1.2 Mục tiêu của nghiên cứu Luận án được thực hiện với ba mục tiêu cụ thể như sau: Mục tiêu cụ thể thứ nhất: Phân tích sự thay đổi các tài sản sinh kế của các hộ gia đình khu vực nông t
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH
-
LÊ THANH SƠN
THU HỒI ĐẤT VÀ VAI TRỊ CỦA VỐN CON NGƯỜI ĐỐI VỚI SINH KẾ CỦA HỘ GIA ĐÌNH NƠNG THƠN
Trang 2Công trình được hoàn thành tại Trường Đại học kinh tế TP HCM Người hướng dẫn khoa học :
PGS.TS Trần Tiến Khai; TS Lê Ngọc Uyển
Phản biện 1 : Phản biện 2 : Phản biện 3 : Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp trường họp tại:
Vào hồi giờ ngày tháng năm 2018
Có thể tìm hiểu luận án tại Thư viện Đại học kinh tế TP HCM
Trang 3DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
1 Lê Thanh Sơn, Trần Tiến Khai 2016 Tác động của việc thu hồi đất đến thu nhập người dân huyện Vĩnh Thạnh – Thành phố Cần Thơ: Trường hợp dự án khu dân cư vượt lũ Thạnh Mỹ Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ 42 66-77
2 Lê Thanh Sơn, Trần Tiến Khai 2016 Thu hồi đất và thay đổi cơ cấu thu nhập của hộ gia đình nông thôn tại thành phố Cần Thơ Tạp chí Phát triển Kinh tế 8 98-116
3 Lê Thanh Sơn, Trần Tiến Khai 2017 Đánh giá tác động của thu hồi đất đến chi tiêu của các hộ gia đình nông thôn Việt Nam: Trường hợp Thành phố Cần Thơ Tạp chí Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Kỳ 1 tháng 11/2017 14-21
Trang 4CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
1.1 Sự cần thiết của nghiên cứu
Trong giai đoạn 2001-2010, đã có gần một triệu ha đất nông
nghiệp (chiếm khoảng 10% tổng diện tích đất nông nghiệp của cả nước) được Nhà nước thu hồi và chuyển sang mục đích sử dụng phi
nông nghiệp (WB, 2011c) Trong khi đó, nông nghiệp là nghề chính cho những hộ nông dân nghèo (WB, 2013) Vì vậy, việc Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp có ảnh hưởng rất lớn đến cuộc sống của các
hộ gia đình sống bằng nghề nông
Ở huyện Vĩnh Thạnh, thành phố Cần Thơ, khi Nhà nước thu hồi đất ở thì được bồi thường bằng tiền tương ứng với giá trị đất ở và giá trị của vật kiến trúc còn lại, đồng thời được mua suất tái định cư trong khu dân cư tập trung Đối với các hộ dân bị thu hồi đất trồng lúa thì được bồi thường với giá tương tương trên thị trường và được
hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp gấp ba lần giá bồi thường Hay nói cách khác, khi Nhà nước thu hồi đất ở, thì người dân đủ tiền mua lại đất, cất lại nhà như trước khi bị thu hồi, còn nếu Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp thì mua được diện tích đất gấp bốn lần bị thu hồi Điều này có dẫn kết kết quả sinh kế khác nhau giữa hai nhóm hộ này không? Phải chăng các hộ bị thu hồi đất nông nghiệp sẽ dùng tiền hỗ trợ để chuyển đổi nghề nghiệp hay tiếp tục mua đất nơi khác để canh tác? Các hộ bị di chuyển nơi ở có ảnh hưởng đến việc làm không? Với các cú sốc như trên thì các hộ sẽ lựa chọn các chiến lược sinh kế
ra sao? Các sự khác biệt trên có liên quan gì đến con người? Có phải chăng nguồn vốn con người chính là yếu tố quyết định cho sự thành bại trong việc thích ứng với các cú sốc về tài sản sinh kế?
Trang 51.2 Mục tiêu của nghiên cứu
Luận án được thực hiện với ba mục tiêu cụ thể như sau:
Mục tiêu cụ thể thứ nhất: Phân tích sự thay đổi các tài sản
sinh kế của các hộ gia đình khu vực nông thôn thành phố Cần Thơ khi bị thu hồi đất
Mục tiêu cụ thể thứ hai: Đánh giá tác động của việc thu hồi
đất đến sự thay đổi về thu nhập, chi tiêu của các hộ gia đình sau khi
bị thu hồi đất
Mục tiêu cụ thể thứ ba: Phân tích vai trò của vốn con người
đối với các chiến lược sinh kế của các hộ gia đình khu vực nông thôn thành phố Cần Thơ khi bị thu hồi đất
1.3 Câu hỏi nghiên cứu
Câu hỏi 1: Các tài sản sinh kế của các hộ gia đình khu vực nông thôn thay đổi như thế nào trước và sau quá trình thu hồi đất?
Câu hỏi 2: Các nhân tố nào ảnh hưởng đến cấu trúc nguồn thu nhập của hộ gia đình nông thôn sau khi bị thu hồi đất?
Câu hỏi 3: Tác động của việc thu hồi đất có ảnh hưởng như thế nào đến thu nhập và chi tiêu hộ gia đình nông thôn?
Câu hỏi 4: Vai trò của vốn con người trong việc hình thành các chiến lược sinh kế và ảnh hưởng đến kết quả sinh kế của hộ gia đình nông thôn trong tình huống tổn thương do thu hồi đất như thế nào?
1.4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận án là sinh kế của hộ gia đình
nông thôn trước và sau khi chính quyền địa phương thu hồi đất cho các mục tiêu phát triển Các khía cạnh liên quan đến sinh kế của hộ gia đình được nghiên cứu bao gồm vốn con người, chiến lược sinh kế trước và sau khi thu hồi đất, năng lực thích ứng với bối cảnh tổn thương, và kết quả sinh kế
Trang 6Đối tượng khảo sát là các hộ gia đình khu vực nông thôn huyện Vĩnh Thạnh, thành phố Cần Thơ
Phạm vi nghiên cứu: luận án sẽ tập trung vào 02 dự án phát
triển có thu hồi đất được thực hiện trên địa bàn huyện Vĩnh Thạnh, thành phố Cần Thơ trong giai đoạn 2011 – 2013, và tác động về sinh
kế hộ gia đình bị ảnh hưởng của các dự án này đến năm 2015: Dự án Khu dân cư vượt lũ và Dự án đường cao tốc
1.5 Ý nghĩa của nghiên cứu
Nghiên cứu sẽ cung cấp các thông tin về tác động của việc thu hồi đất vùng nông thôn đến các chiến lược sinh kế và kết quả sinh kế của các hộ gia đình Đặc biệt, nghiên cứu sẽ chỉ ra sự khác biệt về kết quả của các chính sách khi thu hồi đất khu vực nông thôn trong hai trường hợp: nhóm hộ bị thu hồi chủ yếu đất trồng lúa và nhóm hộ bị thu hồi đất ở, vườn tạp chiếm đa số
1.5.1 Ý nghĩa về mặt phương pháp
Dựa trên khung phân tích về sinh kế bền vững của khu vực nông thôn, kết hợp với các phương pháp định lượng, định tính; nghiên cứu sẽ góp phần kiểm định lại tính phù hợp và tin cậy của lý thuyết sinh kế bền vững trong việc dùng lý thuyết này để tiếp cận và đánh giá tác động của chính sách thu hồi đất đến sinh kế của người dân, đặc biệt là xem xét vai trò của vốn con người trong việc ứng phó với bối cảnh tổn thương và xây dựng các chiến lược sinh kế của người dân khu vực nông thôn
1.5.2 Ý nghĩa về thực tiễn nghiên cứu
Đây là nghiên cứu đầu tiên trên địa bàn thành phố Cần Thơ cung cấp các thông tin định lượng, định tính về tác động của việc thu hồi đất vùng nông thôn đến các chiến lược sinh kế và kết quả sinh kế của các hộ gia đình Đặc biệt, nghiên cứu sẽ chỉ ra sự khác biệt về kết quả của các chính sách khi thu hồi đất trong hai trường hợp:
Trang 7nhóm hộ gia đình bị thu hồi đất ở, đất vườn tạp và nhóm hộ gia đình
bị thu hồi chủ yếu đất trồng lúa của huyện Vĩnh Thạnh, thành phố Cần Thơ Thông qua hai trường hợp nghiên cứu này, nghiên cứu kỳ vọng sẽ rút ra được các bài học chính sách để đề xuất, khuyến nghị
bổ sung, chỉnh sửa chính sách thu hồi đất, đền bù và tái định cư bảo đảm sinh kế bền vững cho hộ gia đình nông thôn Việt Nam
1.5.3 Ý nghĩa về mặt chính sách
Nghiên cứu này giúp cho các nhà hoạch định chính sách của thành phố Cần Thơ biết được các tác động cụ thể của việc thu hồi đất đến cuộc sống người dân trong trong hai trường hợp: nhóm hộ bị thu hồi đất trồng lúa và nhóm hộ bị thu hồi đất ở, vườn tạp chiếm đa số ở khu vực nông thôn thành phố Cần Thơ; đồng thời nghiên cứu cũng xác định được vai trò của vốn con người trong việc thích ứng với bối cảnh tổn thương do thu hồi đất
1.6 Cấu trúc luận án
Luận án kết cấu gồm 7 chương, phần cuối cùng là danh mục các công trình công bố của tác giả, tài liệu tham khảo và phụ lục: Chương 1: Giới thiệu
Chương 2: Cơ sở lý thuyết và kinh nghiệm thực tiễn
Chương 3: Phương pháp nghiên cứu
Chương 4: Sự thay đổi về các tài sản sinh kế của các hộ gia đình khu vực nông thôn thành phố Cần Thơ trước và sau quá trình thu hồi đất
Chương 5: Đánh giá tác động của thu hồi đất khu vực nông thôn đến thu nhập và chi tiêu của các hộ gia đình
Chương 6: Vai trò của vốn con người trong việc hình thành các chiến lược sinh kế và ảnh hưởng đến kết quả sinh kế của hộ gia đình nông thôn trong tình huống tổn thương do thu hồi đất
Chương 7: Kết luận và kiến nghị
Trang 8CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN
Thu hồi đất là quá trình Nhà nước thu hồi quyền sử dụng đất
đã giao cho người dân trước đó để phục vụ cho mục phát triển kinh
tế và lợi ích công cộng Khi Nhà nước thu hồi đất, người dân sẽ được
bồi thường bằng giá trị quyền sử dụng đất tại thời điểm có quyết định
thu hồi Việc Nhà nước thu hồi đất đã tạo ra cú sốc gây ảnh hưởng
đến các hộ gia đình khi bị mất đi tư liệu sản xuất
Có nhiều mô hình để nghiên cứu về hành vi ra quyết định
của nông hộ Theo Mendola (2007), có thể hệ thống các mô hình trên
thành ba nhóm: (1) nhóm mô hình tối đa hóa lợi nhuận, (2) nhóm mô
hình nông hộ tân cổ điển hỗn hợp sản xuất và tiêu dùng (mô hình tối
đa hóa lợi ích), và (3) nhóm mô hình nông hộ sợ rủi ro Tuy nhiên,
các mô hình trên chỉ phù hợp khi môi trường thực tế phải đáp ứng với các giả định ban đầu
Hình 2 1: Phân tích khung sinh kế của DFID
Nguồn: (DFID, 1999)
Chính sách, chể chế và tiến trình -Ở các cấp khác
nhau của Chính phủ, luật pháp, chính sách công, các động lực, các qui tắc -Chính sách và thái độ đối với khu vực tư nhân -Các thiết chế công dân, chính trị và kinh tế (thị trường, văn hoá)
Các chiến lược sinh kế
-Các tác nhân xã hội (nam, nữ, hộ gia đình, cộng đồng
…) -Các cơ sở tài nguyên thiên nhiên -Cơ sở thị trường
- Đa dạng -Sinh tồn hoặc tính
Các kết quả sinh kế
-Thu nhập nhiều hơn -Cuộc sống đầy đủ hơn
-Giảm khả năng tổn thương
-An ninh lương thực được cải thiện -Công bằng xã hội được cải thiện -Tăng tính bền vững của tài nguyên thiên nhiên
-Giá trị không sử dụng của tự nhiên được bảo vệ
Tài chính
Xã
hội
Vật
Con người
Trang 9Sinh kế bao gồm các khả năng, tài sản và các hoạt động cần thiết để đảm bảo cuộc sống của con người Các tài sản sinh kế (vốn con người, tự nhiên, tài chính, vật chất, xã hội) được xem là trung tâm của cách tiếp cận sinh kế
Vốn con người là yếu tố quan trọng nhất của một quốc gia muốn có sự tăng trưởng và phát triển bền vững Vốn con người là tập hợp của nhiều yếu tố như học vấn, kinh nghiệm và sức khỏe… trong
đó yếu tố trình độ học vấn được nhiều nghiên cứu quan tâm nhất Để
đo lường một cách chính xác về vốn con người là một điều không dễ dàng Vì vậy, nhiều nghiên cứu đã chọn số năm đi học là biến đại diện cho vốn con người
Việc thu hồi đất của Nhà nước sẽ dẫn đến việc hộ gia đình có phản ứng để lựa chọn nghề nghiệp và phương thức sản xuất phù hợp Nhóm lý thuyết hành vi hộ gia đình sẽ phân tích theo hướng giả định
hộ gia đình ra quyết định theo một mô hình hành vi nào đó và tiến hành kiểm chứng thực nghiệm Khung phân tích sinh kế không giả định hành vi của hộ mà đi tìm để xem các hộ sẽ phản ứng như thế vào trước những cú sốc hay bổi cảnh tổn thương nào đó Vì vậy cách tiếp cận sinh kế có thể là sự lựa chọn khả dĩ cho việc xem xét đánh giá tác động của việc thu hồi đất vùng nông thôn mang tính thực chứng và dựa trên quan sát thực tiễn, mà không bị ràng buộc bởi những giả định khắt khe của các lý thuyết về người nông dân tối đa hoá Ngoài ra, có nhiều yếu tố văn hoá và xã hội, thể chế cũng tác động đến quá trình ra quyết định của hộ nông dân, chứ không thuần tuý là các yếu tố kinh tế Vì vậy, sử dụng tiếp cận sinh kế có thể cho phép phân tích mở rộng đến các nhóm yếu tố này
Lý thuyết sinh kế bền vững cho rằng 5 tài sản sinh kế có vai trò như nhau, nhưng luận án nghi vấn vốn con người là trung tâm trong các tài sản sinh kế và quyết định đến các loại tài sản sinh kế
Trang 10khác Điểm mới này mang tính lý thuyết Vì vậy nghiên cứu tác động của việc thu hồi đất đến sinh kế các hộ dân vùng nông thôn bằng sự phối hợp cả phương pháp định tính lẫn định lượng sẽ góp phần làm sáng tỏ thêm các nghi vấn lâu nay về quá trình này
CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
3.1 Khung phân tích của Luận án
Dựa trên khung phân tích về sinh kế của DFID, các lược khảo lý thuyết và các nghi vấn đã nêu Nghiên cứu chọn khung phân tích của DFID là nền tảng cho lý thuyết về sinh kế
Nguồn: Scoones (1998), DFID (1999), Babulo và cộng sự (2008) và điều chỉnh của tác giả
Làm công hưởng lương cố định
Tự kinh doanh
Khác
E Kết quả sinh kế hộ gia đình
Thu nhập, Chi tiêu
Vốn con người
(Giáo dục, lao động …)
Trang 113.2 Phương pháp thu thập dữ liệu
Mẫu bao gồm 210 hộ gia đình, trong đó có toàn bộ 67 hộ dân bị thu hồi đất trong khuôn khổ giai đoạn 1 dự án khu dân cư vượt lũ Thạnh Mỹ, 69 hộ dân bị thu hồi đất bởi dự án đường cao tốc Lộ Tẻ - Rạch Sỏi và 74 hộ dân không bị thu hồi đất
Việc chọn mẫu điều tra được tiến hành vào tháng 12/2013- 02/2014 và phỏng vấn lập lại vào tháng 12/2015-02/2016 và dữ liệu được thu thập bằng cách phỏng vấn trực tiếp với chủ hộ hoặc lao động chính trong gia đình Đối với thông tin của dự án Khu dân cư vượt lũ, dữ liệu trước khi bị thu hồi đất (năm 2011) được thu thập bằng phương pháp phỏng vấn hồi cứu
3.3 Phương pháp phân tích dữ liệu
Dữ liệu sau khi thu thập sẽ được mã hóa và phân tích bằng các phần mềm Excel, SPSS và Stata Các chỉ số về tài chính được đo lường bằng Việt Nam đồng và khử lạm phát, quy về năm gốc là năm
2013 Các mục tiêu nghiên cứu được phân tích bằng các phương pháp sau:
Câu hỏi 1: Các tài sản sinh kế của các hộ gia đình khu vực nông thôn thay đổi như thế nào trước và sau quá trình thu hồi đất?
Thống kê mô tả với các kiểm định: Chi-squared, T-test và phân tích phương sai ANOVA Trong một số trường hợp mẫu nhỏ, không đáp ứng được các giả định về phân phối chuẩn của tổng thể, kiểm định phi tham số (Mann-Whitney, Kruskal-Wallis) đã được sử dụng để các kết quả so sánh có ý nghĩa thống kê
Để mô tả sự đa dạng hóa thu nhập của nông hộ, chỉ số Simpson (Simpson Index of Diversity - SID) được sử dụng như sau:
= 1 −
Trang 12Để chuẩn hóa số liệu về cùng một thang đo và vẽ sơ đồ mạng nhện, công thức chuẩn hóa số liệu được sử dụng như sau: V’=(v-vmin)*(vmax_chuẩn hóa – vmin_chuẩn hóa) / (vmax-vmin) + vmin_chuẩn hóa
Câu hỏi 2: Các nhân tố nào ảnh hưởng đến cấu trúc nguồn thu nhập của hộ gia đình nông thôn sau khi bị thu hồi đất?
Để xác định các nhân tố của tỉ lệ thu nhập từ nông nghiệp của
hộ gia đình, mô hình FLM được áp dụng để phân tích
Để xác định được tác động của các nhân tố ảnh hưởng đến cơ cấu thu nhập phi nông nghiệp bởi các nguồn khác nhau đề tài sử dụng mô hình fractional multinomial logit model (FMLM)
Bảng 3.1: Định nghĩa và đo lường các biến trong mô hình các nhân tố ảnh hưởng đến cấu trúc thu nhập hộ gia đình
Định nghĩa Đo lường Biến phụ thuộc
Biến giải thích
Tình trạng bị thu hồi dất
Vốn con người
Tỉ lệ phụ thuộc: được tính bằng tổng số người mất sức lao động,
dưới 15 tuổi, trên 55 tuổi (nữ), trên 60 tuổi (nam) chia cho tổng
số thành viên của hộ
% tổng nhân khẩu
Số lao động làm việc trong 12 tháng trước thời điểm khảo sát Số người
Vốn tự nhiên
Trang 13Định nghĩa Đo lường
Tổng diện tích đất nông nghiệp bình quân của hộ gia đình/ người 1000 m 2
Vốn xã hội
Hộ gia đình có thành viên tham gia các tổ chức chính trị - XH Có=1; Không = 0
Vốn tài chính
Số tiền gia đình vay từ các tổ chức tín dụng chính thức trong 24
Vốn vật chất
Sinh kế trước khi bị thu hồi
Trước khi bị thu hồi đất, hộ gia đình làm viên chức, công nhân
Trước khi bị thu hồi đất, hộ gia đình làm nghề tự kinh doanh Có=1; Không = 0
Công cụ phân tích: Phần mềm sử dụng: SPSS 20 và Stata 14
Câu hỏi 3: Tác động của việc thu hồi đất có ảnh hưởng như thế nào đến thu nhập và chi tiêu hộ gia đình nông thôn?
Bảng 3.2: Phương pháp khác biệt trong khác biệt
Thu nhập/Chi tiêu bình quân đầu người (Y it ) Năm 2011 Năm 2013 Khác biệt
Yit : là chỉ tiêu phản ánh thu nhập (hoặc chi tiêu) của hộ i tại thời điểm t