skkn một số phương pháp tạo hứng thú cho học sinh trong các tiết học vật lý THCS

Trong những năm công tác tại trường THCS Dur Kmăn, tôi nhận thấy muốn đạt hiệu quả cao ngoài việc truyền đạt kiến thức... Tránh gây không khí căng thẳng trong các tiê

I PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chúng ta đang sống trong thế kỉ XXI, thế kỉ mà giáo dục và phát triển nhân tài là một trong những nét đặc trưng của giáo dục hiện đại Nền giáo dục nước ta hướng vào mục đích từng bước biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo, lấy sự phát triển của người học làm trung tâm Những mục tiêu này nhằm phát huy tính chủ động tích cực, sáng tạo của người học Để thực hiện mục tiêu đề ra thì việc hình thành và nâng cao hứng thú của người học ngày càng quan trọng Vì chỉ có hứng thú học tập mới làm người học nhận thức rõ vai trò, tầm quan trọng của tri thức đối với bản thân, có những tình cảm tích cực trong việc lĩnh hội tri thức, dẫn đến khát khao hiểu biết và tự giành lấy tri thức Có nghĩa là góp phần phát huy tính tích cực, sáng tạo của chính bản thân mỗi người học

Vật lý là một trong những môn học có vai trò quan trọng trong quá trình phát triển tư duy sáng tạo của học sinh Thuận lợi hơn, đây là một môn học vô cũng gần gũi với đời sống thực tiễn Học sinh có thể sử dụng kiến thức Vật lý để giải thích rất nhiều hiện tượng trong cuộc sống xung quanh các em Vì thế, bản thân tôi luôn cố gắng tìm ra thật nhiều phương pháp giúp các em yêu thích bộ

môn hơn, đó chính là lý do tôi chọn đề tài “Một số phương pháp tạo hứng thú cho học sinh trong các tiết học Vật lý THCS”

2 Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài

Mục tiêu: Đề tài được viết nhằm mục đích khơi nguồn hứng thú và nâng

cao hiệu quả học tập cho học sinh.Vậy nên, tôi mong chuyên đề này có thể cung cấp một nguồn tham khảo cho cả giáo viên và học sinh

Nhiệm vụ: Đề tài này phân ra thành một số phương pháp và trong mỗi

phương pháp có đề xuất một số giải pháp mà bản thân tôi đã từng sử dụng trong

các tiết dạy trên lớp

3 Đối tượng nghiên cứu

Một số phương pháp tạo hứng thú học tập cho học sinh trong các tiết Vật lý THCS

4 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

Học sinh trường THCS Dur Kmăn trong lĩnh vực môn Vật lý năm học 2015-2016, 2016-2017, 2017-2018

5 Phương pháp nghiên cứu

a) Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận

Phương pháp phân tích- tổng hợp tài liệu: Tôi đã tìm hiểu các tài liệu

liên quan đến phương pháp dạy học và nhiều tài liệu khác ngoài SGK Vật lý THCS để chọn lọc các tình huống đặt vấn đề, sưu tầm các câu chuyện về các hiện tượng Vật lý

b) Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Phương pháp điều tra: Tôi đã trao đổi với đồng nghiệp qua các tiết thao

giảng, chuyên đề về một số phương pháp tạo hứng thú học tập Tôi cũng đã trò chuyện để lấy ý kiến từ chính các em học sinh

Phương pháp khảo nghiệm, thí nghiệm: Thử nghiệm linh hoạt các

phương pháp tạo hứng thú trong các tiết dạy trên lớp bằng nhiều phương pháp

khác nhau để so sánh, đối chiếu rồi rút ra kết luận

c) Phương pháp thống kê toán học

Thống kê lại kết quả thu được qua phiếu điều tra sau khi đã áp dụng các phương pháp tạo hứng thú cho học sinh

II PHẦN NỘI DUNG

1 Cơ sở lí luận

Ngày nay, khi tri thức đã trở thành yếu tố hàng đầu để phát triển kinh tế tri thức thì các nước trên thế giới đều ý thức được rằng giáo dục là đòn bẩy quan trọng để đổi mới mô hình tăng trưởng và phát triển xã hội bền vững Nhận thức rõ ràng tầm quan trọng đó, trong những năm gần đây Đảng và Nhà nước ta nhấn mạnh sự quan tâm đặc biệt đến đổi mới căn bản toàn diện giáo dục, đào tạo phát triển nguồn nhân lực, phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, bồi dưỡng lòng say mê học tập và ý chí vươn lên nhằm giúp người học tiếp thu được lượng tri thức tốt nhất Vậy bồi dưỡng lòng say mê, hứng thú học tập như thế nào cho hiệu quả? Để trả lời được câu hỏi đó, đầu tiên ta cần biết hứng thú là gì và tầm quan trọng của hứng thú đối với các hoạt động sống và học tập

Hứng thú là thái độ đặc biệt của cá nhân đối với đối tượng nào đó, nó có ý nghĩa đối với cuộc sống và có khả năng mang lại khoái cảm trong quá trình hoạt động

Hứng thú biểu hiện ở sự tập trung cao độ, ở sự say mê, hấp dẫn bởi nội dung hoạt động, ở bề rộng và chiều sâu của hứng thú

Hứng thú làm nảy sinh khát vọng hành động, làm tăng hiệu quả của hoạt động nhận thức, tăng sức làm việc

Từ khái niệm về hứng thú ta có thể suy ra được định nghĩa của hứng thú học tập là thái độ đặc biệt của chủ thể đối với đối tượng của hoạt động học tập, vì sự cuốn hút về mặt tình cảm và ý nghĩa thiết thực của nó trong đời sống cá nhân

Sự hứng thú thể hiện trước hết ở sự tập trung chú ý cao độ, sự say mê của chủ thể hoạt động Sự hứng thú gắn liền với tình cảm của con người, nó là động

cơ thúc đẩy con người tham gia tích cực vào hoạt động đó Trong bất cứ công việc gì, nếu có hứng thú làm việc con người sẽ có cảm giác dễ chịu với hoạt động, nó là động cơ thúc đẩy con người tham gia tích cực và sáng tạo hơn vào hành động đó Ngược lại nếu không có hứng thú, dù là hành động gì cũng sẽ không đem lại kết quả cao Đối với các hoạt động nhận thức, sáng tạo, hoạt động

học tập, khi không có hứng thú sẽ làm mất đi động cơ học, kết quả học tập sẽ không cao, thậm chí xuất hiện cảm xúc tiêu cực

* Một số căn cứ

Căn cứ công văn số 5842/BGDĐT-VP ngày 01 tháng 9 năm 2011 về việc hướng dẫn điều chỉnh nội dung dạy học giáo dục phổ thông theo hướng tinh giản để dạy và học phù hợp với chuẩn kiến thức, kỹ năng, phù hợp với thời lượng dạy học và điều kiện thực tế của nhà trường

Căn cứ công văn số 4116/BGDĐT-CNTT về việc hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ CNTT năm học 2017 – 2018

2 Thực trạng

Dân tộc Việt Nam ta có tinh thần hiếu học và ham học qua bao đời, đến nay vẫn được lưu truyền Thế nhưng trong xã hội vẫn còn một bộ phận không nhỏ học sinh không mấy hứng thú với việc học hành Các em dễ bị cuốn vào những thú vui bên ngoài như nghiện game, đua đòi theo bạn bè, không có mục đích phấn đấu, không có ước mơ,… trở thành vấn đề nhức nhối cho toàn xã hội Có nhiều lý do cho hiện tượng này như từ bản thân các em, từ gia đình, xã hội nhưng một phần trách nhiệm cũng thuộc về người giáo viên Chương trình giảng dạy nặng về kiến thức mà giáo viên chưa phối hợp linh hoạt giữa các phương pháp tạo hứng thú cho học sinh Nhiều tiết dạy còn máy móc các bước lên lớp, làm giờ học thiếu sự phóng khoáng, trở nên nhạt nhẽo, làm tê liệt sự hứng thú của học sinh Dân gian có câu “Bạn chỉ có thể dắt con ngựa ra bờ suối chứ không thể bắt nó uống nước” quả thật không sai Khi những thèm khát, ham muốn không từ trong ra mà bị áp đặt từ ngoài vào thì rất khó thành công và nếu làm được thì thành quả đạt được cũng không đáng kể Quan trọng hơn, con người khi đó sẽ làm việc một cách rất khổ sở và không bao giờ có hạnh phúc Vấn đề học tập của con trẻ cũng vậy, dù cho bắt chúng ngồi ngay ngắn trong các tiết học nhưng nếu không hứng thú thì chúng không thể học tốt được Vậy nhiệm vụ đặt ra cho người giáo viên là gì? Chính là đổi mới phương pháp dạy học theo hứng tích cực, tạo hứng thú cho học sinh đến lớp

Mặc dù môn Vật lý rất gần gũi với đời sống nhưng cũng vẫn là một môn tự nhiên, kiến thức tương đối khó Trong những năm công tác tại trường THCS Dur Kmăn, tôi nhận thấy muốn đạt hiệu quả cao ngoài việc truyền đạt kiến thức

thì cần phải gây hứng thú học tập cho học sinh để tiết học trở nên nhẹ nhàng sinh động Học sinh tiếp thu kiến thức một cách tự nhiên không gượng ép mới phát huy được tính chủ động, sáng tạo của các em Hòa chung với xu thế đổi mới phương pháp dạy học, bản thân tôi cũng đã áp dụng một số phương pháp dạy học tích cực như giải quyết vấn đề, thuyết trình, hỏi- đáp, trong giảng dạy để thu hút sự yêu thích môn học với học sinh Tuy đã thu được một số kết quả tích cực nhưng hiệu quả chung vẫn chưa cao Một số học sinh vẫn tỏ ra không thích, kết quả trong các bài kiểm tra cũng chưa được như ý muốn Vì thế, tôi không ngừng học hỏi kiến thức, kinh nghiệm từ sách báo, đồng nghiệp để rút ra các phương pháp tốt nhất để lôi kéo học sinh hứng thú với môn Vật lý và sẽ trình bày cụ thể dưới đây

3 Nội dung và hình thức của các giải pháp

3 1 Mục tiêu của giải pháp

Trong đề tài này này tôi trình bày các giải pháp chính sau: Phương pháp tác động sư phạm, phương pháp tạo tình huống có vấn đề, tạo hứng thú bằng những thí nghiệm vật lý kì lạ, tạo hứng thú bằng cách lồng ghép kiến thức vào các câu chuyện Vật lý, ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học nhằm mục đích chính là tạo hứng thú học tập cho học sinh trong một số bài học Vật lý THCS

3 2 Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp

3 2 1 Phương pháp tác động sư phạm

Đây là vấn đề tưởng chừng không liên quan đến việc học tập của học sinh nhưng nó ảnh hưởng rất lớn đến tâm lý học tập của học sinh, đặc biệt là lứa tuổi học sinh THCS khi các em có những biến đổi rất lớn trong tâm sinh lý Người giáo viên cần vận dụng các biện pháp sau sẽ giúp học sinh cảm thấy hứng thú trong việc học bộ môn để kết quả học tập được cao

Trong thực tế ấn tượng ban đầu rất quan trọng, vì vậy ngoại hình, ngôn ngữ cơ thể, cách ăn mặc của người giáo viên phải đúng mực

Tạo ra một không khí thân thiện, thoải mái bằng những cử chỉ, nét mặt, ánh mắt, nụ cười Tránh gây không khí căng thẳng trong các tiết học giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách tự nhiên nhất

Tôn trọng ý kiến của học sinh, không gò ép các em theo một khuôn mẫu nhất định Đừng bao giờ phủ định hoàn toàn ý kiến của học sinh, vì như thế làm các em mất đi sự tự tin và không dám nêu lên ý kiến của bản thân trong những lần sau

Luôn động viên khích lệ học sinh bằng lời khen, bằng điểm số để tăng sự tự tin vào bản thân cho các em Sự khích lệ, động viên được xem là món quà ý nghĩa, đôi khi có tác động, ảnh hưởng đến cả đời người Có người dám tiến lên phía trước đương đầu với những khó khăn, dám can đảm làm lại từ đầu khi thất bại, dám kiên trì theo đuổi ước mơ Sự động viên, khích lệ là cho đi mà không sợ mất, nhận về mà không sợ quá tải, điều ấy thật cần thiết với bất kỳ ai, bất kỳ lứa tuổi nào

3 2 2 Phương pháp tạo tình huống có vấn đề

Trong sách giáo khoa vật lý có phần câu hỏi rất hữu ích mà người viết sách đưa ra với dụng ý tạo ra các tình huống mà với kiến thức đã biết trước đó học sinh không thể giải thích được hoặc chỉ giải thích được một phần Đó là những gợi ý rất hay nhưng không phải giáo viên nào cũng tận dụng tốt điều này Sau đây tôi xin đưa ra một số tình huống đặt vấn đề đề dẫn dắt học sinh vào bài mới mà tôi đã từng sử dụng trong các tiết dạy và gây được hiệu quả cao

 Khi dạy bài “Trọng lực – đơn vị lực” ( SGK vật lý 6, tr 27)

Gv: Các em đã bao giờ thấy quả ở trên cây chín rụng xuống đất chưa?

Hs: Trả lời

Gv: Tại sao quả chín không rơi qua trái, không rơi qua phải, không bay lên trời

mà lại rơi thẳng xuống đất?

Hs: Lúng túng

Gv: Để biết nguyên nhân ta tìm hiểu trong bài hôm nay nhé

 Khi dạy bài “Môi trường truyền âm” ( SGK vật lý 7, tr 37)

Gv: Các em có thích xem phim kiếm hiệp ngày xưa không?

Hs: Hứng thú trả lời

Gv: Xem phim đó, các em đã bao giờ thấy cảnh các nhân vật trong phim áp tai

xuống đất để nghe tiếng vó ngựa của địch chưa?

Hs: Em thấy nhiều rồi

Gv: Tại sao không đứng nghe mà lại áp tai xuống đất để nghe vậy?

Hs: Lúng túng

Gv: Để biết lý do ta tìm hiểu trong bài hôm nay nhé

 Khi dạy bài “Lực đẩy Ác – si – mét” ( SGK vật lý 8, tr 36)

Gv: Em đã bao giờ lấy gáo múc nước trong xô ra chưa?

Hs: Trả lời

Gv: Khi múc nước như vậy, em thấy gáo nước khi còn chìm trong nước và khi

đã nhấc lên khỏi mặt nước rồi, khi nào nhẹ hơn?

Hs: Trả lời

Gv: Tại sao vậy?

Hs: Lúng túng

Gv: Để biết lý do ta tìm hiểu trong bài hôm nay nhé

 Khi dạy bài” Sự cân bằng lực – quán tính” (SGK vật lý 8, tr 17)

Gv: Em đã bao giờ ngồi sau xe đạp, xe máy do người khác chở chưa?

 Khi dạy bài “Sự phân tích ánh sáng trắng” ( SGK vật lý 9, tr 139)

Gv: Cầu vồng thường xuất hiện khi nào?

Hs: Trả lời cầu vồng thường xuất hiện sau cơn mưa

Gv: Em có biết vì sao xuất hiện cầu vồng khi trời nắng sau cơn mưa không? Hs: Suy nghĩ, lúng túng

Gv: Để biết lý do ta tìm hiểu trong bài hôm nay nhé

3 2 3 Tạo hứng thú bằng những thí nghiệm vật lý kì lạ

Ngoài cách tạo tình huống có vấn đề, giáo viên chúng ta có thể tiến hành một số thí nghiệm vật lý kì lạ, nó khác với dự đoán của các em, tăng thêm sự li kì, thật hấp dẫn gây hứng thú cho học sinh

 Khi dạy bài “Áp suất khí quyển” ( SGK vật lý 8, tr 32)

Gv dùng một quả trứng đã được luộc chín bóc vỏ bỏ lên miệng một cái chai sao cho đường kính quả trứng to hơn đường kính miệng chai một chút

Gv: Có cách nào để đưa quả trứng được vào chai mà không dùng tay không? Hs: Không thể, vì đường kính quả trứng to hơn đường kính miệng chai

Gv đốt một mảnh giấy bỏ vào chai cho nó cháy một vài giây rồi bỏ quả trứng lên miệng chai, quả trứng từ từ rơi vào miệng chai

Gv: Tại sao quả trứng rơi được vào trong chai?

Từ đó kích thích được trí tò mò của học sinh, học sinh sẽ chú ý ngay vào bài học

 Khi dạy bài “Áp suất khí quyển” ( SGK vật lý 8, tr 32)

Gv đưa một cốc đổ đầy nước được chuẩn bị sẵn cho Hs quan sát

Gv: Điều gì xảy ra khi cô úp ly nước xuống?

Hs: Trả lời nước đổ xuống đất

Gv: Bây giờ cô sử dụng một miếng bìa mỏng không thấm nước đậy lên ly nước

rồi úp xuống Các em quan sát hiện tượng nhé

Hs: Quan sát, thắc mắc

Gv: Tại sao nước không chảy ra ngoài? Để biết lý do ta tìm hiểu trong bài hôm

nay nhé

 Khi dạy bài “Dẫn nhiệt” (SGK vật lý 8, tr77)

Gv: Đưa một quả bóng bay đã được chuẩn bị sẵn ra Theo em khi cô dùng bật

lửa đốt quả bóng bay nó có cháy không?

Hs: Trả lời bóng bay sẽ cháy

Gv: Các em có tin cô dùng bật lửa đốt mà quả bóng bay không cháy không? Hs: Nghi ngờ

Gv: Đổ nước vào quả bóng bay rồi hơ trên ngọn lửa một lúc cho học sinh quan

sát

Hs: Ngạc nhiên khi thấy bóng bay không cháy

Gv: Bạn biết tại sao bóng bay không cháy không?

Từ đó kích thích sự hứng thú của học sinh, học sinh sẽ chú ý ngay vào bài học

3 2 4 Tạo hứng thú bằng cách lồng ghép kiến thức vào các câu

chuyện Vật lý

Một trong những cách rất hiệu quả để gây hứng thú cho tập cao cho học sinh chính là giáo viên lồng ghép kiến thức vào các câu chuyện Vật lý về hiện tượng vật lý, đại lượng Vật lý, các nhà bác học có đóng góp to lớn cho ngành

Vật lý

Để thực hiện tốt phương pháp này, giáo viên cần tập luyện để kết hợp tốt sử dụng ngôn ngữ cơ thể và lời nói với các cử chỉ của tay, biểu cảm qua nét mặt

cho cuộc trò chuyện trở nên sinh động Đôi khi chỉ một động tác nhỏ như cái khua tay hay đơn giản một cái diễn đạt trên khuôn mặt còn hiệu quả hơn khi ta

đứng thuyết trình cả buổi mà chỉ dùng lời nói không có miêu tả thực tế

Một điều cần lưu ý là về âm lượng của giọng nói Phải biết là mình đang nói chuyện trong vị trí như thế nào để điều chỉnh âm lượng cho phù hợp, giọng truyền cảm là một điều bắt buộc Tuy nhiên trong trường hợp nào cũng phải nói chậm rãi, từ tốn tránh nói nhanh mà người nghe không hiểu được vấn đề mình

cần truyền đạt

 Khi dạy bài “Lực đẩy Ác -si –mét” (SGK Vật lý 8)

Sau khi giới thiệu tiểu sử của nhà Vật lý Ác-si-mét giáo viên có thể kể câu

chuyện sau:

Ngày xưa, ở xứ Si-ra-cuýt có một vị vua tên là Hê- rôn Một ngày kia, vua giao cho người thợ kim hoàn làm cho mình một chiếc vương miện bằng vàng Tuy nhiên, nhà vua nghi ngờ người thợ kim hoàn không trung thực ở chỗ người này không sử dụng hết số vàng vua giao mà lấy ra một ít và thay thế vào đó bằng bạc Nghi ngờ là thế nhưng vua không có bằng chứng, thế là vua giao cho Ác-si-mét điều tra ra sự thật xem người thợ này có gian dối hay không Cho dù gian dối hay không gian dối cũng phải chỉ ra cho vua và cận thần thấy được Ác-si-mét vô cùng lo lắng vì lệnh vua không thể chối cãi nhưng bản thân ông lại chưa tìm ra cách để giải quyết

Thế rồi, một ngày kia, tình cờ khi đi tắm Ông thả cơ thể chìm dần vào bồn tắm đầy nước Kì lạ thay, cơ thể ông càng chìm dần, lượng nước tràn ra càng nhiều, thì lực đẩy tác dụng vào cơ thể ông càng lớn Từ đó, ông thấy được hướng giải quyết cho việc vua giao Mừng quá , ông chạy thẳng ra phố hét to

“Ơ rê ca! Ơ rê ca!“ mà quên rằng mình không mặc gì

Nghe xong câu chuyện, học sinh sẽ cảm thấy rất vui vẻ và hào hứng, lúc

này giáo viên sẽ dẫn dắt vào mục 1 Dự đoán như sau: Khi cơ thể ông càng chìm

dần, lượng nước tràn ra càng nhiều, thì lực đẩy tác dụng vào cơ thể ông càng lớn Lúc này ông đoán rằng giữa lượng nước tràn ra (lượng nước bị chiếm chỗ)

và lực đẩy tác dụng lên cơ thể ông có mối liên hệ với nhau Đọc phần 1.dự đoán

và cho biết, ông đã dự đoán gì?