Nghiên cứu tính đa dạng ruồi ký sinh (Diptera Streblidae, Nycteribiidae) ở các loài Dơi trong một số khu vực đảo và đất liền Việt Nam (Luận văn thạc sĩ)

Nghiên cứu tính đa dạng ruồi ký sinh (Diptera Streblidae, Nycteribiidae) ở các loài Dơi trong một số khu vực đảo và đất liền Việt Nam (Luận văn thạc sĩ)Nghiên cứu tính đa dạng ruồi ký sinh (Diptera Streblidae, Nycteribiidae) ở các loài Dơi trong một số khu vực đảo và đất liền Việt Nam (Luận văn thạc sĩ)Nghiên cứu tính đa dạng ruồi ký sinh (Diptera Streblidae, Nycteribiidae) ở các loài Dơi trong một số khu vực đảo và đất liền Việt Nam (Luận văn thạc sĩ)Nghiên cứu tính đa dạng ruồi ký sinh (Diptera Streblidae, Nycteribiidae) ở các loài Dơi trong một số khu vực đảo và đất liền Việt Nam (Luận văn thạc sĩ)Nghiên cứu tính đa dạng ruồi ký sinh (Diptera Streblidae, Nycteribiidae) ở các loài Dơi trong một số khu vực đảo và đất liền Việt Nam (Luận văn thạc sĩ)Nghiên cứu tính đa dạng ruồi ký sinh (Diptera Streblidae, Nycteribiidae) ở các loài Dơi trong một số khu vực đảo và đất liền Việt Nam (Luận văn thạc sĩ)Nghiên cứu tính đa dạng ruồi ký sinh (Diptera Streblidae, Nycteribiidae) ở các loài Dơi trong một số khu vực đảo và đất liền Việt Nam (Luận văn thạc sĩ)Nghiên cứu tính đa dạng ruồi ký sinh (Diptera Streblidae, Nycteribiidae) ở các loài Dơi trong một số khu vực đảo và đất liền Việt Nam (Luận văn thạc sĩ)

VIỆN SINH THÁI VÀ TÀI NGUYÊN SINH VẬT

NGUYỄN THANH LƯƠNG

NGHIÊN CỨU TÍNH ĐA DẠNG RUỒI KÝ SINH (DIPTERA: STREBLIDAE, NYCTERIBIIDAE) Ở CÁC LOÀI DƠI TRONG MỘT SỐ KHU VỰC ĐẢO VÀ ĐẤT LIỀN VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ SINH HỌC

Hà Nội - 2017

VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM

VIỆN SINH THÁI VÀ TÀI NGUYÊN SINH VẬT

NGUYỄN THANH LƯƠNG

NGHIÊN CỨU TÍNH ĐA DẠNG RUỒI KÝ SINH (DIPTERA: STREBLIDAE, NYCTERIBIIDAE) Ở CÁC LOÀI DƠI TRONG MỘT SỐ KHU VỰC ĐẢO VÀ ĐẤT LIỀN VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ SINH HỌC Chuyên ngành: Động vật học

VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM

i

LỜI CẢM ƠN

Để luận văn này đạt kết quả tốt đẹp, tác giả của luận văn đã nhận được sự

hỗ trợ, giúp đỡ từ nhiều cơ quan, tổ chức, cá nhân ở trong nước và bạn bè quốc

tế Với tình cảm sâu sắc, chân thành, tác giả xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến các cá nhân và cơ quan đã tạo điều kiện giúp đỡ trong quá trình học tập và nghiên cứu đề tài

Trước tiên, tác giả xin gửi tới hai thầy giáo hướng dẫn lời chào trân trọng, lời chúc sức khỏe và lời cảm ơn sâu sắc nhất Nhờ có sự quan tâm chỉ bảo, dạy

dỗ, hướng dẫn tận tình của PGS TS Vũ Đình Thống và GS TSKH Vũ Quang

Mạnh, đến nay đề tài “Nghiên cứu tính đa dạng ruồi ký sinh (Diptera: Streblidae, Nycteribiidae) ở các loài Dơi trong một số khu vực đảo và đất liền Việt Nam” đã được hoàn thành

Đặc biệt tác giả bày tỏ lòng biết ơn đến thầy giáo PGS TS Tạ Huy Thịnh và

Ks Hoàng Vũ Trụ đã quan tâm giúp đỡ, định hướng nghiên cứu giúp tác giả hoàn thành tốt luận văn trong thời gian qua

Tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới TS Phùng Thị Hồng Lưỡng, ThS Đặng Văn An cùng các du học sinh Việt Nam đang học tập và nghiên cứu tại đại học Tokyo Metropolitan University, đã giới thiệu, trợ giúp kinh phí và chỗ ở khi tác giả tham gia khóa thực tập nghiên cứu tại Nhật Bản

Không thể không nhắc tới sự giúp đỡ của thầy giáo Eguchi và các trợ lý ở trường đại học Tokyo Metropolitan University đã tạo điều kiện cho tác giả có một khóa thực tập nghiên cứu thành công để hoàn thành kết quả trong luận văn Bằng sự kính trọng và biết ơn sâu sắc nhất, tác giả xin được gửi lời cảm ơn đến tập thể Phòng Bảo tàng Động vật, Ban Lãnh đạo Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật đã giúp đỡ để tác giả có được môi trường làm việc, học tập và nghiên cứu tốt nhất trong thời gian hoàn thành luận văn

ii

Trong quá trình thực hiện đề tài, tác giả luận văn đã nhận được sự giúp đỡ về mẫu vật nghiên cứu, kinh phí của các đề tài cấp viện Hàn Lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, mã số: VAST 04-07/15-16 do PGS TS Lê Đình Thủy chủ nhiệm và mã số VAST04.10/17-18 do PGS.TS Vũ Đình Thống chủ nhiệm; Quỹ phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED) trong đề tài mã số: 106.11-2012.02 do PGS TS Vũ Đình Thống chủ nhiệm, đề tài mã số: 106.NN.05-2015.34 do TS Lê Mạnh Hùng chủ nhiệm; đề tài cấp Bộ Giáo dục

và Đào tạo, mã số: B2015-25-34 do Ths Đào Nhân Lợi chủ nhiệm

Với điều kiện thời gian cũng như kinh nghiệm của một học viên còn nhiều hạn chế, luận văn này không thể tránh được những thiếu sót Tác giả rất mong nhận được sự chỉ bảo, đóng góp ý kiến của các thầy, cô giáo để tác giả thêm trưởng thành trong các nghiên cứu tiếp theo

Xin trân trọng cảm ơn./

Hà Nội, tháng 10 năm 2017

Học viên

Nguyễn Thanh Lương

iii

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan các số liệu và kết quả nêu trong luận văn này là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận văn

Nguyễn Thanh Lương

Khu vực nghiên cứu Vườn Quốc gia

v

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN I LỜI CAM ĐOAN III DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT IV MỤC LỤC V DANH MỤC BẢNG VII DANH MỤC HÌNH VIII

MỞ ĐẦU 1

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 2

3 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 2

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

1.1 GIỚI THIỆU VỀ RUỒI KÝ SINH Ở DƠI 3

1.2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU RUỒI KÝ SINH Ở DƠI TRÊN THẾ GIỚI 4

1.3 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU RUỒI KÝ SINH Ở DƠI Ở VIỆT NAM 7

CHƯƠNG 2 ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, VẬT LIỆU 12

2.1 ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN Ở CÁC KHU VỰC NGHIÊN CỨU 12

2.1.1 KRĐD Sốp Cộp 12

2.1.1.1 Vị trí địa lý 12

2.1.1.2 Điều kiện tự nhiên 12

2.1.2 VQG Cát Bà 13

2.1.2.1 Vị trí địa lý 13

2.1.2.2 Điều kiện tự nhiên 13

2.1.3 KBTB Cù Lao Chàm 16

2.1.3.1 Vị trí địa lý 16

2.1.3.2 Điều kiện tự nhiên 16

2.2 ĐỊA ĐIỂM VÀ THỜI GIAN NGHIÊN CỨU 17

2.2.1 Địa điểm nghiên cứu 17

2.2.2 Thời gian nghiên cứu 18

2.3 VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 18

2.3.1 Vật liệu 18

2.3.1.1 Mẫu vật nghiên cứu 18

2.3.1.2 Thiết bị nghiên cứu 18

2.3.2 Phương pháp nghiên cứu 19

2.3.2.1 Thu và định loại vật chủ dơi 19

vi

2.3.2.2 Thu mẫu ruồi ký sinh 20

2.3.2.3 Xử lý mẫu vật trong phòng thí nghiệm 20

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ THẢO LUẬN 23

3.1 THÀNH PHẦN LOÀI RUỒI KÝ SINH Ở DƠI GHI NHẬN ĐƯỢC TRONG CÁC KHU VỰC NGHIÊN CỨU 23

3.2 MỐI QUAN HỆ CỦA CÁC LOÀI RUỒI KÝ SINH Ở DƠI TRONG CÁC KHU VỰC NGHIÊN CỨU 53

3.2.1 Mối quan hệ của các loài ruồi ký sinh ở dơi tại VQG Cát Bà (Hải Phòng) 53 3.2.2 Mối quan hệ của các loài ruồi ký sinh ở dơi tại KRĐD Sốp Cộp (Sơn La) 55 3.2.3 Mối quan hệ của các loài ruồi ký sinh ở dơi tại KBTB Cù Lao Chàm (Quảng Nam) 56

3.2.4 Mối quan hệ ruồi ký sinh ở dơi và các loài dơi trong các khu vực nghiên cứu 58

3.2.5 Kết quả phân tích định lượng các loài ruồi ký sinh ở dơi trên các loài dơi các khu vực nghiên cứu 61

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 65

1 KẾT LUẬN 65

2 KIẾN NGHỊ 65

TÀI LIỆU THAM KHẢO 66 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN X PHỤ LỤC ẢNH XI

vii

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 Số loài và phân loài thuộc các giống của họ Nycteribiidae ghi nhận

được ở các phân miền địa động vật khác nhau trên thế giới 5

Bảng 1.2 Khu hệ ruồi ký sinh của các nước lân cận Việt Nam 6 Bảng 1.3 Các nghiên cứu về ruồi ký sinh ở dơi tại Việt Nam 9 Bảng 3.1 Danh sách và địa điểm ghi nhận ruồi ký sinh ở dơi trong các KVNC

Bảng 3.4 Các mẫu vật ruồi ký sinh (Nycteribiidae, Streblidae) ở các loài dơi

KBTB Cù Lao Chàm 57

Bảng 3.5 Mối quan hệ giữa ruồi ký sinh và vật chủ dơi ở KVNC 58 Bảng 3.6 Tình trạng nhiễm ruồi ký sinh ở dơi trong các khu vực nghiên cứu

61

viii

DANH MỤC HÌNH

Hình 1.1 Đặc điểm mặt lưng của Basilia pundibunda 4

Hình 1.2 Các điểm thu mẫu ruồi ký sinh ở dơi ở Việt Nam trước năm 2001 10

Hình 2.1 Các khu vực nghiên cứu 17

Hình 2.2 Thu mẫu dơi ngoài thực địa bằng lưới mờ và bẫy thụ cầm 19

Hình 2.3 Quan sát mẫu vật và xử lý hình ảnh tại phòng thí nghiệm 20

Hình 3.1 Sơ đồ mối quan hệ di truyền giữa một số nhóm loài ở KVNC 25

Hình 3.2 Đặc điểm hình thái của loài Nycteribia sp 27

Hình 3.3 Đặc điểm hình thái của loài Basilia roylii 29

Hình 3.4 Đặc điểm hình thái của loài Basilia burmensis 32

Hình 3.5 Đặc điểm hình thái của loài Basilia pundibunda 34

Hình 3.6 Đặc điểm hình thái của loài Basilia majuscula 36

Hình 3.7 Đặc điểm hình thái của loài Cyclopodia horsfieldi 39

Hình 3.8 Đặc điểm hình thái của loài Leptocyclopodia ferrari 41

Hình 3.9 Đặc điểm hình thái của loài Ascodipteron phyllorhinae 44

Hình 3.10 Đặc điểm hình thái của loài Ascodipteron wenzeli 46

Hình 3.11 Đặc điểm hình thái của loài Brachytarsina amboinensis 48

Hình 3.12 Đặc điểm hình thái của loài Brachytarsina cucullata 50

Hình 3.13 Đặc điểm hình thái của loài Maabella stomalata 52

Hình 3.14 Tỷ lệ nhiễm ruồi ký sinh ở dơi ở KRĐD Sốp Cộp, VQG Cát Bà, KBTB Cù Lao Chàm 62

Hình 3.15 Cường độ nhiễm ruồi ký sinh ở dơi ở KRĐD Sốp Cộp, VQG Cát Bà, KBTB Cù Lao Chàm 63

Hình i Đàn dơi ở hang Trung Trang (VQG Cát Bà) xi

Hình ii Thực địa thu mẫu dơi với các chuyên gia nước ngoài ở Phù Long xi Hình iii Đặt lưới mờ ở Lò Tinh Dầu, VQG Cát Bà xii

Hình iv Nhộng ruồi ký sinh ở dơi ở dưới màng đuôi vật chủ xii

xiv

1

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Ruồi ký sinh ở dơi (Diptera: Streblidae, Nycteribiidae) là nhóm động vật

có nhiều biến đổi trên cơ thể để thích nghi với đời sống ký sinh hút máu vật chủ [14], [15] Nhờ có đôi cánh, ruồi ký sinh ở dơi thuộc họ Streblidae bay từ vật chủ này sang vật chủ khác Ngược lại, ruồi ký sinh không cánh (họ Nycteribiidae) thường gắn bó lâu dài trên một vật chủ dơi, thời điểm để chúng thay đổi vật chủ ký sinh là khi những cá thể dơi ở sát nhau Nhiễm ruồi ký sinh khiến các vật chủ dơi bị mất nhiều năng lượng khi bay và tìm kiếm thức ăn [14] Hơn nữa, các loài ruồi ký sinh ở dơi ưa thích hút máu ký chủ đang trong thời gian mang thai hoặc cho con bú gây ảnh hưởng đến sức khỏe của vật chủ [15] Nghiên cứu mối quan hệ giữa ruồi ký sinh ở dơi với vật chủ có ý nghĩa quan trọng để bảo tồn các loài dơi quý trong các hệ sinh thái, đặc biệt là hệ sinh thái rừng tự nhiên

Cho đến nay, nghiên cứu cơ bản về thành phần loài ruồi ký sinh ở dơi chưa được chú ý nhiều ở nước ta Các cuộc khảo sát trước đây mới chỉ thực hiện

ở một số khu vực trong những phạm vi nghiên cứu hẹp, thời gian ngắn Do đó, việc điều tra nghiên cứu khu hệ ruồi ký sinh ở dơi là định hướng quan trọng trong nghiên cứu và bảo tồn đa dạng sinh học động vật, có ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Bên cạnh đó, những nghiên cứu trước đây về dịch tễ học cho thấy các loài dơi có thể mang vi-rút của một số bệnh truyền nhiễm (bệnh dại, SARS, EBOLA, MERS) gây nguy hiểm cho người và động vật [34], [35] Trong chu kỳ sống, các ruồi ký sinh hút máu vật chủ dơi Chúng không chỉ bị nhiễm vi-rút từ vật chủ mà còn là véc-tơ để vi-rút lây lan trên diện rộng Nghiên cứu định lượng

về tỷ lệ nhiễm và cường độ nhiễm ruồi ký sinh ở dơi góp phần khoanh vùng dịch bệnh để có phương hướng điều trị kịp thời

Vườn Quốc gia Cát Bà, Khu Rừng đặc dụng Sốp Cộp, Khu Bảo tồn biển

Cù Lao Chàm là nơi có điều kiện tự nhiên đa dạng với nhiều kiểu hệ sinh thái:

Luận văn đủ ở file: Luận văn full