BÀI GIẢNG Tài nguyên rừng là một phần của tài nguyên thiên nhiêN

Tài nguyên rừng là một phần của tài nguyên thiên nhiên, thuộc loại tài nguyên tái tạo được. Nhưng nếu sử dụng không hợp lý, tài nguyên rừng có thể bị suy thoái không thể tái tạo lại. Tài nguyên rừng có vai trò rất quan trọng đối với khí quyển, đất đai, mùa màng, cung cấp các nguồn gen động thực vật quý hiếm cùng nhiều lợi ích khác.

Từ năm 1961 đến năm 1971 Quân đội Mỹ đã rải xuống miền Nam Việt Nam hơn 72 triệu lít chất độc hoá học ( trong đó có 44 triệu lít chất da cam )với mục đích phá hoại hoa màu, tàn phá rừng nhằm hạn chế hoặc tiêu diệt đối phương, gây nên nhiều tác hại đến môi trường sống và sức khoẻ của nhân dân ta.

• Một số chất hoá học độc này chứa đựng

2.4.5-T (2.4,5-trichlorophenol), một loại hoá chât diệt

cỏ, gây rụng lá khai quang Dioxin (2,3,7,8 Tetra Chloro Dibenzo - p -Dioxin ( TCDD)) xuất hiện

trong quá trình sản xuất 2, 4 5 - T

• Với một liều Dioxin một phần tỷ gam/kg trọng

lượng cơ thể (nanogam), Dioxin có thể gây nên các tai biến sinh sản

~43% ~ 33% ~ 27%

Đơn vị tính 1000ha

Tính?

• Rừng phân bố không đồng đều ở các vùng

Việt Nam: nằm trong vành đai nóng, giàu nhiệt, ẩm

và chịu ảnh hưởng rất lớn của chế độ gió mùa,…

rậm rạp lại có nhiều tầng nhiều lớp, vừa phân

hoá theo vĩ độ vừa phân hoá theo cao độ

+ Thực vật rừng có đến hơn 12.000 loài

thực vật bậc cao (khoảng 10% là đặc hữu)

+ độ che phủ của rừng tự nhiên: ≈ 30%

+ nhiều loài cây gỗ quí đang trên đà tuyệt chủng

+ trữ lượng và chất lượng rừng giảm

VÀI CON SỐ THỐNG KÊ RỪNG VIỆT NAM

- Trước: 26 triệu ha (78% diện tích đất)

- 1943-1950: 14 tr ≈ 43.8% > mức an toàn sinh thái (33%)

+ Bắc Bộ: ≈ 68%,

+ Nam Trung B: ≈ 44%, + Nam Bộ: ≈ 13%

- 1976: 11tr ha ≈ 34%

- 1984: 7.2 tr ha

- 1988: 6.4 tr ha

- 1992: 5.2 tr ha

• Bình quân mất 110.000 – 120.000ha rừng/n ăm

• Tây Nguyên: tỉ lệ mất rừng cao nhất (Lâm Đồng và Gia Lai)

- Lâm Đồng: 1976-1994: mất 274.428ha

- Gia Lai: 1987-1992: mất 87.542ha

hầu hết là rừng giàu và rừng trung bình

• Đông Nam bộ: 1940: độ che phủ: 50-60%

• Đồng Nai: 1962: 63%

1972: 26.4%

1992: 22.5% (có rừng trồng)

• Rừng Tre ở Miền nam cũng bị suy giảm

• Rừng đước Cà Mau: làm vuông tôm:

• Ở khu vực Tây Nguyên:

- rừng mất > rừng trồng (Lâm Đồng và Gia Lai)

- Lâm Đồng, từ 1976 - 1994, giảm 274,439 ha

- Gia Lai, từ 1987 – 1992, giảm 87.542 ha, 17.000 ha/ năm ( rừng giàu, rừng trung bình)

So sánh diện tích các loại rừng giai đoạn 1976 – 1982 và 1976 – 1994 ở Lâm Đồng (ha).

• Sự suy thoái rừng còn thể hiện ở giảm trữ lượng và sản lượng của rừng

• 1993, ≈ 6 tr ha, rừng giàu chỉ chiếm 9%

Tỷ lệ các loại rừng trong rừng lá rộng (số liệu

Rừng phục hồi 1.452.967 34,86

• Tuy nhiên do: đẩy mạnh trồng rừng nên:

2009, độ che phủ rừng của nước ta đã đạt 39,4% (tỉ lệ rừng giàu thấp).

Biểu 4: TỔNG HỢP ĐỘ CHE PHỦ RỪNG TOÀN QUỐC

Tính đến ngày 31/12/2008

(Ban hành kèm theo Quyết định số 1267/QĐ-BNN-KL ngày 05/5/2009)

Công bố số liệu diện tích rừng có đến 31/12/2008 trong toàn quốc - Độ che phủ rừng toàn quốc năm 2008 là 38,7 %.

cộng Diện tích quy hoạch cho lâm nghiệp Ngoài dt quy

hoạch LN

• Số liệu có thể bị lệch.

Rừng tự nhiên Rừng theo mục

đích sử dụng

Rừng theo độ giàu, nghèo

CÁC KIỂU RỪNG CHÍNH Ở VIỆT

NAM

Rừng lầy hổn hợp

Rừng tre nứa

Rừng

lá kim

Rừng khộp

Rừng lá rộng thường xanh

NĐ núi cao

Rừng lá rộng thường xanh

NĐ núi

đá vôi

Rừng tự nhiên

1.Rừng lá rộng thường xanh nhiệt đới

- Tầng vượt tán A1:

+ cây gỗ cao đến 40 - 50 m, họ Dầu (Dipterocarpaceae),

họ Dâu tằm (Moraceae), họ Đậu (Leguminosae) v.v…

Phần lớn là loài cây thường xanh nhưng cũng có loài cây rụng lá trong mùa khô rét

+ Tầng này thường không liên tục, tán cây xoè rộng hình

ô, hình tán

- Tầng ưu thế sinh thái A2:

+ Đây còn gọi là tầng lập quần bao gồm cây gỗ cao trung bình từ 20 - 30 m, thân thẳng, tán lá tròn và hẹp, tầng tán liên tục.,

+ phần lớn là những loài cây thường xanh thuộc các

họ Dẻ (Fagaceae), họ Re (Lauraceae), họ Vang

(Caesalpiniaceae), họ Trinh nữ (Mimosaceae), họ

Cánh bướm (Papilionaceae), họ Bồ hòn

(Sapindaceae), họ Xoan (Meliaceae), họ Mộc lan

(Magnoliaceae), họ Trám (Burseraceae) v.v

Ngoài ra, còn có những " cây gỗ giả " thuộc họ Dừa (Palmae),

họ phụ Tre nứa (Bambusoideae), họ Sẹ (Scitaminaceae) v.v… Trong tầng này còn có những loài quyết thân gỗ, chịu được

bóng rợp Tham gia tầng này còn có những cây con, cây nhỡ của những loài cây gỗ lớn ở tầng A1 , A2 , A3.

- Tầng cỏ quyết C:

+ cao không quá 2 m

+ họ Ô rô (Acanthaceae), họ Gai (Urticaceae), họ Môn ráy (Araceae), họ Gừng (Zingiberaceae), họ Hành tỏi (Liliaceae) và những loài dương xỉ v.v…

Tham gia tầng này còn có những cây tái sinh

của những loài cây gỗ lớn ở tầng A1 , A2 , A3

2 Rừng lá rộng thường xanh nhiệt đới trên núi đá vôi

Loài phong phú, chủ yếu là nghiến, huỳnh đàn, mun

Rừng QG Cúc Phương: (3 tỉnh Ninh Bình, Thanh Hóa, Hòa Bình) dt 25.400 ha , 2.000 loài cây

Đặc biệt, có cây Bạnh vè lớn nhất rộng hơn 17 m

chò chỉ, chò xanh đk 6 m …

68 loài thú, 140 loài dơi, 36 loài bò sát, 17 loài lưỡng thê

và một số loài cá, sóc … có tới 24 bộ côn trùng mà trong đó đẹp nhất là loài bướm Phượng hoàng có màu sắc rực rỡ

3 Rừng lá rộng thường xanh nhiệt đới núi cao

não, Đỗ quyên, Tre nứa …

Cây thuốc quý: đỗ trọng, quế,…

4 Rừng thưa cây họ dầu (rừng khộp)

Phân bố

• Rừng khộp phân bố tập trung ở tỉnh Đắc Lắc, Gia Lai Ngoài

ra, còn có ở Di Linh (Lâm Đồng) và những rừng khộp nhỏ phân bố ở Ninh Thuận, Bình Thuận, Sông Bé, Tây Ninh

• Về vĩ độ: rừng khộp phân bố từ vĩ độ 14o B (Gia Lai) đến vĩ

độ 11o B (Tây Ninh)

• Về độ cao so với mực nước biển : rừng khộp phân bố tập

trung ở độ cao từ 400 - 800 m

Rừng khộp, Đắc Lắc, Tây Nguyên

+ Khí hậu có hai mùa rõ rệt (4 – 6)( 1 – 2) (1).

+ Mùa khô, nước mặt và nước ngầm rất cạn kiệt

Mùa mưa: lại mưa tập trung gây úng ngập hình thành nên

những nhóm kiểu lập địa rừng khộp khác nhau

+ Độ ẩm: 80 - 85%, mùa khô: 72 -73%

Cấu trúc rừng

gồm 309 loài cây thuộc 204 chi, 68 họ, trong đó có hơn 90 loài cây gỗ với 54 loài cây gỗ lớn, gỗ trung

bình.

- cây họ Dầu chiếm ưu thế

- một số họ khác như: cẩm xe, mai xiêm

Còn gọi là rừng thưa cây họ dầu: Mật độ thưa, tán cây không giao nhau, rụng lá từ 3 - 4 tháng, thường chỉ có một tầng cây gỗ, nơi sinh trưởng tốt đạt chiều cao 20

- 25 m, nơi sinh trưởng xấu chỉ cao 7 - 8 m Tầng

thảm tươi không rậm rạp.

Ý nghĩa kinh tế, phòng hộ và khoa học

- dt: 0.5tr ha là một nguồn tài nguyên rừng đặc biệt của Tây Nguyên và cả nước

- Có: những loài cây gỗ lớn có giá trị

LSPG: dầu, nhựa, tananh, dược liệu v.v…

động vật,

- Cây thích nghi cao với khô hạn và lửa rừng, khó có thể tìm

ra loài cây nào khác thay thế

- Vai trò phòng hộ môi trường và bảo vệ đất Tây Nguyên

- Là hệ sinh thái rừng độc đáo chỉ có ở Tây Nguyên và làm phong phú thêm tính đa dạng sinh học của hệ sinh thái rừng nhiệt đới Việt Nam

5 Rừng lá kim

- Phía Nam (vùng núi cao trên 1.000 m) Thực vật: thông 3 lá, 2 lá, tùng, bách tán tập trung trên 200.000 ha ở Lâm Đồng,

SP: gỗ, nhựa.

- Vùng cao trên 1.500 m của dãy Hoàng

liên sơn, Trường sơn: thông 3 lá, pơ mu,

sa mu, du sam

Hệ sinh thái rừng hỗn giao lá kim và lá rộng

Phân bố theo độ cao so với mực nước biển :

- Phân bố rừng lá kim á nhiệt đới :

+ Ở miền Nam, phân bố thông nhựa (Pinus merkusii) ở độ

cao từ 600 - 1.000 m Phân bố thông ba lá (Pinus kesiya ) ở độ

cao trên 1.000 m, ở một số địa phương có thể xuống thấp hơn + Ở miền Bắc, thông nhựa phân bố xuống vùng thấp gần

biển như Nghệ An, Quảng Ninh Thông ba lá xuất hiện ở

Hoàng Su Phì ( Hà Giang ) ở độ cao khoảng trên 1.000 m

- Phân bố rừng lá kim ôn đới:

+ Miền Bắc trên 1.600 m

+ Miền Nam trên 1.800 m

Điều kiện sinh thái

a) Vành đai khí hậu á nhiệt đới núi thấp

- Chịu ảnh hưởng của chế độ gió mùa

- To: 15oC - 20oC, tháng lạnh nhất <15oC ở miền Bắc và dưới 20oC ở miền Nam

To trong tháng giao động từ 5o - 20oC

Rừng lá kim á nhiệt đới

- Cấu trúc rừng

+ Ở MN , gồm có 3 tầng :

- Tầng cây gỗ có thông nhựa hoặc thông ba lá, có

nơi mọc lẫn với dầu trà beng (Dipterocarpus

obtusifolius).

- Tầng cây bụi, chủ yếu là các cây thuộc họ Dẻ

(Fagaceae) hoặc họ Đỗ quyên (Ericaceae)

- Tầng thảm tươi là các cây thuộc họ Cỏ lúa

(Gramineae), họ Cú (Compositae) …

+ Ở MB , ở Mộc Châu ( Sơn La ) có tầng vượt tán đứt quãng ( cây du sam (Keteleeria davidiana).

- Tầng cây gỗ: là loài thông nhựa (Pinus merkusii)

- Tầng cây bụi gồm có bồ câu vẽ (Breynia

fructicosa), tóc rối (Helicteres angustifolia), dâu

(Myrica sapida var tonkinensis) v.v…

- Tầng cỏ: gồm có cỏ lông mi (Eremochloa ciliaris),

cỏ mỡ (Ichaemum aristatum), cỏ guột (Dicranoteris

linearis) v.v…

• rừng lá kim ôn đới núi cao trung bình

- rừng cây lá kim mọc thuần loài như pơ mu (Fokienia

hodginsii), sa mu (Cunninghamia lanceolata), thông nàng

(Podocarpus imbricatus)

- Mọc xen với pơ mu còn có thông lá dẹp

(Ducampopimus krempfii ), thông năm lá Đà lạt (Pinus

dalatnensis)

- Ngoài ra, ở vành đai ôn đới núi cao thuộc dãy núi Phan

Xi Păng trên độ cao 2.400 - 2.900m còn có thiết sam

(Tsuga yunnanensis ), …

+ Ngoài ra còn mọc hỗn loài với các loài cây khác họ Re (Lauraceae),

và dẻ gai (Castanopsis hickelii).

- A2 cao từ 10 - 20 m: các loài cây thuộc họ Re, họ Bồ hòn (Sapindaceae),

họ Myrristicaceae Có rất ít tái sinh của loài cây tô hạp Tái sinh chủ yếu là những loài cây thuộc họ Re (Lauraceae) và họ Du (Ulmaceae).

- Tầng B gồm một số loài cây Blastus sp, cau rừng (Pinanga baviensis ), loài Lasianthus sp, dương xỉ thân gỗ

- Tầng C có quyển bá, dương xỉ, một số loài cây trong họ Gừng

Các thực vật ngoại tầng: phụ sinh như phong lan có rất ít.

Ý nghĩa kinh tế, phòng hộ và khoa học

- 2 loài có ý nghĩa kinh tế : thông nhựa và thông ba lá:

cung cấp gỗ, nhựa, nguyên liệu cho công nghiệp giấy sợi.

- Do phân bố ở vành đai cao, địa hình phức tạp, dốc cao hiểm trở nên rất có ý nghĩa trong việc phòng hộ môi

trường cho vùng núi thấp và đồng bằng.

- Về ý nghĩa khoa học : tăng tính đa dạng sinh học cho hệ sinh thái rừng nhiệt đới Việt Nam

6 Rừng tre nứa

Bắc đến Nam

Tre nứa ưa ẩm, ưa sáng, mọc nhanh và có giá trị

về nhiều mặt

Rừng nứa ở Việt Bắc, rừng lồ ồ ở miền Nam, Sông

Bé, Tây Ninh có hàng trăm nghìn ha rừng tre, lồ ồ, Nước ta có ~ 150 loài thuộc 25 chi , ~ 25 loài tre

trúc được trồng và có giá trị kinh tế cao

Hiện nay, diện tích giảm nhiều

1999 : dt 1,489 tr ha, chiếm 4,53% diện tích toàn quốc, trữ lượng 8,4 tỷ cây

- Tự nhiên 1,415 tr ha, chiếm 15% dt rừng tự nhiên, trữ lượng 8,3 tỷ cây; trong đó rừng tre nứa thuần loại 0,789 tr ha, chiếm 8,36% diện tích rừng tự nhiên.

Rừng tre nứa tự nhiên Rừng tre trồng Tổng số

Diện tích (ha) Trữ

lượng (tr cây)

Diện tích (ha)

Trữ lượng (tr cây)

Diện tích (ha) Trữ lượng

Vùng Diện tích

(ha) Các chi chủ yếu

Đông Bắc 322.889 Bambusa, Dendrocalamus, Indosasa,

Lingnania,Neohouzeana, Phyllostachys, Sinocalamus

Tây Bắc 108.386 Bambusa, Dendrocalamus, Indosasa, Neohouzeana,

Phyllostachys,

Đb Sông Hồng 91 Bambusa, Dendrocalamus

Bắc Trung Bộ 323.149 Bambusa, Dendrocalamus, Indosasa, Lingnania

Neohouzeana, Phyllostachys, Oxytenanthera, Schizostachyum, Sinocalamus

Tây Nguyên 334.113 Bambusa, Neohouzeana, Oxytenanthera,

Schizostachyum,

Duyên hải

Miền Trung 30.036 Bambusa, Oxytenanthera, Schizostachyum,

Đông Nam Bộ 370.404 Bambusa, Dendrocalamus, Neohouzeana,

Oxytenanthera, Schizostachyum, Sinocalamus

Tổng cộng 1.489.068 Nguồn: Vũ Văn Dũng, 2004.

Giá trị kinh tế:

- VN, chỉ đứng sau gỗ về giá trị kinh tế

- Vlxd, ( cọc móng, dàn dáo, vách ngăn, sàn, trần, mái nhà đến khung nhà xuất khẩu,…) 50% sản lượng

- Làm thuyền, bè, phao, cầu v.v…

- Trong khai thác mỏ, tre là vật liệu chống lò, chèn lò.

- Trong cuộc sống hàng ngày, đồ dùng như bàn ghế, mành, thúng, mủng, đến các công cụ sản xuất nông nghiệp v.v…: 25-30% sản lượng

- Sản xuất giấy, ván ghép thanh, ván ép,

- Măng: thực phẩm, có tác dụng chữa bệnh,

Giá trị môi trường và cảnh quan:

- Chống xói mòn, bảo vệ đất, bảo vệ nguồn nước, chắn sóng, gió bão, bảo vệ xóm làng,

- “nôi tre”, “Luỹ tre làng”, : độc đáo của cảnh quang

- Những cây sáo trúc.

→ quy trình nhân giống, khai thác và chế biến các sp từ tre.

• Hiện tượng tre khuy:

kiểu mọc cụm Kiểu phụ mọc Kiểu phụ mọc kiểu mọc tản tản hỗn hợp cụm hỗn hợp

Rừng luồng (Dendrocalamus barbatus)

Phân bố:

- Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, Sơn La Nhiều nhất ở Thanh Hoá

+ 1999, Thanh Hoá có 46.973 ha, trữ lượng:58,7 tr cây.

Điều kiện sinh thái:

- khí hậu nóng, ẩm và phân mùa rõ rệt : mùa nắng, nóng, mưa nhiều To: 23 – 24°C, độ ẩm: 87%

- Lượng mưa: 1.600 – 2.000 mm

- Địa hình bằng phẳng, chân đồi hay sườn đồi, dốc dưới 30°, độ cao so với mực nước biển dưới 800 m Đất Feralit

Đặc điểm lâm học:

- Không gai, mọc cụm, mật độ cây trong bụi không dầy

- Thân khí sinh: tròn đều, thẳng, độ thon ít, cao trung bình 14 m, vòng đốt không nổi rõ, 2-3 đốt sát gốc có ít rễ;

- Mỗi cụm cành có 1 cành chính và một số cành phụ, gốc cành chính thường phình to gọi là “đùi gà” có khả năng sinh mầm

và rễ, có khi có rễ khí sinh

- Thân ngầm dạng củ

- Phiến lá thuôn, hình ngọn giáo…

- Hoa tự cành nhiều chuỳ

- Luồng ra hoa từng khóm rồi chết

Rừng luồng (Dendrocalamus barbatus) ở Thanh Hoá

rừng luồng Thanh Hoá

Ý nghĩa kinh tế

- Xenlulô 54%, cao nhất trong các loài tre nứa, lignin 22,4% Sợi dài 2,94 mm, rộng 17,8 μm, vách tế bào dầy 8,5 μm , m, vách tế bào dầy 8,5 μm, vách tế bào dầy 8,5 μm , m , là nguyênliệu tốt để sản xuất giấy chất lượng cao

-Được ưa chuộng trong xây dựng như làm nhà, cột chống, do cây thẳng, độ bền cao

- Làm ván ghép thanh, ván sợi, tấm thảm, đũa v.v Và sx giấy

- Măng được ưa chuộng, cả tươi và khô

Rừng vầu (Acidosasa và Indosasa)

Rừng vầu đắng ( Indosasa

angustata McClure ) hỗn giao với

cây gỗ

Rừng nứa Schizostachyum

Rừng nứa lá to

(Schizostachyum

funghomii McClure)

Phân bố:

Nứa lá nhỏ: khắp cả nước, nhiều ở vùng Trung tâm Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ

Điều kiện sinh thái:

-Nhiệt đới mưa mùa, ẩm

Nhiệt độ: 14-31oC, độ ẩm: 80-90%;

lượng mưa:1.400 – 3.500 mm

Địa hình đồi núi thấp, đất thịt, ẩm, thoát nước tốt

- Lá mo dài, vút nhọn và cuộn lại thành hình kim Tai mo

thành túm lông khá dài, sớm rụng

- Hoa tự: đầu cành, mỗi nách bông có một hoa hình kim; quả thóc

Ý nghĩa kinh tế, phòng hộ và khoa học

- xenlulo là 47%, lignin 23,5%, SiO2 2,8%

- Nguyên liệu giấy, phên che, lợp mái,…

- Măng: thực phẩm tươi, muối chua hay khô

- Rừng nứa lá nhỏ: trước:0,4 triệu ha, sau đợt “khuy” năm 1972-1974, diện tích rừng nứa bị thu hẹp đáng kể

Nứa hiện tại xen lẫn rừng gỗ thứ sinh nghèo kiệt, chất lượng thấp và không đồng đều; tư nhân khai thác, khó kiểm soát → biện pháp phục hồi

Rừng lồ ô (Bambusa balcoa Roxb.)

Rừng lồ ô (Bambusa

balcoa Roxb) ở Đông Nam

Bộ

Phân bố:

- phân bố khá rộng Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đông Nam

Bộ, nhiều nhất ở vùng Đông Nam Bộ, nhất là tỉnh Bình Phước Huyện Phước Long:chiếm 40% dt tự nhiên

Điều kiện sinh thái

- Khí hậu nhiệt đới, gió mùa To 26,2oC, mưa: 2045 mm

- Độ cao so với mực nước biển từ 100 – 400 m

- Địa hình đồi thấp, nhấp nhô, lượn sóng

- Đất mầu đỏ hoặc nâu vàng, thành phần cơ giới thịt hoặc sét, thoát nước tốt, độ phì cao

Đặc điểm lâm học:

- Là loài tre to, không gai, lá vừa, thân khí sinh có ngọn

rủ, mọc cụm Thân khí sinh:~ 16,5 m, đường kính ngang ngực 7,6 cm, lóng dài 42 cm, vách thân dầy 1,1 cm; trọng lượng tươi khoảng 14,8 kg Thân tròn, nhẵn, vòng mo nổi

rõ ; lúc non thân có mầu xanh bạc do có lớp lông trắng

sớm rụng Khi già thân có mầu xanh đậm và thường có

địa y bám tạo thành các đám loang lổ.

- Phiến lá thuôn, dài 26 cm, rộng 2 cm, đầu nhọn, đuôi hơi thuôn Bẹ mo hình thang cân, đáy dưới rộng 30 cm, đáy trên 8 cm hơi lõm, cao 28 cm Lá mo hình mũi giáo, dài

20 cm, rộng 4 cm, tai mo biến thành lông; thìa lìa xẻ sâu.