Theo báo cáo Tổng điều tra đất đai năm 2010, tổng diện tích các loại đất kiểm kê của cả nước là 33.093.857 ha, trong đó tổng diện tích đất nông ngiệp chiếm khoảng 20.939.679 ha. Nhưng trong các cuộc khảo sát năm 2010 và 2015, diện tích đất trồng lúa đã có sự suy giảm đáng kể ( trên 340.000 ha), trung bình mỗi năm giảm 34.000 ha. Có 4163 tỉnh thành giảm diện tích trồng lúa. Nguyên nhân suy giảm chủ yếu là do chuyển từ đất trồng lúa kém hiệu quả sang các loại đất nông nghiệp khác, như: trồng râu, hoa màu hoặc trồng các loại cây công nghiệp,.. hoặc đi vào các công trình quy hoạch phát triển các dự án, cơ sở hạ tầng và một phần lớn bị bỏ hoang do tình trạng đất quá xấu không thể nuôi trồng. Các phần đất này thường bị các loại cỏ, cây dại xâm chiếm. Để giảm thiểu tình trạng bỏ hoang đất ruộng, nâng cao hiệu quả kinh tế cho nông dân cần thiết phải áp dụng các mô hình nuôi trồng hợp lí như trồng lúa kết hợp với nuôi vịt, hay trồng lúa kết hợp với nuôi cá, thả tôm trên đồng ruộng,.. Các mô hình này đã được áp dụng rộng rãi có hiệu quả ở các tỉnh đồng bằng phía Bắc, đồng bằng sông Cửu Long. Xuất phát từ hiệu quả có thể đem lại của mô hình nuôi trồng kết hợp trên đồng lúa của địa bàn Thành phố Tam kỳ nên em quyết định chọn đề tài nghiên cứu của mình là: Tìm hiểu mô hình sinh thái trồng lúa kết hợp nuôi vịt và triển vọng áp dụng ở Tam Kỳ Quảng Nam.
Trang 1A MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Ở Việt Nam đa số người dân sinh sống và lao động chủ yếu ở nông thôn, theo thống kê, hiện nay 70% dân số, 57% lao động Việt Nam sinh sống và làm việc ở khu vực nông thôn và nông thôn đóng góp 20% thu nhập quốc nôi (GDP) Nông thôn là địa bàn sinh sống chủ yếu của hộ gia đình nông dân Có chức năng quan trọng là sản xuất và cung ứng nông sản cho xã hội Vì vậy phát triển nông nghiệp, nông thôn được coi là vấn đề then chốt, ảnh hưởng đến sự thành công của quá trình phát triển kinh tế- xã hội và công cuộc công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước của nhiều quốc gia Đặc biệt với Việt Nam, một nước có nền sản xuất nông nghiệp là nền tảng
Trong khoảng 30 năm trở lại đây nền Nông nghiệp Việt Nam đã có những bước tiến bộ vượt bậc và đạt được những thàng công nhất định Việt Nam đã trở thành nước xuất khẩu hàng đầu các mặt hàng nông sản, lương thực và nằm trong nhóm
5 nước xuất khẩu lớn nhất Bên cạnh đó, Nhà nước liên tục khuyến khích hỗ trợ các chính sách phát triển nông nghiệp - nông thôn, tiến hành thử nghiệm áp dụng nhiều mô hình sản xuất nông nghiệp - chăn nuôi hiệu quả nhằm đem lại hiệu quả kinh tế cho người dân, cải thiện đời sống người dân
Theo báo cáo Tổng điều tra đất đai năm 2010, tổng diện tích các loại đất kiểm kê của cả nước là 33.093.857 ha, trong đó tổng diện tích đất nông ngiệp chiếm
khoảng 20.939.679 ha Nhưng trong các cuộc khảo sát năm 2010 và 2015, diện tích đất trồng lúa đã có sự suy giảm đáng kể ( trên 340.000 ha), trung bình mỗi năm giảm 34.000 ha Có 41/63 tỉnh thành giảm diện tích trồng lúa Nguyên nhân suy giảm chủ yếu là do chuyển từ đất trồng lúa kém hiệu quả sang các loại đất nông nghiệp khác, như: trồng râu, hoa màu hoặc trồng các loại cây công nghiệp, hoặc đi vào các công trình quy hoạch phát triển các dự án, cơ sở hạ tầng và một phần lớn bị bỏ hoang do tình trạng đất quá xấu không thể nuôi trồng Các phần đất này thường bị các loại cỏ, cây dại xâm chiếm Để giảm thiểu tình trạng bỏ hoang đất ruộng, nâng cao hiệu quả kinh tế cho nông dân cần thiết phải áp dụng các mô hình nuôi trồng hợp lí như trồng lúa kết hợp với nuôi vịt, hay trồng lúa kết hợp với nuôi cá, thả tôm trên đồng ruộng, Các mô hình này đã được áp dụng rộng rãi
có hiệu quả ở các tỉnh đồng bằng phía Bắc, đồng bằng sông Cửu Long
Xuất phát từ hiệu quả có thể đem lại của mô hình nuôi trồng kết hợp trên đồng lúa của địa bàn Thành phố Tam kỳ nên em quyết định chọn đề tài nghiên cứu của mình là: Tìm hiểu mô hình sinh thái trồng lúa kết hợp nuôi vịt và triển vọng áp dụng ở Tam Kỳ- Quảng Nam
2 Đối tượng nghiên cứu
Trang 2Đối tượng nghiên cứu chính trong đề tài này tình hình sử dụng đất trong canh tác lúa, tính khả thi và hiệu quả của mô hình đem lại và mô hình sinh thái trồng lúa kết hợp nuôi vịt
3 Phạm vi nghiên cứu và địa bàn nghiên cứu
- Phạm vi nghiên cứu: Bài tiểu luận tập trung phân tích những hiệu quả, lợi ích của mô hình chăn nuôi kết hợp, tìm hiểu đặc điểm cụ thể của địa bàn nghiên cứu để thấy được triển vọng áp dụng nhằm nâng cao hiệu quả kinh
tế cho người dân
- Địa bàn nghiên cứu: Tình hình sản xuất nông nghiệp và chăn nuôi ở các địa phương ở Tam Kỳ hầu như giống nhau, từ việc khảo sát thực địa trên địa bàn thôn Vĩnh Bình, Xã Tam Thăng, thành phố Tam Kỳ -Quảng Nam có thể phổ biến rộng rãi ở các địa phương trên địa bàn Tam Kỳ- Quảng Nam
4 Mục đích nghiên cứu
Từ thực trạng sử dụng đất trong canh tác nông nghiệp, thông qua mối tương quan giữa các đối tượng chính trong mô hình để thấy được lợi ích, hiệu quả trong việc
áp dụng mô hình Trên cơ sở nghiên cứu được thiết kế một mô hình sinh thái phù hợp với điều kiện nơi nghiên cứu
5 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp tổng hợp, phân tích tư liệu từ tài liệu
- Phương pháp mô hình hóa, tính toán
- Phương pháp quan sát, điều tra thực địa
B NỘI DUNG
Chương 1 Tìm hiểu về mô hình trồng lúa kết hợp nuôi vịt và thả cá (LVC) 1.1 Khái niệm
Mô hình trồng lúa kết hợp nuôi vịt và thả cá gọi tắt là LVC, là một mô hình sinh thái, nuôi vịt và thả cá trực tiếp trên đồng ruộng Sau khi nước vào ruộng khoảng 15- 20 ngày khi cây lúa đã bén rễ và cứng cáp thì tiến hành thả cá đồng thời có thể kết hợp thả vịt vào
Hiện nay, để hướng tới phát triển nông nghiệp bền vững việc thâm canh trồng xen, nuôi xen hợp lý nhằm tăng thu nhập trên một diện tích đất là rất cần thiết Trước đây, người dân chỉ biết độc canh về cây lúa chưa biết nuôi xen con vịt trên cùng đồng ruộng Họ chỉ chăn thả vịt trên đồng khi đã thu hoạch xong lúa nhằm tận thu lượng lúa rơi vãi và cua, ốc Việc chăn thả như thế sẽ tốn nhiều công quản
lý, chăm sóc và chỉ tận dụng được trong giai đoạn ngắn Mặt khác, phương pháp này rất dễ phát sinh dịch bệnh Đối với giải pháp “Chăn nuôi vịt, thả cá trong
Trang 3ruộng lúa theo hướng an toàn sinh học và thân thiện với môi trường” sẽ đáp ứng được những yêu cầu cấp bách trong giai đoạn phát triển hiện nay
1.2 Cơ sở khoa học của mô hình VLC
Mô hình được xây dựng dựa trên mối tương quan của các đối tượng trong mô hình, mối quan hệ, tương tác qua lại giữa các quần thể trong quần xã đồng ruộng Thông thường ở các vùng đồng bằng ở miền trung thông thường sản xuất lúa vụ đông xuân bắt đầu từ khoảng tháng 11-12 năm trước đến tháng 5 năm sau, vì vậy khoảng thời gian từ tháng 5 đến tháng 10 ruộng lúa bị bỏ hoang, vào mùa mưa thì các ruộng này bị ngập nước Đó là điều kiện thuận lợi cho việc nuôi cá và thả vịt trên diện tích ngập nước Hơn nữa, trong thời gian này nguồn thức ăn trong ruộng lúa dồi dào như: Lúa thu hoạch rơi vãi, tảo khúc, tảo thanh, động vật nổi ( giáp xác, giun đốt, côn trùng, ấu trùng, …), động vật sống quanh lúa và thủy sinh nhất
là nguồn động vật đáy thường phát triển vào tháng 2 đến tháng 4 và từ tháng 9 đến tháng 10
Ứng dụng mô hình chăn nuôi lúa- vịt- cá là phương pháp xen canh đồng thời luân canh có thể tận dụng nguồn đất canh tác triệt để nhất, tích lũy thêm màu mỡ cho đất, cũng là biện pháp thâm canh tăng năng suất, tiêu diệt mầm bệnh đồng thời cũng là biện pháp giải quyết thức ăn cho cá
CÁ
LÚA VỊT
ĐỘNG VẬT ĐÁY, PHÙ
DU, THỰC VẬT
Thức ăn rơi
vãi phân vịt
Ăn sâu bọ
và côn trùng hại cỏ
Lùm sục bùn, phân cá
Những hạt rơi rụng, hạt lép không đạt tiêu chuẩn
Trang 4Mối quan hệ giữa các đối tượng lúa- vịt –cá trong mô hình Bên cạnh đó căn cứ vào tình hình thực tiễn của địa phương cũng như tiềm năng đất đai, chủ trương chính sách của địa phương cũng như chuyển đổi cơ cấu nông nghiệp trên địa bàn Làm cơ sở thực tiễn cho việc xây dựng mô hình Đồng thời việc xây dựng và thiết kế mô hình phải đáp ứng được nhu cầu kỹ thuật của mô hình
1.3 Quy trình kỹ thuật
- Vị trí xây dựng
Khi chọn địa điểm để nuôi cá cần lưu ý một số yếu tố sau
+ Nguồn nước: Vấn đề quan trọng hàng đầu trong nuôi cá là phải đảm bảo nguồn nước tốt và cấp tiêu chủ động Một điều cần lưu ý khi chọn điểm nuôi cá là phải biết được sự biến động của nguồn nước theo mùa và theo năm, đặc điểm khí tượng thủy văn của vùng đồ có thể dự đoán và ngăn chặn thất thoát cá nuôi trong mùa lũ hoặc mùa mưa bão
+ Chọn đất có cơ cấu chất đất phải giữ được nước và ít bị nhiễm phèn
+ Lịch thời vụ sản x uất nông nghiệp của vùng để biết được mức độ ô nhiễm hiện tại và tiềm tàng do sử dụng nông dược Những nơi sử dụng nhiều nông dược nhất
là thuốc trừ sâu có tính lưu dẫn cao và thời gian phân hủy kéo dài sẽ làm nhr hưởng đến cá nuôi Khu vực nuôi cá nếu tiếp giáp với khu sản xuất màu sẽ có nguy cơ bị nhiễm độc nông dược do phun xịt hay khi cấp nước vào khu nuôi cá + Tiện đi lại và chăm sóc quản lí
- Chuẩn bị ruộng lúa
Ruộng phải có bờ chắc, không sạt lở Đắp bờ ruộng cao, cao hơn mực nước lúc cao nhất là 0,5m Mức nước ở ruộng thường xuyên 30-35cm Xung quanh ruộng
có mương bao quanh Mương rộng 1-1,2m, sâu 1m và có đìa (ao) cá bằng 7-8% diện tích ruộng để cho cá sống, giữ cá,
tránh nắng cho cá và thu hoạch cá khi
đến lứa Đến lúc thu hoạch cá dồn cá, trên ruộng xuống ao đìa này để đánh bắt Trên mặt ao đìa, làm chuồng sàn để nhốt vịt ban đêm và lúc không thả vịt vào ruộng lúa vì thời tiết xấu Thức ăn vịt rơi vãi, phân vịt là thức ăn nuôi cá Phát quang bụi rậm ở ruộng, diệt rắn, cá lóc, v.v
- Nuôi thả cá
Mức nước ruộng lúa không sâu dễ bị tác động của thời tiết, ánh nắng mặt trời, cần chọn giống cá chịu được nóng, phèn, quen sống và tìm mồi ở tầng đáy, khi thả thì
cá đã hơi lớn như cá chép 6-8cm, rô phi và cá nùi 3-5cm Thả cá có kích thước trung bình để hạn chế vịt có thể ăn cá Ruộng cấy một vụ, thả cá một vụ thì số con
Trang 5cá/m2với các loại cá như cá nùi khoảng 30%, cá chép 30%, rô phi 40% Loại ruộng bị phèn nặng chỉ thả cá rô phi 30%, cá nùi 50%
Thời gian thả cá có thể thả trực tiếp vào ruộng lúa lúc lúc lúa rễ đã ăn sâu và chăm sóc các trực tiếp trên đồng ruộng Trong thời gian lúa bắt đầu chín thì xả ước trong ruộng xuống mương cá để đất ruộng bớt lầy để tiến hành cơ giới hóa sản xuất dễ dàng
***Một số loài cá có thể sử dụng trong mô hình
+ Cá chép
Cá chép phân bố rộng, có ở gần khắp các nước trên thế giới Cá chép sống chủ yểu trong nước ngọt nhưng cũng sống được ở nước lợ có nồng độ muối thấp
Cá chép là loài cá rộng nhiệt, nhưng nhiệt độ thích hợp cho cá chép từ 20 – 280C, sống được ở độ pH thích hợp cho cá là 7 – 8 Cá cũng sống được ở nước tĩnh có hàm lượng oxy thấp hay ở sông nơi có nước chảy thường xuyên
Cá chép là loài ăn tạp thiên về động vật đáy như: nhuyễn thể, giun, ấu trùng, côn trùng, mùn bã hữu cơ, mầm non và củ thực vật…Cá cũng ăn được nhiều loài thức
ăn do con người cung cấp như bột ngũ cốc các loại, bột cá, bột tôm, rau, bèo, phân động vật, đồ thừa nhà bếp, phụ phẩm lò mổ…
Ở Đồng Bằng Sông Cửu Long cá chép nuôi ở ruộng ngập nước vào mùa mưa sau 8–9 tháng có thể đạt trọng lượng 0,5 – 0,8 kg/con, có con nặng hơn 1 kg
+ Cá rô đồng
Rô đồng là loài cá nước ngọt, sống ở vùng nhiệt đới Ở Việt Nam cá rô đồng rất phổ biến ở Miền Bắc và Miền Nam
Ngoài tự nhiên cá sống trong ao, hồ, mương vườn, ruộng, ngoài ra có thể sống ở các cứa sônglớn…Trong điều kiện nhân tạo cá rô sống được trong bể xi măng, ao mương có diện tích nhỏ…
Rô đồng là loài ăn tạp thiên về động vật Thức ăn như: tôm, tép, cá con, phù du phiêu sinh vật, động vật không xương sống, hạt cỏ, lúa, cácphụ phẩm nông nghiệp như cám, gạo, các phế phẩm nhà máy chế biến thủy sản…
Cá rô đồng có tốc độ sinh trưởng tương đối chậm, sau 6 tháng nuôi cá đạt trọng lượng từ 60 – 100 g/con
+ Cá sặc rằn
Trang 6Cá sặc rằn sống ở nước ngọt nhưng có thể sống được ở nước lợ, chúng sống ở ao, đìa, ruộng lúa…
Trang 7Cá sặc rằn ăn tạp thiên về thực vật, thức ăn của cá là động vật phiêu sinh, các chất hữu cơ lơ lửng trong nước, tảo phù du, phân động vật…
Sau 1 năm nuôi cá đạt trọng lượng 50 – 100 g/con Sau 18 – 24 tháng cá đạt trọng lượng 100 – 150 g/con
+ Cá rô phi
Cá rô phi là loài đặc trưng ở vùng nhiệt đới rất thích hợp với điều kiện môi
Trang 8trường sống ở Việt Nam và hiện là đối tượng nuôi quan trọng cho nhiều mặt nước trong nội địa và vùng ven biển nước ta
Ở giai đoạn trưởng thành cá ăn tạp Thức ăn gồm: mùn bã hữu cơ, tảo lắng ở đáy,ấu trùng côn trùng, giun, sinh vật phù du Trong ao nuôi cá cũng ăn thức ăn nhân tạo, phân gia súc, gia cầm…
Cá rô phi vằn và cá rô phi đỏ lớn nhanh hơn cá rô phi trắng Trong cùng một điều kiện nuôi cá đực thường lớn nhanh hơn cá cái Ở đồng bằng sông Cửu Long cá rô phi vằn Oreochromis niloticus 5 – 6 tháng đạt 400 – 600 g/con, rô phi đỏ và rô phi dòng GIFT 600 – 800 g/con
+ Cá mè trắng
Cá mè trắng là loài cá đặc trưng của khu hệ cá đồng bằng Trong thủy vực cá phân bố chủ yếu ở tầng mặt và tầng giữa Cá thích sống trong môi trường nước thoáng, rộng, nước sâu, hàm lượng oxy cao, nhiệt độ thích hợp là 22–250C, pH=7-8
Khi trưởng thành cá ăn thực vật phù du là chính, ngoài ra còn ăn thêm động vật phù du và chất hữu cơ lơ lững Trong ao nuôi cá cũng ăn thêm thức ăn như cám mịn, bột hay sữa đậu nành
Ở Đồng Bằng Sông Cửu Long, trong điều kiện những ao rộng hay ở ruộng lúa ngập nước sâu vào mùa mưa cá lớn rất nhanh, sau 1 năm đạt 0,8 – 1 kg/con
+ Cá mè vinh
Cá mè vinh là loài cá ăn tạp, thức ăn của chúng bao gồm thực vật thủy sinh (rau muống, bèo, rong,…), côn trùng, ngoài ra cá cũng ăn thức ăn chế biến
Cá tăng trưởng tương đối nhanh, sau 6 – 8 tháng nuôi đạt trọng lượng bình quân 0,3 kg/con
- Nuôi thả vịt
+ Vịt mái đẻ:
Giống vịt siêu thịt: 40-50 con/1.000m2 ruộng lúa Giống vịt siêu trứng: 60-70 con/1.000m2 ruộng lúa Nhốt chuồng 3-4 con/m2 sàn
Trang 9+ Vịt nuôi thịt:
Úm vịt tuần tuổi đầu ở nơi kín gió Tuần tuổi thứ 2 cho vịt ra chuồng sàn 20 con/m2 trong 4 tuần đầu, 10-12 con/m2 từ 5-10 tuần tuổi Thả vịt ra ruộng
60-80 con/1.000m2
Phương pháp thả vịt vào ruộng lúa:
Tháng đầu, tính từ khi cấy lúa là chưa thả vịt, mà chỉ thả cá vào ruộng
Sau 1 tháng đầu, khi lúa bắt đầu đẻ nhánh, lúc đó bộ rễ phát triển chắc chắn, thì thả vịt vào ruộng Thời kỳ lúa trổ bông, chỉ chăn thả vịt ở phần ao đìa và mương bao quanh ruộng, trong ruộng chỉ có cá tận dụng nguồn phấn hoa của lúa rơi xuống và các vi sinh vật khác
Thời kỳ thu hoạch lúa, thả vịt vào ruộng tận dụng thóc rơi vãi và các mồi khác Sau khi thu hoạch lúa tiếp tục nuôi cá một thời gian nữa rồi thu hoạch cá
*** Quy trình kỹ thuật của mô hình có thể được mô hình hóa như sau:
Ao lắng
( chứa cá khi sử dụng các loại phân bón hoặc
thưốc bảo vệ thực vật )
Ruộng lúa
Ruộng lúa
Bờ bao Mương
Cống
Hệ thống lúa, cá, vịt có chuồng nuôi và ao lắng
Vịt: 15 gày tuổi Lúa: 20 ngày tuổi
lúa: khoảng 110 ngày
Trang 10Chương 2 Triển vọng áp dụng mô hình trồng lúa kết hợp chăn vịt và thả
cá ở Tam Kỳ- Quảng Nam
2.1 Tình hình sản xuất và sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn Tam Kỳ
-Quảng Nam
Trong những năm gần đây, cơ cấu mùa vụ ở các tỉnh đồng bằng Nam Trung bộ,
trong đó có đồng bằng ở Tam Kỳ- Quảng Nam đều chuyển từ sản xuất 3 vụ sang
sản xuất 2 vụ Biện pháp canh tác sản xuất hai vụ sẽ giảm được chi phí sản
xuất như: Công lao động, giống, phân bón, thuốc trừ sâu, đất có thời gian nghỉ
ngơi, cắt đứt mầm mống sâu bệnh, tiết kiệm nước tưới, góp phần khắc phục tình
trạng thiếu nước gây mất mùa ở vụ hè thu, đồng thời chủ động được thời vụ sản
xuất Nhờ vậy, từ năm 2006, đã có ít nhất 730 ha lúa ở các tỉnh đồng bằng Nam
Trung bộ chuyển đổi sang hai vụ trong năm cho chắc
Thời vụ sản xuất: có hai vụ Vụ Đông – Xuân và vụ Hè –Thu
Vụ đông – xuân thường có chính vụ bắt đầu từ khoảng 20/12 đến 30/12, thu
hoạch vào khoảng 15/4- 30/4 Đố I với thời tiết tháng 12 bất lợi thì có thể bắt
đầu trễ vào khoảng 1-10/1 và kết thúc mùa vụ khoảng 25/4- 5/5
Vụ Hè- thu, do tời tiết mùa hè thuận lợi (hầu như các tỉnh đồng bằng Nam
Trung bộ đều có hệ thống thủy lợi chủ động nước cho các mùa vụ) nên mùa vụ
này có thể bắt đầu sớm, mặt khác bắt đầu sớm nhằm mục đích có khoảng thời
gian thu hoạch sớm hơn để tránh ảnh hưởng mất mùa do ảnh hưởng thời tiết
trong thời gian thu hoạch Vụ hè- thu bắt đầu sớm vào khoảng 20-30/5 đến
1-10/9 Chính vụ sẽ bắt đầu từ 1-10/6 đến 10-20/9
Theo khảo sát tình hình thực tế tại thôn Vĩnh Bình, Xã Tam Thăng, thành phố
Tam Kỳ -Quảng Nam cho thấy:
+ Tình trạng canh tác và sử dụng đất
Hình 1 Tình trạng đất ruộng trước khi bước vào vụ đông- xuân trên địa bàn thôn Vĩnh Bình, Xã Tam Thăng,
thành phố Tam Kỳ -Quảng Nam