tích hợp tràn lan, không tích hợp những bài không có liên quan hoặc ítliên quan tới môi trường, đảm bảo khai thác nội dung giáo dục môi trường mộtcách tự nhiên, hợp lí đạt hiệu quả cao
Trang 6Đảm bảo được đặc trưng bộ môn, không biến giờ học thành giờ phổ biếngiáo dục môi trường Giáo dục môi trường chỉ là nội dung tích hợp một cách tựnhiên, hòa đồng với kiến thức chuyên môn.
Không làm tăng nội dung học tập dẫn đến quá tải Các phương tiện vềmôi trường cần nghiên cứu kĩ, chọn lọc cẩn thận và gia công về cách thức dẫndắt liên hệ, đảm bảo cho học sinh vừa nắm vững kiến thức chuyên môn, vừatăng thêm kiến thức về môi trường, có ý thức giữ gìn, bảo vệ môi trường vàtuyên truyền cho những người khác
Chia nhỏ, rải đều vấn đề môi trường vào các bài hợp lý; những vấn đề bảo
vệ môi trường, chống ô nhiễm môi trường ở môn học chỉ tích hợp ở một số khíacạnh mà thôi; đảm bảo tính hấp dẫn của các hoạt động thực tiễn về môi trường(Tạo sân chơi, sáng tác, tham quan thực tế)
3.2 Phương thức giáo dục: Dựa theo 03 mức độ
Mức độ toàn phần: Mục tiêu, nội dung bài học hoặc chương trình phù
hợp hoàn toàn với mục tiêu và nội dung giáo dục bảo vệ môi trường
Mức độ bộ phận: Chỉ có một phần bài học có mục tiêu, nội dung giáo dục
bảo vệ môi trường
Mức độ liên hệ: Có điều kiện liên hệ logic, ngoài ra còn có các hoạt động
giáo dục bảo vệ môi trường ngoài giờ lên lớp (như trồng cây, tham quan, điềutra, khảo sát, thi tìm hiểu môi trường )
3.3 Phương pháp giáo dục bảo vệ môi trường:
Là lĩnh vực giáo dục liên ngành, bảo vệ môi trường sử dụng nhiều phương
pháp dạy học của các bộ môn, chịu sự chi phối của các phương pháp đặc trưng
bộ môn, nhưng nó cũng có phương pháp đặc thù Vì vậy, ngoài những phươngpháp chung như: thảo luận, trò chơi Giáo dục bảo vệ môi trường thường sửdụng nhiều phương pháp như: Phương pháp tham quan, điều tra, khảo sát,nghiên cứu thực địa; khai thác kinh nghiệm thực tế để giáo dục; phương pháp
hoạt động thực tiễn (thói quen bảo vệ môi trường: trồng cây, gom rác ); giải quyết vấn đề cộng đồng; phương pháp học tập theo dự án (cụ thể các em thực
hiện đúng việc bảo vệ môi trường); tiếp cận kĩ năng sống, bảo vệ môi trường (Khả năng ứng xử tích cực về bảo vệ môi trường); phương pháp nêu gương.
II Thực trạng của vấn đề nghiên cứu:
là môn học dễ tác động tới tư tưởng, nhận thức và hành động của học sinh
Qua tìm hiểu trong quá trình dạy học tại trường PTDT bán trú THCS NaMèo và tham khảo một số trường bạn trong huyện Quan Sơn, tôi được biết rằngnội dung này đã được Ban giám hiệu các nhà trường, các tổ chuyên môn và từng
Trang 7giáo viên triển khai cụ thể, sâu rộng trong kế hoạch chuyên môn theo tháng,tuần
Hầu hết ở các bộ môn, đặc biệt ở bộ môn Ngữ văn, dù ở những mức độkhác nhau, song mỗi giáo viên đều đã thể hiện được tinh thần tích cực trong việchưởng ứng thực hiện tích hợp giáo dục môi trường cho học sinh Ngoài ra cáchoạt động ngoại khóa do Đoàn thanh niên, Đội thiếu niên trường tổ chức cũngtuyên truyền và định hướng giáo dục cho học sinh biết rõ bảo vệ môi trường là
vô cùng quan trọng
Song trên thực tế, chúng ta có thể nhận thấy còn có những giáo viên, tuyrất tâm huyết và tích cực nhưng còn lúng túng trong nội dung và phương pháptích hợp trong quá trình dạy học nên hiệu quả thực hiện công tác tuyên truyền vàgiáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh trong nhà trường còn hạn chế Nhậnthức và ý thức thực hiện bảo vệ môi trường của học sinh còn khá mờ nhạt vàchưa tạo thành thói quen tự giác trong học tập cũng như cuộc sống sinh hoạthàng ngày, sự hiểu biết của học sinh về bảo vệ môi trường còn ít ỏi và khá mơ
hồ
2 Kết quả của khảo sát đầu năm học 2017 – 2018:
Qua khảo sát đầu năm học 2017- 2018 đối với học sinh khối 8 về sự hiểubiết về môi trường và bảo vệ môi trường, tôi nhận được kết quả như sau:
Không có ý thức và hành động bảo vệ môi trường
45/53(84,9%)
10/53(18,9%)
40/53(74.5%)
3 Nguyên nhân:
Nguyên nhân dẫn đến thực trạng trên thì có nhiều Song theo tôi, do một
số nguyên nhân chủ yếu sau:
3.1 Đối với giáo viên:
Việc giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh chưa được giáo viên thực
hiện liên tục, đồng bộ, đều tay, chưa gắn với thực tế Phương pháp giáo dục đôikhi cứng nhắc, nặng tính giáo điều, chưa đi vào thực tế bài dạy, thực tế cuộcsống Một số giáo viên chưa thực sự quan tâm đến nội dung tích hợp này nênthực hiện qua loa, đại khái mang tính hình thức Do điều kiện khách quan nênviệc sử dụng đồ dùng dạy học, phương pháp trực quan vào tiết học hạn chế hứngthú học tập, khả năng tư duy khám phá và tự nhận thức của học sinh Bộ giáodục chưa có một tài liệu hướng dẫn cụ thể nào giúp giáo viên có những địnhhướng giáo dục đúng chuẩn và đúng lúc, đúng chỗ
3.2.Đối với học sinh:
Một số học sinh chưa có ý thức và nhận thức đúng đắn đối với các vấn đềcủa cuộc sống, đặc biệt là vấn đề môi trường Đa số các em còn lười hoặc không
Trang 8bao giờ suy nghĩ, liờn tưởng, so sỏnh, suy luận nội dung tri thức gắn với cuộcsống khi đọc sỏch, kể cả văn bản trong SGK cũng như cỏc loại sỏch bỏo và cỏckờnh thụng tin khỏc Đa số cỏc em là người dõn tộc thiểu số, lại ở vựng sõu vựng
xa, điều kiện gia đỡnh và địa phương chưa phỏt triển nờn việc tiếp xỳc với cỏc
kờnh thụng tin cũn hạn chế.Vỡ vậy, thụng tin về vấn đề mụi trường cũn hạn chế III cỏc giải phỏp thực hiợ̀n:
1 Giải phỏp chung:
1.1 Sự chuẩn bị của giỏo viờn:
Đối với giỏo viờn dạy học núi chung, giỏo viờn dạy mụn Ngữ văn núiriờng việc chuẩn bị là vụ cựng cần thiết Khi nhận chuyờn mụn, giỏo viờn cần cúcỏi nhỡn tổng thể toàn bộ chương trỡnh Ngoài việc xỏc định mục đớch yờu cầu,
đồ dựng dạy học liờn quan đến bài dạy, giỏo viờn cũn phải dự kiến dạy mục nào,kiến thức của từng mục ra sao, dự kiến sử dụng đồ dựng dạy học gỡ Đối vớinhững tiết liờn quan tới việc lồng ghộp giỏo dục bảo vệ mụi trường, giỏo viờncần xỏc định rõ chủ đề tích hợp, mục đớch tớch hợp, mức độ tớch hợp, thời điểmtớch hợp, phương phỏp tớch hợp nội dung bảo vệ mụi trường trong bài học mộtcỏch cụ thể và rõ ràng Bởi vỡ tri thức về mụi trường là vụ cựng rộng, cú nhiềunội dung, nhiều khớa cạnh, giỏo viờn cần phải chọn lọc, linh hoạt vận dụng mộtnội dung, một khớa cạnh nào đú để lồng ghộp vào bài dạy Ở nội dung này, hiệnnay đó cú tài liệu hướng dẫn do đú giỏo viờn cú thể căn cứ vào tài liệu để chuẩn
bị song đối với những tiết dạy khỏc ngoài tài liệu hướng dẫn, giỏo viờn cần linhđộng và sỏng tạo xỏc định cho bài học
1.2 Sự chuẩn bị của học sinh.
Học sinh phải cú đầy đủ sỏch giỏo khoa Ngữ Văn 8; sưu tầm cỏc tài liệu
về bảo vệ mụi trường, tranh ảnh về thiờn nhiờn, mụi trường; cỏc bài thơ, bài vănviết về đề tài thiờn nhiờn; phiếu điều tra
2 Cỏc giải phỏp cụ thể:
2.1 Đối với giỏo viờn:
Lựa chọn những bài học trong chương trỡnh cú nội dung tớch hợp giỏo dụcbảo vệ mụi trường ở chương trỡnh Ngữ Văn 8 THCS:
STT Tờn bài Văn bản Tiờ́ng Viợ̀t làm văn Tập Mức độ và nội dung
Tập 1
Liờn hệ Tỡm cỏctrường từ vựng cúliờn quan đến mụitrường
3 Thụng tin về Ngày Trỏi X Trực tiếp khai thỏc
Trang 9Đất năm 2000
trực tiếp về đề tàimôi trường: vấn đềbao bì ni lông và rácthải
Liên hệ Đặt câu liênquan đến môitrường
Trực tiếp khai tháctrực tiếp về đề tàimôi trường: vấn đềhạn chế và bỏ thuốclá
Liên hệ Môi trường
và sự gia tăng dânsố
Liên hệ Sáng tácnhững bài thơ liênquan đến chủ đề môitrường
Tập 2
8 Nhớ rừng X Liên hệ Môi trườngcủa chúa sơn lâm
9 Đi bộ ngao du (trích Ê-min hay về giáo duc) X Liên hệ Môi trườngvà sức khỏe.
10 Chương trình địaphương phần văn X Liên hệ các vấn đềmôi trường.
2.2 Đối với học sinh:
Học sinh về nhà cần đọc sách giáo khoa, soạn bài đầy đủ; sưu tầm tài liệu,liên quan đến việc tích hợp giáo dục môi trường trong bài học như: tranh ảnh,các bài viết của những nhà chuyên môn… nhất là tài liệu Lịch sử địa phương
IV Các biện pháp tổ chức thực hiện:
1 Chuẩn bị:
Trước hết phải có tài liệu chuyên đề và tham gia tập huấn, giúp cho giáoviên có thêm cơ sở tham khảo, nắm vững hơn về những chức năng, vai trò củamôi trường; những nội dung, địa chỉ tích hợp, mức độ tích hợp Bên cạnh tài liệuchuyên đề, cũng rất cần tuyển lựa, đưa một số sách tham khảo, tư liệu bằng hìnhảnh, các tác phẩm văn học vào quá trình giảng dạy Bởi vì tính xác thực của tưliệu là một yếu tố có sức thuyết phục nhất, phù hợp với đặc điểm tâm lý của họcsinh phổ thông ( thiên về trực quan sinh động )
Trang 10Giáo viên soạn và giảng thử một bài có nội dung tích hợp để tổ bộ mônđánh giá, góp ý; học hỏi đồng nghiệp Từ thực tế đó, cần rút ra kinh nghiệm chocác tiết học sau.
2 Tiến hành tích hợp trong các tiết học:
Đối với việc tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học Ngữ văn
8 có thể thông qua nhiều hình thức Trong một bài dạy cụ thể, có thể dùng hìnhảnh tư liệu, phim tư liệu, câu hỏi mang tính chất tổng kết khái quát
2.1 Khi dạy bài “ Trường từ vựng ” – Tiết 07
Khi dạy bài này, giáo viên cần xác định rõ mức độ tích hợp chỉ là liên hệ
Vì vậy, sau khi hình thành khái niệm về trường từ vựng cho học sinh, giáo viêncho học sinh tìm một trường từ vựng liên quan đến môi trường Việc này vừagiúp học sinh củng cố phần lí thuyết, vừa giúp các em có ý thức tìm hiểu về môitrường
Ví dụ: Giáo viên có thể cho học sinh tìm trường từ vựng về thành phần của môi trường Từ việc tìm hiểu trường từ vựng này, học sinh nhận thức được thành phần của môi trường gồm: thạch quyển, khí quyển, thủy quyển, sinh quyển.
2.2 Khi ra đề cho bài “ Viết tập làm văn số 2” – Tiết 39, 40
Khi chuẩn bị ra đề, giáo viên cần xác định, đây là kiểu bài tự sự kết hợpvới miêu tả và biểu cảm, vì vậy mức độ tích hợp ở bài này là liên hệ Giáo viên
ra đề cần hướng các em viết về môi trường Chẳng hạn, giáo viên có thể ra đềphần tự luận như sau:
Đề bài: Hãy kể lại chuyến tham quan (cảnh quan thiên nhiên hoặc di tích
lịch sử, văn hóa) mà em nhớ nhất.
Để làm được đề bài trên, học sinh không chỉ sử dụng phương thức tự sự
để kể mà còn phải sử dụng phương thức miểu tả và biểu cảm để tả và biểu cảmngắn gọn về hình ảnh thiên nhiên, di thích lịch sử văn hóa mà mình vừa thamquan
Như vậy, đề bài này vừa đảm bảo về kiểu bài tự sự, kĩ năng kết hợp yếu tốmiêu tả và biểu cảm, vừa khắc sâu hình ảnh thiên nhiên, di tích lịch sử văn hóacho học sinh
2.3 Bài “ Thông tin về trái đất năm 2000 ” – Tiết 43
Đây là bài mà giáo viên có thể trực tiếp khai thác đề tài môi trường Cụ
thể là vấn đề sử dụng bao nilon và rác thải có ảnh hưởng đến suy thoái môitrường
Ở bài này, trước hết giáo viên cần phân tích cho học sinh thấy rõ được:việc khởi xướng Ngày Trái Đất là nhằm bảo vệ môi trường Môi trường sốngcủa nhân loại ngày càng bị đe dọa cho nên nhiều nước đã tham gia vào hoạtđộng tổ chức này nhằm cứu lấy “ ngôi nhà chung ” của tất cả chúng ta Chủ đềcủa Ngày Trái Đất là “ Một ngày không sử dụng bao bì nilon”
Thứ hai, giáo viên cần cho học sinh tìm hiểu về thực trạng việc sử dụng
bao nilon ở Việt Nam là vô cùng lớn, mỗi ngày thải ra hàng triệu bao nilon.Điều đáng lo ngại là chúng ta chỉ thu gom được một phần nhỏ Phần lớn bao