Số người bị sâu răng trong từng hộ gia đình dùng nước giếng đào, giếng khoan được phỏng vấn...26 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 1.. Tuy nhiên, việc đưa fluorvào nước uống cũng như sử dụng nhữn
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY NGUYÊN
Trang 2NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT VÀ KÝ HIỆU TRONG LUẬN VĂN
TCYTTG: Tổ Chức y tế Thế Giới
LĐNKTG: Liên Đoàn Nha Khoa Thế Giới
Viện VSDTTN: Viện Vệ sinh dịch tễ Tây Nguyên
RHM: Răng Hàm Mặt
CS: cộng sự
Trang 3MỤC LỤC
ĐẶT VẤN ĐỀ 1
Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 3
1.1 Về giá trị hướng dẫn của fluor trong nước 3
1.2 Cơ chế tác dụng của fluor 3
1.3 Các nguồn fluor hấp thụ vào cơ thể 3
1.4 Fluor và cách dùng 4
1.5 Tình hình nghiên cứu fluor trên thế giới và tại Việt Nam 6
Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 13
2.1 Phương pháp nghiên cứu .13
2.2 Đối tượng nghiên cứu .13
2.3 Địa điểm nghiên cứu 13
2.4 Thời gian nghiên cứu 13
2.5 Công thức tính cỡ mẫu 13
2.6 Phương pháp định lượng fluor trong nước 14
2.7 Biến số nghiên cứu 14
2.8 Công cụ thu thập số liệu 14
2.9 Xử lý số liệu 14
2.10 Vấn đề y đức 14
Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 15
Chương 4: BÀN LUẬN 27
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ .33
TÀI LIỆU THAM KHẢO .34 PHỤ LỤC
Trang 4DANH MỤC CÁC BẢNG
3.1 Hàm lượng fluor chung trong các loại nước được phân tích tại 4 tỉnh 15
Bảng 3.1.1 Hàm lượng fluor trung bình (mg/l) 15
Bảng 3.1.2 Hàm lượng fluor trung bình mùa khô (mg/l) 15
Bảng 3.1.3 Hàm lượng fluor trung bình mùa mưa (mg/l) 16
Bảng 3.1.4 So sánh hàm lượng fluor hai mùa (mg/l) 16
3.2 Tỷ lệ mẫu nước đạt tiêu chuẩn (TC) cho phép về hàm lượng fluor 17
Bảng 3.2.1 Tỷ lệ mẫu nước đạt TC cho phép về hàm lượng fluor 2 mùa (%) .17 Bảng 3.2.2 Hàm lượng fluor đạt TC cho phép mùa khô (%) 17
Bảng 3.2.3 Hàm lượng fluor đạt TC cho phép mùa mưa (%) 18
Bảng 3.2.4 Hàm lượng fluor đạt TC cho phép trong nước giếng đào 18
Bảng 3.2.5 Hàm lượng fluor đạt TC cho phép trong nước máy 19
Bảng 3.2.6 Hàm lượng fluor đạt TC cho phép trong nước giọt (%) 19
Bảng 3.2.7 So sánh tỷ lệ hàm lượng fluor đạt TC cho phép trong các loại nước chung cho 4 tỉnh 20
3.3 Hàm lượng fluor trung bình trong từng loại nước 21
Bảng 3.3.1 Hàm lượng fluor nước giếng đào của từng tỉnh mùa mưa, mùa khô (mg/l)……… 20
Bảng 3.3.2 Hàm lượng fluor trong nước máy của từng tỉnh mùa mưa, mùa khô (mg/l)……… 21
Bảng 3.3.3 Hàm lượng fluor trung bình trong nước giọt của từng tỉnh mùa mưa và mùa khô (mg/l) 22
Bảng 3.3.4.Hàm lượng fluor trung bình trong nước giếng khoan của từng tỉnh mùa mưa và mùa khô (mg/)……….23
Bảng 3.3.5.Hàm lượng fluor trung bình trong các loại nước chung cho bốn tỉnh (mg/l)……… 24
3.4 Tình hình sâu răng tại các hộ dùng nước 25
Bảng 3.4.1 Tỷ lệ hộ gia đình được phỏng vấn dùng nước giếng đào, giếng khoan có người bị sâu răng 25
Trang 5Bảng 3.4.2 Số lượng răng bị sâu trên 1 người dùng nước giếng đào,
giếng khoan qua phỏng vấn 25Bảng 3.4.3 Số người bị sâu răng trong từng hộ gia đình dùng nước
giếng đào, giếng khoan được phỏng vấn 26
DANH MỤC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 1 So sánh hàm lượng fluor trong các nguồn nước ở hai mùa 16Biểu đồ 2 Hàm lượng fluor trong nước giếng đào mùa khô và mùa mưa tại 4 tỉnh ….21Biểu đồ 3 Hàm lượng fluor trong nước máy mùa mưa và mùa khô 22Biểu đồ 4 Hàm lượng fluor trong nước giếng khoan mùa khô và mùa mưa tại 4 tỉnh 23Biểu đồ 5 Hàm lượng fluor trong các loại nước tại 4 tỉnh 24
Trang 6ĐẶT VẤN ĐỀ
Theo Tổ Chức Y tế Thế Giới (TCYTTG) và Liên Đoàn Nha KhoaThế Giới (LĐNKTG), trong nước uống ở nồng độ 0,7-1,0mg/l, fluor có tácdụng bảo vệ chống sâu răng Tuy nhiên, nếu fluor vượt quá 1,5mg/l thì nólàm tổn thương răng, thậm chí tổn thương xương nếu ở nồng độ rất cao(bệnh Fluorosis) Ảnh hưởng bất lợi của fluor đến sự hình thành bộ răngvĩnh viễn bắt đầu từ rất sớm, từ khi trẻ mới 6 tuổi Giá trị hướng dẫn về nồng
độ fluor trong nước uống theo TCYTTG là không vượt quá 1,5mg/l [12].
Fluor được phân bố không đồng đều trong cơ thể, hàm lượng trongxương và răng cao hơn Fluor có trong nước uống và các thực phẩm dinhdưỡng, được hấp thụ ở ruột Vai trò sinh học của fluor chủ yếu có liên quanđến việc tham gia của nó trong việc tạo xương và hình thành ngà răng vàmen răng Người nào sử dụng đủ lượng fluor thì ngăn ngừa được bệnh sâurăng và bệnh loãng xương, không xác định chính xác nhu cầu về fluortrong một ngày đêm Các phương pháp đánh giá mức độ cung cấp loạinguyên tố vi lượng này còn chưa đạt mức phổ cập và hợp lý
Nước uống thường có nồng độ khoảng 1mg/l là nguồn fluor chủ yếu.Con người tiếp nhận từ nước 1-1,5mg fluor Thức ăn có tác dụng nhỏ nhấttrong việc cung cấp cho cơ thể nguyên tố vi lượng này Khi hàm lượngfluor trong nước thấp hơn 0,5mg/l thì mức độ sâu răng tăng đáng kể [4]
Điều này đã được LĐNKTG thừa nhận Tuy nhiên, việc đưa fluorvào nước uống cũng như sử dụng những sản phẩm có fluor khác phải tùythuộc vào nồng độ fluor trong nước tự nhiên, bởi vì nồng độ fluor trongnước cao quá mức sẽ gây nhiễm fluor ở men răng (fluorosis) Để phục vụcho mục đích này, từ nhiều thập kỷ nay người ta đã đo nồng độ fluor trong
nước tự nhiên và vẽ bản đồ fluor ở nhiều quốc gia 5
Ở Việt Nam, năm 1978 Viện Vệ sinh thành phố Hồ Chí Minh đãkiểm nghiệm fluor trong một số mẫu nước Theo kết quả điều tra của ĐoànViệt Tiệp, năm 1990, trong số 275 mẫu nước trên toàn huyện Ninh Hòa,
Trang 7được đem phân tích có 39 mẫu với nồng độ fluor lớn hơn 1,5mg/l chiếm tỷ
lệ 13,35% và nồng độ fluor trung bình trong 37 mẫu nước trên là 4,5mg/l
Tại Tây Nguyên, năm 1983, Đinh Công Hoàng Hiệp - Viện Vệ sinhdịch tễ Tây Nguyên (Viện VSDTTN) có xét nghiệm fluor trong một số mẫunước ở một số vùng dân tộc thiểu số nhưng với số lượng mẫu rất hạn chếchưa đại diện cho toàn khu vực Tây Nguyên Mặt khác, tại thời điểm mànhóm tác giả nghiên cứu, chúng tôi chưa thấy có thường quy phân tíchfluor trong nước chuẩn quốc gia và đặc biệt tác giả chỉ nêu ra nhận xétchung chung, chưa nêu ra hàm lượng fluor ở các mẫu xét nghiệm là baonhiêu mg/l [10]
Do vậy, việc khảo sát hàm lượng fluor trong các nguồn nước ăn uống
và sinh hoạt của cộng đồng các dân tộc 4 tỉnh Tây Nguyên là rất cần thiếtcho việc khuyến cáo về mặt sức khỏe đối với cộng đồng trong khu vực
Đề tài này tiến hành với các mục tiêu sau:
+ Khảo sát hàm lượng fluor trong các nguồn nước ăn uống, sinhhoạt ở một số vùng dân cư tại 4 tỉnh Tây Nguyên
+ Xác định tỷ lệ sâu răng trong các hộ gia đình dùng nước
Trang 8Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1.1 Về giá trị hướng dẫn của fluor trong nước
Không có chứng cứ nào để cho ta xem xét lại giá trị hướng dẫn hàmlượng fluor đã được đề nghị năm 1984 là 1,5ppm Nồng độ cao hơn mứcnày sẽ tăng nguy cơ bị nhiễm fluor ở răng và nếu cao hơn nữa sẽ bị nhiễmfluor ở xương Giá trị này cao hơn mức đề nghị chọn quá trình fluor hoánước uống Để thiết lập tiêu chuẩn quốc gia cho fluor cần phải lưu ý đếnđiều kiện khí hậu, lượng tiêu thụ nước hàng ngày và lượng fluor đi vào cơthể do các nguồn khác (thực phẩm, không khí) Ở những vùng có lượngfluor tự nhiên trong nước cao cần phải lưu ý rằng với các phương pháp xử
lý thông thường rất khó đạt được tiêu chuẩn này Như vậy, lượng fluorthiếu hụt hay thừa fluor đều liên quan đến sức khỏe 13
Giá trị giới hạn của hàm lượng fluor trong nước ăn uống theo TCYT 1329/2002/BYT/QĐ là 0,7 – 1,5mg/l.
1.2 Cơ chế tác dụng của fluor
Bên cạnh đó, cơ chế tác động của fluor cũng được làm sáng tỏ: fluor
là nguyên tố không mùi vị, chất này tác động lên men răng, biến các apatitthành fluoroatit và làm cho men răng cứng chắc hơn, ít bị hòa tan ở môitrường acid pH = 5 Fluor có tác dụng kìm hãm việc hình thành mảng bámrăng (dental plaque) và mảng bám vi khuẩn (bacterian plaque) cũng như ứcchế vi khuẩn sinh ra enzyme chuyển hóa đường thành acid Ngoài ra, fluorcòn có tác dụng tái khoáng ở nơi men răng có hủy khoáng Do đó, fluor có
tác dụng phòng bệnh sâu răng 5
1.3 Các nguồn fluor hấp thụ vào cơ thể
Fluor trong nước được hấp thụ đáng kể trong đường tiêu hóa Mứctiếp nhiễm fluor hàng ngày tùy thuộc vào địa lý Nếu chế độ ăn uống có cá
và trà thì lượng tiếp nhận fluor vào cơ thể đặc biệt cao Ở một vài vùng, cóvài loại thực phẩm khác và sự ô nhiễm không khí trong nhà có thể đóng
Trang 9góp đáng kể trong tổng lượng fluor đi vào cơ thể Một nguồn đưa fluor vào
cơ thể nữa có thể là kem đánh răng có fluor [13]
Lượng fluor trên 100 gam thực phẩm là:
Khoai lang: 862mcg; Cà chua: 50mcg ; Khoai tây: 50mcg
Cà rốt: 61mcg; Bột mỳ: 53mcg; Hành tây: 12mcg
Đậu tương: 1470mcg; Chuối tiêu: 23mcg
Cá thu: 150mcg; Bưởi: 25mcg; Cá trích: 160mcg
Dưa chuột: 20mcg; Nấm mỡ: 31mcg; Súp lơ: 12mcg
Có thể thêm fluor vào nước ăn lên đến mức 1,2mcg/l
Ngoài fluor, nếu thiếu vitamin A, D và suy dinh dưỡng protein nănglượng có liên quan đến sự giảm sản men răng, sự teo tuyến nước bọt, (giảmkhả năng của miệng, làm vật đệm acid cao răng cũng khiến cho răng dễ bịsâu hơn Việc tăng tần suất sử dụng các loại đường saccaroza, glucidsaccaroza cũng làm tăng đáng kể tỷ lệ sâu răng Như vậy, ngoài việc chú
ý đến lượng fluor, còn cần quan tâm đến các điều kiện sống hợp vệ sinh,cung cấp một chế độ ăn hợp lý nhằm bảo đảm cung cấp đầy đủ protein và
vitamin 16.
1.4 Fluor và cách dùng
1.4.1 Lợi và hại của fluor
Fluor cùng với calci giúp vào việc kiến tạo men răng (trong thời kìhình thành men), đồng thời khi răng đã hình thành thì fluor có vai trò “táikhoáng” phủ một lớp lên bề mặt men răng làm cứng chắc men răng sữacũng như răng vĩnh viễn, răng bị chớm sún mà chưa sâu nên phòng đượcsâu răng Những vùng mà thức ăn, nước uống có quá nhiều fluor thì răng bịđổi màu, có sâu răng, ngược lại ở những vùng thức ăn và nước uống thiếufluor thì răng không bị đổi màu, nhưng lại bị sâu răng Dùng nước có nồng
độ fluor trong khoảng 0,7-1ppm hoặc đảm bảo cung cấp fluor mỗi ngày(tính từ mọi nguồn) trẻ em vừa đủ 0,2mg và người lớn đủ 0,5mg thì răngkhông bị đổi màu và sâu Nhận xét này của các chuyên gia là cơ sở để fluorhóa nước cũng như tạo các sản phẩm bổ sung fluor phòng sâu răng 19]
Trang 10Tuy nhiên, fluor cũng có một số tác hại: nếu dùng nước có nồng độfluor lớn hơn 4ppm sẽ bị nhiễm fluor, 5-8ppm sẽ hại xương (với 10% xơcứng xương), 50ppm sẽ gây tổn thương tuyến giáp, 100ppm làm cơ thểchậm phát triển, 125ppm tổn thương thận và 10-80mg/ngày sẽ gây cứngkhớp Trong thực tế cũng đã có những nơi như 1000 dân của một làng ởPhú Yên bị chứng răng đen là do nhiễm fluor trong nước giếng Lợi và hại
của fluor do liều dùng quyết định 19]
1.4.2 Cách dùng các sản phẩm chứa fluor
Việc đầu tiên là nên dùng nước sạch có nồng độ fluor thích hợp 1ppm) Nếu dùng nước giếng mà thấy răng bị đen nhiều thì nên kiểm tralượng fluor trong nước
(0,7-Dung dịch nước fluor súc miệng có tỷ lệ fluor cao, khi dùng phải phaloãng theo tỷ lệ hướng dẫn Khi súc phải ngậm miệng trong 2-3 phút đểthuốc có thể ngấm vào răng Sau khi súc trong vòng 30 phút không nên ănuống để không làm mất tác dụng của fluor trên mặt răng, nên súc miệngbằng nước súc miệng có fluor mỗi tuần một lần
Thuốc đánh răng có fluor nên dùng hàng ngày
Lưu ý: Nước súc miệng hay kem đánh răng chỉ tiếp xúc trên mặt
láng của răng Còn mặt nhai vì gồm nhiều hố rãnh dễ bị thức ăn thừa đọnglại dù súc mạnh hay dùng bàn chải có mịn mấy cũng không xen vào hốrãnh được Trong khi đó, tại hố rãnh răng sẽ bị sâu phát triển cả bề rộng lẫn
bề sâu Vì thế cần trám dự phòng các hố rãnh ở mặt nhai để phòng sâu răngbắt nguồn tại chỗ này Trẻ bị sâu nhiều ở hệ răng sữa hoặc sâu ở mặt lángcủa răng vĩnh viễn thuộc nhóm có nguy cơ cao, với những trẻ này cần trámbít hố rãnh
Chỉ khi nào trong khẩu phần ăn thiếu fluor mới dùng dạng bổ sungfluor toàn thân (viên, giọt uống), không dùng cùng lúc hai dạng bổ sungfluor toàn thân (như uống vừa viên, vừa giọt) Chúng ta có thể dùng kếthợp một dạng bổ sung toàn thân với một dạng bổ sung tại chỗ (nước uống,
Trang 11nước súc miệng, kem đánh răng) Việc dùng dạng bổ sung toàn thân phải
có chỉ định của thầy thuốc chuyên khoa 19]
1.5 Tình hình nghiên cứu fluor trên thế giới và tại Việt Nam
1.5.1 Trên thế giới
Từ những năm đầu của thế kỷ XX, Eager đã để ý đến các vết nâutrên men răng Sang thập kỷ 1930, người ta thấy các vết nâu này có liênquan tới fluor trong nước uống Năm 1942, Dean nhận thấy tỷ lệ người mắcsâu răng có liên quan với nồng độ fluor trong nước và từ đây vai trò củafluor trong việc giảm sâu răng đã được biết đến Năm 1945, lần đầu tiêntrên thế giới, thành phố Grand Rapids ở Mỹ đã cho fluor vào nước uống đểphòng sâu răng, mở ra một thời kì mới trong phòng bệnh sâu răng cho cộngđồng [5]
Năm 1958, Tổ chức Sức khỏe Thế giới đã kết luận là nước uống cóhàm lượng 1ppm fluor có tác dụng làm giảm sâu răng Về sau, việc tínhnồng độ fluor tối ưu này còn dựa vào khí hậu từng vùng Ở Mỹ, năm 1962,qui định mức độ này cho 3 khu vực Bắc, Trung, Nam tương ứng là 1,2ppm;0,9ppm; 0,7ppm Năm 1968, các tác giả ở Liên xô cũng qui định cho 3vùng Bắc, Trung, Nam là 1,2ppm; 1,0ppm và 0,6ppm Từ đó cho tới nay,fluor đã được sử dụng rộng rãi để phòng bệnh sâu răng ở nhiều nước trên
thế giới [5]
Vào năm 1909, nha sĩ Frederic Mc Kay trong khi quan sát tình trạngrăng của trẻ em ở vùng Pikes Peak, Colorado, nhận ra rằng răng các em bịbiến thành màu nâu đậm khác thường so với trẻ em sống ở những vùngkhác ở Hoa Kỳ Hiện tại, hàm lượng tối đa của muối fluoride có trong nướcuống là 1mg/l và kem đánh răng là 2mg/l Điều này đã được Cơ quan Bảo
vệ Môi trường (gọi tắt là EPA) và Trung tâm Phòng ngừa Dịch bệnh(CDC) của Hoa Kỳ phê chuẩn Năm 1999, chính trung tâm này công bốviệc cho thêm fluor vào trong nước uống là 1 trong 10 thành tựu công cộngcho thế giới trong thế kỷ 20 Hội đồng kết luận rằng, trẻ em sử dụng nướcsinh hoạt có nồng độ trên 1mg/l trong một thời gian dài sẽ bị hư răng và có
Trang 12thể bị tụt giảm chỉ số thông minh (IQ) Theo nghiên cứu, nếu sử dụngnguồn nước có hàm lượng cao hơn 4mg/l thì nguy cơ bị hư răng càng cao,nhất là đối với trẻ em Ví dụ như trong lịch sử Hồng Kông, từ khi áp dụngviệc đem fluor vào nguồn nước sinh hoạt, bệnh hư răng của trẻ em và thiếuniên ở lứa tuổi từ 6 đến 19 đã tăng từ 23% vào cuối thập niên 80 lên đến32% năm 2006, tức là tăng gấp rưỡi do lượng fluor cho vào nước cao hơntiêu chuẩn Còn về chỉ số thông minh, trẻ em trong vùng nước chứa nồng
độ fluor từ 2,5mg/l trở lên có chỉ số IQ giảm đi 8 điểm so với trẻ em sốngtrong vùng nước chứa lượng fluor thấp hơn Cũng qua tạp chí y khoa trên,những người già sống trong vùng có hàm lượng fluor cao trong đất từ 2 đến4mg/kg như ở Texas, Virginia, Oklahoma có khả năng bị gãy xương háng41% cao hơn những người sống trong vùng có hàm lượng thấp Còn nếuchúng ta sử dụng quá liều lượng, nguy cơ bị phản ứng ngược lại chắc sẽkhó tránh khỏi Trường hợp của fluor cũng không là một ngoại lệ Hộiđồng Nghiên cứu Quốc gia Hồng Kông kết luận rằng, sau 55 năm, việcđem nguyên tố fluor vào nguồn nước sinh hoạt đúng mức nghĩa là dưới1mg/l là an toàn và có những kết quả cụ thể cho thấy là sự hiện diện củafluor dư
Tại một số quốc gia như Angiêri, Trung Quốc, Hy Lap, Ấn Độ và
Thái Lan, nồng độ fluor trong nước cao hơn 5mg/l [14].
Một nghiên cứu cho rằng, fluor tốt cho răng nhưng hại não? Đó lànhận định về muối fluor - một hóa chất được sử dụng lâu đời nhờ tác dụngphòng sâu răng hiệu quả cho trẻ em Fluor có mặt trong đồ ăn, nước uống,nhiều trong kem đánh răng và các sản phẩm nha khoa Tuy nhiên, theo mộtnghiên cứu ở NewYork (Mỹ), khi dùng fluor quá nhiều, vượt quá nhu cầucủa cơ thể có thể gây ra các bất thường cho bộ não, nhất là ở trẻ em và gâygiảm trí thông minh Theo nhà nghiên cứu Paul BeeBer, khi dùng fluor quánhiều gây ức chế bài tiết hormon tuyến giáp, nếu phụ nữ có thai dùng fluornhiều sẽ giảm hormon tuyến giáp của thai nhi Hậu quả là giảm khả năngphát triển hệ thần kinh của bé có thể gây ra bệnh tự kỷ, các rối loạn tập
Trang 13trung chú ý và giảm sút IQ sau này Tác giả cho rằng, nếu phát hiện trên làđúng thì việc bổ sung fluor vào nguồn nước của thành phố cần tính toán lại
Nước uống thường có nồng độ khoảng 1mg/l là nguồn fluor chủ yếu.Con người tiếp nhận từ nước 1-1,5mg fluor Khi hàm lượng fluor trongnước thấp hơn 0,5mg/l thì mức độ sâu răng tăng đáng kể
Thức ăn có tác dụng nhỏ nhất trong việc cung cấp cho cơ thể nguyên
tố vi lượng này Cá (nhất là cá heo và cá tuyết), lạc và gan có chứa mộtlượng lớn fluor Hàm lượng chất này tương đối cao trong thịt cừu, thịt bê,
0,79-Về lượng fluor tại Hà Nội, theo các tác giả, hiện nay chưa có đơn vịnào nghiên cứu sâu về tỷ lệ fluor trong nước sinh hoạt của Hà Nội Đối vớiTrung tâm Y tế Dự phòng Hà Nội cũng nhận được sự khẳng định như vậy.Còn theo nghiên cứu của Tổ chức Sức khỏe răng miệng Australia thì nguồnnước Hà Nội đang thiếu fluor dẫn đến các bệnh răng miệng tăng cao [5]
Trang 14+ Miền Trung
Năm 1978 lần đầu tiên Viện Vệ sinh thành phố Hồ Chí Minh đã đofluor ở một vài mẫu nước ở các tỉnh đồng bằng Sông Cửu Long nhưng tácgiả không nêu ra nồng độ cụ thể [5]
Theo Mai Trọng Nhuận (2001), nước bị ô nhiễm fluor là nguyênnhân gây nhiều bệnh cho người và gia súc như bệnh giòn xương, đốm răng,biến dị răng Hàm lượng fluor tối đa trong nước uống phải <1ppm (WHO1994) Nếu dùng nước có hàm lượng fluor lớn hơn 2,5ppm thì người và giasúc sẽ bị các bệnh về xương Kết quả nghiên cứu ở vùng Ninh Hòa chothấy tới 70% người dân địa phương dùng nước giếng có hàm lượng fluor 7-10ppm bị bệnh răng Nguồn fluor cao trong nước tại vùng này có thể liênquan với nước khoáng đi qua các đá granit giàu fluorit Cũng theo tác giảkhu vực xã Xuân Phước (huyện Đồng Xuân, Phú Yên ) 100% người dânthôn Trường với 1000 nhân khẩu của xã đã bị chứng bệnh đen răng từnhiều năm nay, tập trung nặng nhất là lứa tuổi từ 30 trở xuống Nguyênnhân chủ yếu là do nguồn nước khu vực này bị nhiễm fluor, dẫn đến vôihóa làm đen răng [11]
Một điều tra ở thôn Hòa Hiệp thuộc xã Bình Tường, huyện Tây Sơn(Bình Định, cho thấy đây là vùng đất của những người “răng giả” vì nồng
độ fluor trong nguồn nước ngầm ở đây cao gấp 500 lần mức cho phép.Hiện nay, thêm một căn bệnh đang hoành hành tại đây khiến người dânthôn Hòa Hiệp thêm hoang mang về nguồn nước họ đang sử dụng Ngoàinổi khổ về chuyện hư răng, người dân ở đây còn bị một căn bệnh tai áckhác đang hoành hành, đó là bệnh thoái hóa xương Những người mắcbệnh này, hai chân luôn bị nhức mỏi, lưng đau, những khi bị trở trời thìxương sống như bị rút, tê rần khắp mình mẩy, đi đứng rất khó khăn Nhữngngười mới hơn 30 tuổi cũng đi lom khom như người già [17]
Theo Đỗ Kim Hoàn, Vũ Ngọc Trân, Nguyễn Duy Bảo, Nguyễn ĐìnhTiên: qua khảo sát trên 500 mẫu nước dưới đất, các tác giả đã xác định
Trang 15được các vùng phân bố nước dưới đất bị nhiễm fluor và nguyên nhân gây ônhiễm trong địa phận tỉnh Khánh Hòa như sau:
- Vùng Vạn Ninh: nước dưới đất trong các giếng ở đây có hàmlượng fluor dao động từ 1,7-2,8mg/l Đặt biệt, một số mẫu nước giếng trênđịa bàn xã Vạn Thắng có hàm lượng fluor rất cao, đạt tới 6,4mg/l
- Vùng Ninh Hòa: vùng này có nước dưới đất bị nhiễm fluor ở 11
xã, với diện tích khoảng 25km2 Theo kết quả nghiên cứu trước đây (ĐoànĐịa chất Việt - Tiệp), hàm lượng fluor trong nước giếng thường gặp là 2,5-3mg/l, thậm chí có nơi lên đến 9,4mg/l
- Vùng bắc Khánh Vĩnh: hàm lượng fluor trong nước dưới đấtthường gặp ở vùng này là 1,8-2,2mg/l Cá biệt có một giếng nước thuộcthôn Nước Nóng, xã Khánh Hiệp có hàm lượng fluor lên đến 6,2mg/l
- Vùng bắc Diên Khánh: hàm lượng fluor trong nước thường gặp từ2,4- 7,7mg/l Đặc biệt, vùng này gặp rất nhiều giếng có hàm lượng fluor rấtcao từ 5,1-9,4mg/l, có giếng đạt tới 10,26mg/l
- Vùng nam Diên Khánh: nước trong các giếng ở vùng này có hàmlượng fluor trong khoảng 1,6-2,9mg/l Có giếng đạt đến 5,7mg/l
- Vùng Cam Ranh: hàm lượng fluor trong nước dưới đất ở vùngnày thường gặp là 1,8-3,5mg/l Có nơi đạt tới 5,55mg/l
Kết quả nghiên cứu cho phép đi đến một số kết luận sau:
Nước dưới đất bị nhiễm fluor ở tỉnh Khánh Hòa phân bố khá rộng trênnhiều địa phương Tuy nhiên diện phân bố nằm chủ yếu ở các vùng có hệthống đứt gãy sâu cắt qua và thành phần thạch học của tầng chứa nước dướiđất là các trầm tích lục nguyên tuổi Jura hoặc sản phẩm phong hóa của chúng
Về nguyên nhân gây ô nhiễm fluor cao trong nước dưới đất ở tỉnhKhánh Hòa đến nay chưa được khẳng định, có thể có nhiều nguyên nhânnhư: nước thải công nghiệp, phân hóa học trong nông nghiệp, chất thảicông nghiệp hoặc từ các nghĩa trang, thành phần đất đá, từ các mỏ fluor vànước khoáng – nước nóng giàu fluor Còn các đới phá hủy kiến tạo đóng
Trang 16vai trò như những hệ thống kênh dẫn làm tăng cao hàm lượng fluor trongcác tầng chứa nước dưới đất phía trên [6].
Trong thiên nhiên, nồng độ fluor trong nước bề mặt ở mức khôngđáng kể, còn trong nước ngầm hiếm khi vượt quá 1,5mg/l [13]
Theo Dương Trọng Phỉ, Nguyễn Quốc Việt … cho rằng ở khu vựcmiền Trung nước ta, các nguồn nước khoáng thường có nồng độ fluor cao,trong khoảng 2-13mg/l Sự xuất hiện của fluor trong nước khoáng là dotrong quá trình dịch chuyển lên bề mặt vỏ trái đất, nước nóng đi qua cáckhoáng vật chứa fluor như Fluorit, Xenloit, Viliolit Ở cuối quá trình dịchchuyển, nước khoáng xâm nhập vào các tầng nước ngầm nông hơn và làmtăng nồng độ fluor trong các tầng nước này Chính vì thế, tại các khu vựcquanh vị trí xuất lộ nước khoáng, lượng fluor trong nước ngầm thường cao.Kết quả thu được như sau:
Phương pháp xử lý nước bằng kết hợp vôi phèn có thể khử đượcnồng độ fluor trong nước uống xuống đến mức an toàn cho phép và khônglàm xấu đi chất lượng nước về mặt lý hóa Nước sau xử lý trong hơn và
không có mùi vị lạ [12]
Trong một nghiên cứu, lấy 30 mẫu nước từ các nguồn nước sinh hoạt
để định lượng một số chất hóa học, sau đó tiến hành bảo quản theo thườngquy của Viện Vệ sinh dịch tễ Hà Nội, kết quả thu được nồng độ fluor trong 30mẫu nước sinh hoạt dao động từ 0,39 ± 0,1mg/l, như vậy thấp hơn giá trịkhuyến cáo của TCYTTG (1,5ppm) [20] Kết quả của một số công trình công
bố gần đây cũng như số liệu nghiên cứu chất lượng nước dưới đất tại địa phậntỉnh Khánh Hoà cho thấy, ở một số vùng nước dưới đất bị nhiễm fluor, tại đókhá phát triển các bệnh về răng và chứng nhiễm fluor ở khung xương [7]
+ Tình hình nghiên cứu fluor tại khu vực Tây Nguyên
Tại Tây Nguyên một nghiên cứu của Đinh Công Hoàng Hiệp, VũĐức Vọng và cộng sự - Viện VSDTTN (1985) đã nghiên cứu "Tình hình vệsinh đất, nước tại 5 điểm dân cư của 5 dân tộc Êđê, M'Nông, Gia Rai, Ba
Na và Xơ Đăng ở Tây Nguyên" Nhóm tác giả đã có kết luận về fluor trongnước như sau :
Trang 17 Tại Đăk Lăk :
+ Một điểm với 7 mẫu nước ở dân tộc Êđê hàm lượng fluor đều rấtthiếu chỉ đạt 10-20% so với yêu cầu hàng ngày
+ Một điểm với 5 mẫu nước và 6 mẫu đất ở dân tộc M'Nông hàmlượng fluor đều rất thiếu chỉ đạt 10-20% so với yêu cầu hàng ngày
Tại Gia Lai, Kon Tum :
+ Một điểm với 7 mẫu nước ở dân tộc Ba Na hàm lượng fluor kháhơn các nơi khác đạt 20-100% so với yêu cầu hàng ngày
+ Một điểm với 7 mẫu nước và 8 mẫu đất ở dân tộc Xơ Đăng hàmlượng fluor rất thiếu đều đạt 0-10% so với yêu cầu hằng ngày
+ Một điểm với 4 mẫu nước ở dân tộc Gia Rai hàm lượng fluor rấtthiếu chỉ đạt 10-50% so với yêu cầu hàng ngày [8]
Theo kết quả nghiên cứu của Nguyễn Xuân Tâm cho thấy các bệnh
về răng hàm mặt (RHM) ở công nhân chè nông trường Bàu Cạn, tỉnh GiaLai là: nam: 32,43%; nữ: 35,27% [15]
Một nghiên cứu khác của Bùi Vĩnh Diên, Nguyễn Xuân Tâm, VũĐức Vọng và cộng sự - Viện VSDTTN 1996-1997, ở một xã vùng sâu,vùng xa của tỉnh Kon Tum cho thấy tỷ lệ bệnh RHM trong cộng đồng rấtcao, nhất là hai nhóm tuổi 41-60 tuổi (nam: 59,40%; nữ: 62,65%) và nhómtuổi trên 61 tuổi (nam: 81,13%; nữ: 72,13%) [2]
Một nghiên cứu ở người Rơ Ngao tỉnh Kon Tum cũng cho kết quảbệnh sâu răng rất cao, nhất là ở nhóm tuổi trên 41 (nam: 73,57%; nữ:56,96%) [21]
Năm 2002, nhóm tác giả Vũ Ngọc Trân, Phan Thanh Sáng, Liênđoàn ĐCTV – ĐCCT miền Trung có khảo sát hàm lượng fluor trong một sốmẫu nước ở khu vực Tây Nguyên Nhóm tác giả kết luận: các điểm có giátrị hàm lượng fluor cao thuộc các khu vực Komplong tỉnh Kon Tum,Krôngpa tỉnh Gia Lai, Dakpri, Madagui tỉnh Lâm Đồng có liên quan đếncác hoạt động kiến tạo và nước trong các đới dập vỡ [18]
Trang 18Chương 2 ĐỐI TUỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1 Phương pháp nghiên cứu: phương pháp cắt ngang mô tả
2.2 Đối tượng nghiên cứu:
Nồng độ fluor trong các nguồn nước sử dụng ăn uống Cụ thể: nướcmáy tập trung, nước ngầm (giếng đào, giếng khoan), nước giọt
Phỏng vấn các hộ dùng nước được lấy mẫu về tình hình sâu răng
2.3 Địa điểm nghiên cứu
- Tỉnh Đăk Lăk (03 huyện, thị): Krông Păk, Cư M’gar ,Tp BMT
- Tỉnh Đăk Nông (03 huyện, thị): Đăk Mil, Đăk R'Lấp, thị xã Gia Nghĩa
- Tỉnh Gia Lai (03 huyện, thị): Thành phố Pleiku, Chư Sê, Đăk Đoa
- Tỉnh Kon Tum (03 huyện, thị): Thị xã Kon Tum, Đăk Hà, Ngọc Hồi Mỗi huyện, thị lấy 15 mẫu/mùa x 2 mùa (mùa khô & mùa mưa) theophương pháp ngẫu nhiên:
- Nhà máy nước tập trung : 02 mẫu
- Vòi sử dụng tại hộ gia đình : 02 mẫu
- Nước ngầm (giếng đào, giếng khoan) : 06 mẫu
(1 )
z p p n
e
Trong đó :
- n : cỡ mẫu nghiên cứu
- z : độ tin cậy 95% (1,96)
- p : tỷ lệ % mẫu có đặc tính nghiên cứu của những nghiên cứu trướchay ước đoán (3%)
Trang 192.7 Các biến số chính
- Hàm lượng fluor trong các nguồn nước
- Tỷ lệ sâu răng trong các hộ dùng nước
2.8 Công cụ thu thập số liệu
- Mẫu nước được chứa trong chai nhựa 2 lít và được bảo quản ở nhiệt
độ 40C, vận chuyển về labo xét nghiệm (labo hóa lý Viện VSDTTN) khôngquá 24 giờ
- Phỏng vấn các hộ gia đình dùng nước về tình hình sâu răng qua mẫuphiếu soạn sẵn
2.9 Xử lý số liệu: bằng phần mềm thống kê SPSS 11.05.
2.10 Y đức: Số liệu chính xác và trung thực.
Trang 20Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 3.1 Hàm lượng fluor chung trong các loại nước được phân tích tại 4 tỉnh
Bảng 3.1.1 Hàm lượng fluor trung bình (mg/l)
Tiêu chuẩn 1329/2002/BYT 0,7-1,5mg/l
Nhận xét: thông qua bảng này ta thấy hàm lượng fluor rất thấp trongcác mẫu nước được phân tích, chỉ có tỉnh Kon Tum là cao nhất so với 3tỉnh còn lại, nhưng vẫn thấp hơn nhiều so với tiêu chuẩn 1329/2002/BYT
và hàm lượng này chỉ đạt 1/10 tiêu chuẩn cho phép
Bảng 3.1.2 Hàm lượng fluor trung bình mùa khô (mg/l)
Nhận xét: về mùa khô, hàm lượng fluor thấp nhất là các nguồn nước
ở tỉnh Đăk Lăk (0,05mg/l) Các tỉnh còn lại có hàm lượng fluor cao hơnnhưng không đáng kể, cũng chỉ ở hàm lượng 0,06mg/l Hàm lượng fluortrung bình về mùa khô chung cho 4 tỉnh là 0,06mg/l nhưng vẫn thấp hơnnhiều so với tiêu chuẩn cho phép về chất lượng nước dùng trong sinh hoạt
Trang 21Bảng 3.1.3 Hàm lượng fluor trung bình mùa mưa (mg/l)
Biểu đồ 1 So sánh hàm lượng fluor trong các nguồn nước ở hai mùa
Nhận xét: Từ bảng 3.1.4 và biểu đồ 1 cho thấy vào mùa mưa hàmlượng fluor trong các mẫu nước được xét nghiệm tại Đăk Lăk (0,08mg/l)
và Kon Tum (0,11mg/l) có tăng cao hơn mùa khô Tại Gia Lai, hàm lượng