Góp phần tìm hiểu phạm trù “nghĩa” trong học thuyết chính trị đạo đức của nho giáo sơ kỳ

GÓP PHẦN TÌM HIỂU PHẠM TRÙ “NGHĨA” TRONG HỌC THUYẾT CHÍNH TRỊ - ĐẠO ĐỨC CỦA NHO GIÁO SƠ KỲ NGUYỄN THỊ LUẬN * Bài viết góp phần làm sáng tỏ thêm về “nghĩa” - một trong những phạm trù

Nghiên cứu triết học

Đề tài: " GÓP PHẦN TÌM HIỂU PHẠM TRÙ

“NGHĨA” TRONG HỌC THUYẾT CHÍNH TRỊ

- ĐẠO ĐỨC CỦA NHO GIÁO SƠ KỲ "

GÓP PHẦN TÌM HIỂU PHẠM TRÙ “NGHĨA” TRONG HỌC THUYẾT CHÍNH TRỊ - ĐẠO ĐỨC CỦA NHO GIÁO SƠ KỲ

NGUYỄN THỊ LUẬN (*)

Bài viết góp phần làm sáng tỏ thêm về “nghĩa” - một trong những phạm trù

cơ bản trong học thuyết chính trị - đạo đức của Nho giáo sơ kỳ, đồng thời chỉ

ra những điểm giống và khác nhau trong tư tưởng của Khổng Tử, Mạnh Tử

và Tuân Tử về phạm trù này Ngoài ra, bài viết còn phân tích quan niệm của Nho giáo sơ kỳ về “đạo nghĩa”, chỉ ra những giá trị tích cực cũng như những hạn chế trong quan niệm của Nho giáo sơ kỳ về “đạo nghĩa”

“Nghĩa” là một trong những phạm trù cơ bản của học thuyết chính trị - đạo đức của Nho giáo sơ kỳ - học thuyết ra đời với kỳ vọng củng cố, duy trì địa vị của các giai tầng trong xã hội Từ thời Hán trở đi, học thuyết này đã đóng vai trò nòng cốt trong hệ tư tưởng của Nhà nước phong kiến Trung Hoa Cùng với “nhân”, “lễ”, “trí", “tín, phạm trù “nghĩa” với tư cách một phạm trù đạo đức được Khổng Tử và các học trò của ông phát triển thành "đạo nghĩa", điều

đó chứng tỏ nội hàm của nó rất phong phú Tuy nhiên, điều chúng tôi thấy cần tiếp tục nghiên cứu phạm trù "nghĩa" là ở chỗ, các nhà sáng lập Nho giáo sơ kỳ

có đồng nhất với nhau trong quan niệm về "nghĩa" hay không? Văn cảnh mà phạm trù đó được xem xét và nhấn mạnh là chính trị, đạo đức hay cả hai? Vai trò của "nghĩa" trong đời sống tinh thần của xã hội như thế nào? Bài viết này tập trung nghiên cứu những vấn đề đó nhằm làm rõ những phương diện cơ bản của phạm trù "nghĩa"

Trong Từ điển Bách khoa thư triết học Trung Quốc do Nhà xuất bản Mưsli,

Mátxcơva ấn hành năm 1994, mục từ nghĩa giải thích rằng, "nghĩa (義, 义) là

bổn phận/chính nghĩa, là sự công bằng mang tính bổn phận (bổn phận, tinh

thần trách nhiệm, công bằng, vinh hạnh, chính đáng, nguyên tắc, ý nghĩa), là một trong những phạm trù cơ bản của triết học Trung Quốc, đặc biệt là của Nho giáo… Xét về mặt từ nguyên, phạm trù này được cấu thành từ hai chữ

ngã (我?) và chữ dương (dê 羊), trong đó chữ dương có mặt trong chữ thiện

(善) và chữ mỹ (美?), điều đó phản ánh quan niệm về các giá trị chuẩn được chấp nhận phổ biến của nghĩa như là tình cảm trong lòng người"(1) Các tác giả công trình "Nguyễn Trãi – khí phách và tinh hoa của dân tộc" thì cho rằng, chữ ngã đặt dưới chữ dương (dê, chỉ bầy đàn, cộng đồng) mang ý nghĩa

sâu xa là cá nhân đặt cộng đồng lên trên, là tôn trọng cộng đồng, vì cộng đồng

mà tuân thủ đạo nghĩa(2) Theo chúng tôi, cả hai cách giải thích trên đều có ý nghĩa về mặt từ nguyên, tuy nhiên, trong tư tưởng của Nho giáo thì nghĩa của

từ được phát triển và ứng dụng rộng hơn nhiều

1 Phạm trù nghĩa trong tư tưởng của các nhà sáng lập Nho giáo sơ kỳ

Trong tư tưởng Khổng Tử (551-479 TCN), nghĩa không được hiểu một cách

chuyên biệt như các phạm trù đạo đức cơ bản khác: nhân, lễ, chính danh Tuy nhiên, khi nói đến nhân, ông đã trình bày sự liên đới của nó tới nghĩa Có thể nói, trong tư tưởng của Khổng Tử, nhân đã hàm chứa nội dung của nghĩa Trong Đại học, cuốn kinh điển từng được Khổng Tử san định, đã đề cập đến phạm trù nghĩa Thực hiện đạo nghĩa, theo Khổng Tử, là người trên (chỉ địa

vị và tuổi tác của những cá nhân) làm gương cho người khác Ông khẳng định: "Chưa hề có chuyện người trên ưa thích điều nhân mà người dưới lại chẳng ưa thích điều nghĩa Chưa hề có chuyện ưa thích điều nghĩa mà công việc của mình chẳng có kết quả Chưa hề có chuyện gom góp và cất giữ của

cải mà của cải lại chẳng có gì vậy" [Đại học, 11] Những cá nhân biết làm

gương đó, khi nắm quyền trị nước, là đại diện cho nhà nước, phải biết được

rằng, "nhà nước không coi điều lợi là có ích, mà coi điều nghĩa là có ích vậy"

[Đại học, 11]

Từ đây, có một vấn đề đặt ra là, do đâu mà có tình trạng tham ô, nhũng nhiễu

ở những người cầm quyền? Khổng Tử không đi sâu phân tích căn nguyên của bệnh tham nhũng, mà chỉ đặt đối lập hai hạng người với nhau trong xã hội,

một bên là quân tử, đại diện cho tầng lớp trên, có phẩm chất tốt đẹp của nhân,

có năng lực tư duy sắc sảo, biết phân biệt phải trái (trí) và dũng cảm làm việc nghĩa (dũng); còn một bên là tiểu nhân chỉ hám lợi, không biết sợ và do đó, không có điều gì mà không dám làm Ông đã chỉ ra nguyên nhân của căn bệnh trên dù đó chỉ là những biểu hiện nhân vi cụ thể: "người đứng đầu nhà nước chỉ lo vơ vét tài sản, ắt là do tiểu nhân xúi giục Nó khéo tán rằng, việc làm của vua là tốt Tiểu nhân mà khiến điều khiển đất nước, đủ thứ tai hại xảy tới Tuy có người thiện, cũng chẳng biết làm sao (chịu bó tay) Thế gọi là nhà

nước không coi điều lợi là có ích, mà coi điều nghĩa là có ích" [Đại học, 11] Trong Luận ngữ, chúng ta gặp khoảng 24 lần Khổng Tử sử dụng chữ nghĩa Chẳng hạn, ông nói, “Thấy được lợi, nghĩ tới nghĩa” [Luận ngữ, Quí thị, 10]

Nghĩa ở đây đóng vai trò điều chỉnh hành vi của con người, cảnh tỉnh con

người nên hay không nên, được phép hay không được phép làm điều gì đó có

phù hợp với đạo nghĩa hay không Ngay đến người quân tử, dù bản chất có can đảm đến mấy, cũng phải đặt nghĩa lên trên "Tử Lộ hỏi rằng, “Người

quân tử có chuộng đức dũng không?” Khổng Tử nói rằng, “Người quân tử coi điều nghĩa là trên hết Quân tử có dũng mà không theo đạo nghĩa thì làm loạn,

tiểu nhân có dũng mà không theo đạo nghĩa thì làm trộm cướp” [Luận ngữ,

Dương hoá, 22]

Qua những dẫn chứng trên cho thấy, Khổng Tử là người rất đề cao đạo nghĩa, mong muốn để "nghĩa trở thành bổn phận, thành nghĩa vụ của người quân tử,

là sự gắn bó giữa bản thân mình và cộng đồng, là bổn phận của mình đối với cộng đồng”(3) Không những vậy, bản thân Khổng Tử là một tấm gương vì

đạo nghĩa; dù biết sẽ rất khó khăn, thậm chí bị thiên hạ chê bai, cho là ảo tưởng, ông vẫn quyết chí làm Điều đó được thể hiện qua những năm ông chu

du thiên hạ để truyền bá học thuyết chính trị - đạo đức của mình Mặc dù bị thất bại, song ông vẫn kiên trì mở trường dạy học, đào tạo con người với hy vọng đến một lúc nào đó xã hội sẽ cần đến học thuyết của ông mà chủ thể đảm trách việc đó chính là những học trò ưu tú của ông Vì vậy, không phải ngẫu nhiên mà người đời đã tôn vinh ông là "người thầy tiêu biểu của muôn đời"; "người thầy đạt đến bậc chí thánh"; "Đức thánh Khổng", v.v

Thiết nghĩ, tư tưởng của Khổng Tử về đạo nghĩa và mối quan hệ của nó với

các phạm trù đạo đức khác mang sắc thái chính trị rõ rệt Trong đó, hiểu được

đạo nghĩa trong mối quan hệ của nó với lợi, hiểu được lợi qua hành vi của chủ thể (kẻ cầm quyền - quân tử) do ai, vì ai là nét đặc sắc trong tư tưởng đức

trị của ông Mặt khác, qua tương quan giữa nhân và nghĩa theo tần suất mà

Khổng Tử đề cập đến trong Luận ngữ cho thấy, tâm thế của ông luôn hướng

về nhân, bởi nhân vừa là mục đích, vừa là phương tiện để thực hiện đường lối

đức trị Chính vì vậy, nhân trong tư tưởng của Khổng Tử bao giờ cũng mang

tính tiên quyết, có nó mới thực hiện được lễ, chính danh và suy xét đến điều lợi qua bộ lọc và điều chỉnh là nghĩa

Mạnh Tử (372 - 289 TCN.), người từng được mệnh danh là á thánh, tức đứng

ở hàng thứ hai sau Khổng Tử, đã có công hệ thống hóa và phát triển học thuyết của Khổng Tử cho phù hợp với tình hình thực tế thời Chiến quốc Ông cũng là người đầu tiên trong số các nhà sáng lập Nho gia đưa ra phạm trù

nhân nghĩa Trong sách Mạnh Tử, nghĩa được nhắc đi nhắc lại tới 108 lần; sự

kết hợp hai phạm trù làm một đã góp phần làm cho nghĩa có một nội hàm mới, đồng thời mang tính trừu tượng hơn so với phạm trù nghĩa trong tư tưởng

của Khổng Tử Nếu như Khổng Tử khuyến cáo có thể làm điều lợi, nếu thấy nó

hợp lễ, hợp nghĩa, thì nhân nghĩa trong tư tưởng Mạnh Tử mang tính quyết định đối với lợi Khi Lương Huệ Vương hỏi Mạnh Tử: “Cụ không quản xa xôi

ngàn dặm tới đây, hẳn cũng có thuật gì làm lợi cho nước ta chăng?” Mạnh Tử trả lời: “Nhà vua hà tất nói tới lợi, chỉ nên nói tới nhân nghĩa mà thôi!

… Nếu đặt nghĩa ra sau, đặt lợi lên trước, ắt là rắp tâm chiếm đoạt, không biết thế nào là vừa lòng Chưa hề có chuyện người nhân bỏ rơi người thân, người nghĩa trễ nải việc vua bao giờ [Vậy nên] nhà vua chỉ nên nói tới nhân nghĩa,

hà tất phải nói tới lợi” [Mạnh Tử, Lương Huệ Vương, Chương Cú thượng, 1]

Giữa Mạnh Tử và Mặc Tử (thế kỷ V - IV TCN) cũng có quan niệm khác nhau

về mối quan hệ giữa nghĩa và lợi Mạnh Tử đề cao nghĩa, nhưng khác với Mặc Tử ở chỗ, ông hiểu chữ lợi là nghĩa lợi chung của trời, quỷ thần và

người, từ đó đồng nhất nghĩa với lợi Nghĩa được Mặc Tử xem là điều quý nhất trong thiên hạ, ông luôn kiến giải về lợi trong mối quan hệ với nghĩa Sách Mặc Tử có ghi: “nghĩa là lợi”; “bất nghĩa thì hại”, ngay đến lòng hiếu cũng có mục đích là làm lợi cho cha mẹ” Nhưng thế nào là lợi, hại? “Lợi là

cái gì ta được mà thích, hại là cái gì ta được mà ghét”(4)

Nếu như Khổng Tử đặt nhân cao hơn nghĩa, thì Mạnh Tử đặt nghĩa ngang với đức nhân, từ đó khẳng định các đức khác đều phải tuỳ thuộc vào nhân nghĩa Hơn nữa, nếu Khổng Tử không nêu rõ nguồn gốc của nghĩa, chỉ xem xét sự liên quan của nó với lễ, dùng nó để điều chỉnh việc làm lợi, thì Mạnh Tử đã

chỉ ra rằng, "Lòng trắc ẩn ai ai cũng có, lòng tu ố ai ai cũng có, lòng cung

kính ai ai cũng có, lòng thị phi ai ai cũng có Lòng trắc ẩn là đầu mối của

nhân, lòng tu ố là đầu mối của nghĩa, lòng cung kính là đầu mối của lễ, lòng

thị phi là đầu mối của của trí vậy (tác giả nhấn mạnh – N.T.L.) [Mạnh Tử,

Cáo Tử, Chương Cú thượng, 1]

Cũng như Khổng Tử, Mạnh Tử cho việc thực hiện nhân nghĩa là nêu gương Ông viết: “Hễ vua có nhân thì không ai dám bất nhân, hễ vua có nghĩa thì

không ai dám bất nghĩa” [Mạnh Tử, Ly Lâu, Chương Cú hạ, 5], đồng thời

khẳng định “người ta khác loài cầm thú có bao nhiêu đâu [Đó chẳng qua chỉ

là nhân nghĩa mà] người dân thường bỏ mất, người quân tử giữ được Vua Thuấn hiểu rõ mọi lẽ, xét kỹ mối giềng của con người, noi theo nhân nghĩa

mà thi hành, chứ chẳng phải ngài [miễn cưỡng] làm chuyện nhân nghĩa”

[Mạnh Tử, Ly Lâu, Chương Cú hạ, 19]

Đề cao đạo nghĩa, Mạnh Tử khuyên người quân tử “xả sinh nhi thủ nghĩa”, vì

nghĩa mà sẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân để bảo toàn nghĩa Ông viết: “cá là

món ta muốn ăn, bàn tay gấu cũng là món ta muốn ăn; hai món đó không thể

có cả hai thì ta bỏ món cá để giữ món bàn tay gấu vậy Sống là điều ta ham muốn, nghĩa cũng là điều ta ham muốn; hai điều đó không thể giữ lại cả hai, thì ta bỏ mạng sống để giữ đạo nghĩa vậy… Muôn chung dẫu lớn, chẳng xét tới lễ nghĩa đã vội nhận ngay, thì muôn chung đó giúp ta thêm được việc gì?"

[Mạnh Tử, Cáo Tử, Chương Cú thượng, 10] Mạnh Tử còn nói: "Tiên sinh

đem nhân nghĩa ra thuyết hai vua Tần và Sở, hai vua Tần, Sở sẽ ham thích vì nhân nghĩa mà bãi hết binh lính trong tam quân Như thế, từ tướng lĩnh tới binh sĩ trong tam quân sẽ vui mừng việc bãi binh, mà ham thích về nhân nghĩa vậy Kẻ làm tôi sẽ ôm ấp nhân nghĩa để thờ vua, kẻ làm con sẽ ôm ấp nhân nghĩa để thờ cha, kẻ làm em sẽ ôm ấp nhân nghĩa để thờ anh Thế là, vua tôi, cha con, anh em đều bỏ hết mối lợi, chỉ ôm ấp nhân nghĩa để giao tiếp với nhau Vậy mà đất nước không hưng vượng là chuyện chưa từng có

vậy Việc gì mà phải nói tới lợi?” [Mạnh Tử, Cáo Tử, Chương Cú hạ, 4] Tuân Tử (313 - 238 TCN.) là người đã phát triển học thuyết chính trị - đạo đức

của Nho giáo sơ kỳ theo hướng duy vật Ông cũng đề cao chữ nhân, nhưng lại

không trực tiếp nói đến nhân, nghĩa như Khổng Tử và Mạnh Tử Theo Tuân Tử,

giảng nhân nghĩa lúc này không ai chịu nghe, vì thế ông chú trọng đến lý và

lễ hơn Ông viết “Nhân là yêu, nghĩa là lý, người nhân yêu người, người nghĩa

theo lý”(5)

Điểm tương đồng giữa Mạnh Tử và Tuân Tử là đề cao nghĩa hơn nhân Song,

điều khác biệt trong tư tưởng của Tuân Tử so với tư tưởng Khổng - Mạnh là ở

chỗ, ông đã phân biệt rõ ràng nghĩa và lợi Ông khuyên người ta bỏ lợi mà theo

nghĩa: “Nghĩa và lợi, người ta ai cũng có hai cái đó: nghĩa thắng được lợi là đời

trị; lợi đè được nghĩa là đời loạn Người quân tử vì lễ nghĩa chứ không vì cái phi

lễ nghĩa”(6), hoặc “Mình khó nhọc mà bụng yên thì cứ làm, lợi ít mà nghĩa

nhiều thì cứ làm, thờ loạn quân mà không đạt (nghĩa là được giàu sang) thì không bằng thờ ông vua cùng khốn mà thuận hành được đạo”(7), hay "thấy cái lợi phải suy trước tính sau"(8) Ở đây, chúng ta thấy Tuân Tử đã cụ thể hoá quan điểm “Kiến lợi tư nghĩa” của Khổng Tử, đồng thời gắn trách nhiệm chủ thể của hành động làm lợi, cho rằng con người phải biết chịu thiệt, biết hy sinh

quyền lợi của mình để nghĩa vượt lên trên lợi

2 Quan niệm của Nho giáo sơ kỳ về đạo nghĩa

Phạm trù nghĩa mà chúng tôi đề cập ở trên, trong mức độ nhất định, đã phản ánh đạo nghĩa, bởi xét nội hàm của phạm trù nghĩa không thể bỏ qua những

yếu tố cấu thành nên nó; hơn nữa, nó còn được chúng ta xem xét như một

phạm trù đạo đức của Nho giáo Tuy nhiên, để làm rõ nghĩa, chúng tôi thấy cần thiết phải nghiên cứu sâu hơn về phạm trù này trong văn cảnh nghĩa vụ -

bổn phận mà con người phải thực hiện, theo quan điểm của Khổng Tử, từ

thiên tử cho đến thường dân ai cũng phải lấy tu thân làm gốc, và đỉnh cao mà

ở đó phản ánh "công thành danh toại" là bình thiên hạ Con đường tu thân

trong tư tưởng của Nho giáo có mục đích rõ ràng hơn nữa, mục đích đó còn

được thực hiện qua từng thang nấc cụ thể Tu thân là để tạo cho chủ thể một

phương tiện thực hiện lý tưởng đạo đức, song phương tiện đó lại luôn nằm

trong sự phát triển, nâng cao để trở thành cái dụng cho việc thực hiện đạo

nghĩa

Chúng ta đều biết rằng, Nho giáo quan niệm gia đình là bộ phận của xã hội,

"bách tính" là những yếu tố cấu thành nên xã hội và ngược lại, xã hội là một gia đình lớn, ở đó Thiên tử, quan lại đều là phụ mẫu của dân Chính vì vậy,

việc thực hiện nghĩa vụ - bổn phận của người làm con, của thành viên trong

"gia đình - xã hội", trước hết là đạo hiếu, trung

Đạo hiếu, cái đạo đầu tiên mà bổn phận người con phải làm, trước hết là “lập

thân, hành đạo, nêu cao thanh danh để làm vinh hiển cho cha mẹ sau này”

(Hiếu kinh); hai là, “kế thừa sự nghiệp của ông cha, hành lễ tấu nhạc theo như

ông cha, kính những người mà ông cha tôn trọng, yêu những người mà ông cha quý mến, thờ người chết coi như còn sống, thờ người mất coi như vẫn

còn, làm được như thế là rất mực hiếu vậy” [Trung dung, 19] Ngoài ra, để

báo đáp công ơn sinh thành dưỡng dục của cha mẹ, khi cha mẹ đã mất, phải chôn cất cho đúng lễ, cúng tế cũng phải giữ cho đủ lễ Tử Du cho rằng, “việc

tang rất mực là ở chỗ đau thương mà thôi” [Luận ngữ, Tử Trương, 14]

Ngược lại, Nho giáo cũng đòi hỏi bậc làm cha mẹ phải có nghĩa vụ nuôi nấng, giáo dục con cái Khi con còn nhỏ, cha mẹ phải lo lắng chăm sóc; khi lớn, trưởng thành phải dạy dỗ và làm gương cho con cái đạo làm người Vì vậy, không một người cha mẹ nào lại không thương con, tình thương yêu đó biểu hiện ở sự lo lắng cho con Nỗi lo lớn nhất, theo Khổng Tử, đó là “lo con đau

ốm” [Luận ngữ, Vi Chính, 6] Thứ nữa, mong muốn con mình nên người

bằng cách tu luyện, học hành và họ cũng sẵn sàng có thể hy sinh để bảo vệ, bao che cho con khỏi tội lỗi Khổng Tử nói với Diệp Công rằng, “Người ngay thẳng nơi chúng tôi lại khác: cha che giấu cho con, con che giấu cho cha, tính

ngay thẳng ngụ ở trong đó” [Luận ngữ, Tử Lộ, 17]

Như vậy, trong quan hệ cha con, Nho giáo lấy đạo hiếu làm gốc Do đó, nghĩa

vụ của người làm con là phải xuất phát từ tình cảm, huyết thống để chăm sóc

và kính thờ cha mẹ Bậc làm cha, làm mẹ bao giờ cũng phải lấy nhân từ để đối xử với con Chính điều này đã làm cho nghĩa vụ - bổn phận mang thêm ý nghĩa công bằng

Trong quan hệ vợ - chồng, Nho giáo, từ Khổng Tử đến Mạnh Tử và các nhà

nho về sau đã thể hiện tư tưởng trọng nam khinh nữ đến nghiệt ngã Theo

Nho giáo, người chồng là người có đặc quyền tối thượng trong gia đình, còn người vợ luôn phải phục tùng và bị xem là những kẻ chân yếu, tay mềm, không có một chút quyền hành gì, họ bị mạt sát, khinh thường Người phụ nữ trong cách nhìn của Nho giáo giống như kẻ tiểu nhân, những kẻ khó nuôi dạy: “thân

cận thì họ khinh nhờn, xa lánh thì họ oán trách” [Luận ngữ, Nhan Uyên, 24]

Nếu trong quan hệ cha - con, Nho giáo lấy đạo hiếu làm căn bản thì trong quan hệ anh em, Nho giáo đòi hỏi phải có đễ Theo Khổng Tử, đễ cũng là một

quy phạm, là thước đo, là công cụ để điều chỉnh hành vi của quan hệ anh em

trong gia đình Đễ tức là biết vâng mệnh và làm theo ý người trên Ngược lại,

người trên cũng phải biết nhường nhịn, khoan dung đối với kẻ dưới Phải biết

cư xử sao cho ai, ở vị trí nào, làm cha, làm con, làm anh, làm em cũng phải cư

xử theo đúng phép tắc, theo đầy đủ bổn phận mới có thể làm gương cho mọi người noi theo Theo quy định của Nho giáo thì người anh có thể thay thế cho cha để giải quyết công việc gia đình

Trong quan hệ vua - tôi, Nho giáo đòi hỏi vua phải giữ lễ, thần phải giữ trung

Khi Định Công hỏi: “Vua sai khiến bề tôi, bề tôi thờ vua nên như thế nào?”

Khổng Tử đáp: “Vua lấy lễ sai khiến bề tôi, bề tôi lấy lòng trung để thờ vua” [Luận Ngữ, Bát Dật, 19] Với người làm vua, bên cạnh việc giữ lễ còn phải

đối xử trọng hậu với bề tôi Khổng Tử khen Tử Sản là người giữ được bốn điều hợp với đạo quân tử: “Giữ mình khiêm cung thờ người trên kính cẩn,

nuôi dân có ân huệ, sai khiến dân hợp đạo nghĩa” [Luận ngữ, Công Dã Tràng,

15]

Đối với bề tôi, theo Khổng Tử, trước hết phải xác định được trách nhiệm của

mình: “Thờ vua trước hết hãy làm phận sự thật kính cẩn, sau mới nghĩ tới

lương bổng” [Luận ngữ, Vệ Linh Công, 37] Thứ hai, nghĩa vụ của bề tôi là phải trung với vua Trả lời Tử Lộ về đạo thờ vua, Khổng Tử nói rằng, chớ dối

gạt vua, phải thành thật với vua Đừng sợ mất lòng phải can gián khi vua lầm lạc Theo Khổng Tử, đã là bề tôi thì phải hết lòng giữ lễ thờ vua Điều đó