Phép mâu thuẫn biện chứng và vận dụng phân tích những mâu thuẫn trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Mọi sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan đều chứa đựng trong nó những mặt đối lập có khuynh hướng vận động trái ngược nhau. Những mặt đối lập này vừa thống nhất vừa đấu tranh với nhau tạo thành động lực cho mọi sự phát triển.Do đó trong họat động thực tiễn cần phân tích từng mặt độc lập tạo thành mâu thuẫn cụ thể để nhận thức được bản chất khuynh hướng vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng. Trong sự nghiệp đổi mới nền kinh tế nước ta từ kế họach hoá tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng XHCN có sự quản lý của Nhà nước Đảng ta đã có nhiều chủ trương, đường lối đúng đắn, song cũng không thể tránh khỏi những mâu thuẫn nảy sinh.Tất cả những mâu thuẫn này cần phải được nhìn nhận một cách thật đúng đắn và có những phương hướng giải quyết chúng một cách hợp lý, tránh nóng vội chủ quan duy ý trí.Nếu các mâu thuẫn đó được giải quyết tốt thì nền kinh tế sẽ phát triển đúng hướng và tránh được sự chệch hướng không cần thiết. Với mong muốn tìm hiểu, nghiên cứu nền kinh tế thị trường định hướng XHCN cũng như các mâu thuẫn phát sinh trong quá trình xây dựng nền kinh tế, em chọn đề tài: “Phép mâu thuẫn biện chứng và vận dụng phân tích những mâu thuẫn trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.” làm đề tài cho tiểu luận triết học của mình.

LỜI NÓI ĐẦU

Mọi sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan đều chứa đựng trong

nó những mặt đối lập có khuynh hướng vận động trái ngược nhau Nhữngmặt đối lập này vừa thống nhất vừa đấu tranh với nhau tạo thành động lựccho mọi sự phát triển.Do đó trong họat động thực tiễn cần phân tích từngmặt độc lập tạo thành mâu thuẫn cụ thể để nhận thức được bản chất khuynhhướng vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng

Trong sự nghiệp đổi mới nền kinh tế nước ta từ kế họach hoá tập trungquan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng XHCN có sựquản lý của Nhà nước Đảng ta đã có nhiều chủ trương, đường lối đúng đắn,song cũng không thể tránh khỏi những mâu thuẫn nảy sinh.Tất cả nhữngmâu thuẫn này cần phải được nhìn nhận một cách thật đúng đắn và cónhững phương hướng giải quyết chúng một cách hợp lý, tránh nóng vội chủquan duy ý trí.Nếu các mâu thuẫn đó được giải quyết tốt thì nền kinh tế sẽphát triển đúng hướng và tránh được sự chệch hướng không cần thiết

Với mong muốn tìm hiểu, nghiên cứu nền kinh tế thị trường địnhhướng XHCN cũng như các mâu thuẫn phát sinh trong quá trình xây dựng

nền kinh tế, em chọn đề tài: “Phép mâu thuẫn biện chứng và vận dụng phân tích những mâu thuẫn trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.” làm đề tài cho tiểu luận triết học của mình.

NỘI DUNG

I NỘI DUNG NGUYÊN LÝ TRIẾT HỌC

1 Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập trong một thể thống nhất:

Trong phép biện chứng duy vật khái niệm mặt đối lập là sự khái quátnhững thuộc tính,những khuynh hướng phát triển ngược chiều nhau tồn tạitrong cùng một sự vật,hiện tượng,tạo nên sự vật hiện tượng đó.Do đó cầnphải phân biệt rằng bất kỳ hai mặt đối lập nào cũng có thể tạo thành mâuthuẫn.Bởi vì trong các sự vật hiện tượng của thế giới khách quan khôngphải chỉ tồn tại trong đó hai mặt đôí lập.Trong cùng một thời đIểm ở mỗi

sự vật có thể tồn tại nhiều mặt đối lập, chỉ có những mặt đối lập tồn tạithống nhất trong cùng một sự vật như một chính thể nhưng có khuynhhướng ngược chiều nhau,baif trừ và phủ định lẫn nhau (sự chuyển hoá nàytạo thành nguồn gốc động lực,đồng thời quy định các bản chất, khuynhhướng phát triển của sự vật ) thì hai mặt đối lập như vậy mới gọi là hai mặtđối lập tạo thành mâu thuẫn.”thống nhất giữa hai mặt đối lập được hiểukhông phải chúng đứng bên canh nhau mà là nương tựa vào nhau, tạo ra sựphù hợp cân bằng như liên hệ phụ thuộc quy định mà rằng buộc lẫn nhau.Mỗi mặt đối lập này lấy mặt đối lập kia làm tiền đề cho sự cho sự tồn tạicủa chính mình và ngược lại.Nếu thiếu một trong hai mặt đối lập chínhtạo thành sự vật thì nhất định không có sự tồn tại của sự vật.Bởi vậy sựthống nhất cấc mặt đối lập là điêù kiện không thể thiếu được cho sự tồn tạIcủa bất kỳ sự vật,hiện tượng nào

* Sự thống nhất này do những đặc điểm riêng vốn có bản thân sự vậttạo nên:

Thí dụ: Nền kinh tế tập trung bao cấp và nền kinh tế thị trường là điềukiện cho sự tồn tại và sự phát triển của công cuộc đổi mới nền kinh tế ởViệt Nam.Hai nền kinh tế hoàn toàn khác nhau về bản chất và những biểuhiện của chúng nhưng chúng lại hết sức quan trọng.Vì nó có sự thống nhất

đó là tạo nên quá trình đổi mới nền kinh tế ở Việt Nam.Thiếu sự thống nhấtnày nền kinh tế thị trường ở Việt Nam không thể tồn tại với ý nghĩa làchính nó

Thí dụ: LLSX - QHSX trong PTSX Khi LLSX phát triển thì cùngvới nó QHSX cũng phát triển, hai hình thức này chính là điều kiện củaPTSX Nhưng quan hệ của LLSX với QHSX phải thoả mãn một số yêu cầusau:

-Thứ nhất: Đó phải là khái niệm chung nhất được khái quát từ cácmặt phù hợp khác nhau phản ánh được bản chất của sự phù hợp của QHSX.-Thứ hai: Đó phải là khái niệm “động” phản ánh được trạng thái biếnđổi thường xuyên của sự vận động,phát triển trong quan hệ của QHSX vớiLLSX

-Thứ ba: Đó phải là khái niệm có ý nghĩa thực tiễn Ngoài ý nghĩanhận thức, khái niệm về sự phù hợp của QHSX với LLSX được coi là thoảđáng phải có tác dụng định hướng, chỉ dẫn cho việc xây dựng QHSX,saocho những QHSX có khả năng phù hợp cao nhất với LLSX

Tuy nhiên khái niệm thống nhất này cũng chỉ là tương đối.Bản thânnội dung khái niệm cũng đã nói lên tính chất của nó: thống nhất của cácmặt đối lập,trong thống nhất đã bao hàm và chứa đựng trong nó sự đối lập

* Đấu tranh của các mặt đối lập:

Sự thống nhất của các mặt đối lập trong cùng một sự vật không táchrời sự đấu tranh chuyển hoá giữa chúng.Bởi vì các mặt đối lập cùng tồn tạitrong một sự vật thống nhất như một chỉnh thể trọn vẹn nhưng không nằmyên bên nhau mà điều chỉnh chuyển hoá lẫn nhau tạo thành động lực pháttriển của bản thân sự vật.Sự đấu tranh chuyển hoá, bài trừ và phủ định lẫnnhau giữa các mặt trong thế giới khách quan thể hiện dưới nhiều dạng khácnhau

Thí dụ: LLSX và QHSX trong giai cấp có đối kháng mâu thuẫn LLSXtiên tiến với QHSX lạc hậu kìm hãm nó diễn ra gay gắt và quyết liệt Chỉ

có thông qua các cuộc cách mạng xã hội bằng rất nhiều hình thức kể cả bạolực mới có thể giải quyết mâu thuẫn một cách căn bản

Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập được chia làm nhiều giai đoạn thôngthường, khi mới xuất hiện,hai mặt đối lập chưa thể hiện rõ sự sung khắcgay gắt người ta gọi là giai đoạn khác nhau.Tất nhiên không phải bất kỳ sự

khác nhau nào cũng gọi là mâu thuẫn Chỉ có những mặt khác nhau cùngtồn tại trong một sự vật nhưng liên hệ hữu cơ, phát triển ngược chiều nhau,tạo thành động lực bên trong của sự phát triển thì hai mặt ấy mới hìnhthành những bước đầu của mâu thuẫn khi hai mặt đối lập của mâu thuẫnphát triển đến giai đoạn xung đột gay gắt nó biến đổi độc lập Nếu hội tụ đủcác mặt cần thiết hai mặt đối lập sẽ chuyển hoá lẫn nhau: sự vật cũ mất đi

sự vật mới hình thành Sau khi hai mặt đối lập được giải quyết sự thốngnhất của hai mặt đối lập cũ được thay thế bằng sự thống nhất hai mặt đốilập mới, hai mặt đối lập mới lại đấu tranh chuyển hoá thành mâu thuẫn.Mâu thuẫn được giải quyết sự vật mới xuất hiện.Cứ như thế, đấu tranh giữacác mặt đối lập làm cho sự vật biến đổi không ngừng từ thấp nên cao chính

vì vậy, Lênin khẳng định “sự phát triển là cuộc đấu tranh giữa các mặt đốilập “

Khi bàn về mối quan hệ giữa thống nhất và đấu tranh của các mặt đốilập, Lênin chỉ ra rằng: Mặc dù thống nhất chỉ là điều kiện để sự vật tồn tạivới ý nghĩa nó chính là nó - nhờ có sự thống nhất giữa các mặt đối lập màchúng ta nhận biết được sự vật,hiện tượng tồn tại trong thế giới kháchquan.Song bản thân của sự thống nhất chỉ là tương đối và tạm thời Đấutranh giữa các mặt đối lập mới là tuyệt đối.Nó diễn ra thường xuyên liêntục trong suốt quá trình tồn tại của sự vật Kể cả trong trạng thái sự vật ổnđịnh, cũng như khi chuyển hoá nhảy vọt về chất.Lênin viết:”Sự thống nhất(phù hợp, đồng nhất,tác dụng ngang nhau)của các mặt đối lập là có điềukiện,tạm thời,thoáng qua tương đối Sự đấu tranh của các mặt đối lập bàitrừ lẫn nhau là tuyệt đối cũng như sự phát triển sự vận động là tuyệt đối

2 Chuyển hoá của các mặt đối lập.

Không phảI bất kỳ sự đấu tranh nào của các mặt đều dẫn đến sựchuyển hoá giữa chúng.Chỉ có sự đấu tranh của các mặt đối lập phát triểnđến một trình độ nhất định,hội đủ các đIều kiện cần thiết mới dẫn đến sựchuyển hoá,bù trừ và phủ định lẫn nhau.Trong giới tự nhiên chuyển hoácủa các mặt đối lập thường diễn ra một cách tự phát, còn trong xã hộichuyển hoá các mặt đối lập nhất thiết phải diễn ra thông qua hoạt động có ýthức của con người.Chuyển hoá của các mặt đối lập chính là lúc mâu thuẫn

được giải quyết,sự vật cũ mất đi, sự vật mới ra đời,đó là lúc mâu thuẫnđược giải quyết,sự vật cũ mất đi sự vật mới ra đời,đó chính là quá trìnhdiễn biến rất phức tạp với nhiều hình thức phong phú khác nhau.Dođó,không nên hiểu sự chuyển hoá lẫn nhau giữa các mặt đối lập chỉ là sựhoán đổi vị trí một cách đơn giản, máy móc.Thông thường thì mâu thuẫnchuyển hoá theo hai phương thức.

+Phương thức thứ nhất: Mặt đối lập này chuyển hoá thành mặt đốilập kia nhưng ở trình độ cao hơn xét về phương diện chất của sự vật

Thí dụ: LLSX và QHSX trong xã hội phong kiến đấu tranh chuyểnhoá lẫn nhau để hình thành QHSX mới là QHSX TBCN và LLSX mới ởtrình độ cao hơn

+Phương thức thứ hai: Cả hai mặt đối lập chuyển hoá lẫn nhau đểhình thành hai mặt đối lập mới hoàn toàn

Thí dụ: Nền kinh tế VN chuyển từ kế hoạch hoá tập trung quan liêubao cấp sang cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo địnhhướng XHCN

Từ những mâu thuẫn trên ta thấy trong thế giới hiện thực,bất kỳ sựvật, hiện tượng nào cũng chứa đựng trong bản thân nó những mặt, nhữngthuộc tính có khuynh hướng phát triển ngược chiều nhau.Sự đấu tranhchuyển hoá giữa các mặt đối lập trong những điều kiện cụ thể tạo thànhmâu thuẫn.Mâu thuẫn là hiện tượng khách quan phổ biến của thế giới Mâuthuẫn được giải quyết,sự vật cũ mất đi sự vật mới hình thành Sự vật mớilại nảy sinh các mặt đối lập và mâu thuẫn mới Các mặt đối lập này lại đấutranh và phủ định lẫn nhau để tạo thành sự vật mới hơn Cứ như vậy mà các

sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan luôn luôn phát triển và biếnđổi không ngừng Vì vậy, mâu thuẫn là nguồn gốc và động lực của sự pháttriển

II NHẬN BIẾT CÁC MÂU THUẪN

Thực chất của nền kinh tế thị trường ở VN.

Sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam theo định hướng XHCN là một tất yếulịch sử nó nhằm đến những mục tiêu cụ thể và mang tính cách mạng Nó

thay cũ đổi mới hàng loạt những vấn đề về lý luận và thực tiễn,cả về kinh

tế và chính trị xã hội, nó bảo vệ phát triển chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh trong hoàn cảnh, điều kiện mới

Như chúng ta đã biết,từ khi CNXH được xây dựng tất cả các nướcXHCN đều thực hiện nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung, cơ chế vận hành

và quản lý kinh tế này được duy trì trong một thời gian khá dài và xem nhưđặc trưng riêng biệt của CNXH, là cái đối lập với cơ chế thị trường củaCNTB Sự thực thì không hoàn toàn như vậy nền kinh tế tập trung khômgphảI là sản phẩm riêng biệt của CNXH, cũng như nền kinh tế thị trườngkhông phảI là duy nhất được thiết lập trong CNTB

Nền kinh tế tập trung đã được các nước tư bản áp dụng trước khinhiều nước xác lập chế độ CNXH.Nhưng các nước TBCN đã bỏ cơ chế thịtrường sau khi chiến tranh kết thúc và đạt được nhữnh thành tựu rất lớn vềkinh tế, xã hội Nhưng công bằng mà nói, nền kinh tế thị trường không phải

là cái duy nhất bảo đảm cho sự tăng trưởng và phát triển của xã hội

Trong thời kỳ quá độ lên CNXH thì sự tồn tại của nền kinh tế thịtrường bước phát triển cao của nền sản xuất hàng hoá là lẽ đương nhiên.Như vậy, có thể nói nền kinh tế tập trung không phải là thuộc tính đặc thù,

cố hữu của một chế độ xã hội nào Vấn đề áp dụng nền kinh tế đó vào thờiđiểm, hoàn cảnh lịch sử nào thì phù hợp để giành được hiệu quả cao nhất.Chúng ta đang trong thời kỳ quá độ lên CNXH, bởi thế sự phát triển nềnkinh tế thị trường là một tất yếu khách quan Chỉ mới hơn mười lăm nămđổi mới vừa qua, với việc chuyển sáng nền kinh tế thị trường Việt Nam đãlàm cho thế giới phải ngỡ ngàng.Từ chỗ còn xa lạ nay chúng ta đã hội nhậpđược với các nền kinh tế tiên tiến trên thế giới Tất cả những thành tựu kinh

tế mà chúng ta đạt được khi chuyển sang nền kinh tế thị trường đã nói lêncông cuộc đổi mới ở nước ta thực sự là một cuộc cách mạng thực sự

Ở Việt Nam có đặc điểm là bảo vệ vận dụng và phát triẻn sáng tạo chủnghiã mác Lênin,tư tưởng Hồ chí Minh là mục tiêu, nhiệm vụ không kémphần quan trọng làm sáng tỏ thêm ý nghĩa và vai trò cách mạng của côngcuộc đổi mới hiện nay ở nước ta

Trong công cuộc đổi mới hiện nay Đảng ta một lần nữa khẳng địnhnhững giá trị khoa học bền vững của chủ nghiã Mác Lênin, tư tưởng HồChí Minh đồng thời, tuyên bố lấy chủ nghĩa chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh cho mọi hành động

* Một số đặc điểm của nền kinh tế thị trường ở Việt Nam nhìn ở góc

độ triết học:

Thực tiễn vận động của nền kinh tế thế giới những năm gần đây chothấy mô hình phát kinh tế thế giới theo xu thế – hướng thị trường có sựđiều tiết vĩ mô từ trung tâm, trong bối cảnh của thời hiện đại ngày nay, là

mô hình hợp lý hơn cả.Mô hình này về đại thể đáp ứng được thách thức của

sự phát triển

Ở nước ta việc thực hiện mô hình này, trong thực tế, chẳng những lànội dung của công cuộc đổi mới mà hơn thế nữa,còn là phương thức đểnước ta đi đến CNXH

Nền kinh tế nước ta hiện nay có thể nói đang ở trong giai đoạn quá độchuyển tiếp từ nền kinh tế tập trung, hành chính bao cấp sang nền kinh tếthị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng XHCN Do vậy,những đặc điểm của giai đoạn quá độ trong nền kinh tế nước ta, đươngnhiên là một vấn đề có ý nghĩa, rất cần được nghiên cứu, xem xét Nhậnthức được những đặc điểm phức tạp của giai đoạn quá độ, chi phối đượcnhững những đặc điểm đó, chúng ta sẽ tránh được những sai lầm chủ quannóng vội duy ý chí, hoặc những khuynh hướng cực đoan, máy móc saochép bán kinh tế thị trường từ bên ngoài vào

Vậy từ phương diện triết học thì những đặc điểm của kinh tế quá độcủa nước ta là gì ? Như chúng ta đã biết, trong nền kinh tế tập trung, baocấp, mọi chức năng kinh tế - xã hội của nền kinh tế đều được triển khaitrong quá trình kế hoạnh hoá ở cấp độ quốc gia Tính bao cấp của nhà nướcđối với các hoạt động sản xuất, lưu thông phân phối khá nặng nề.Ở nước

ta trước đây, chế độ hoạch toán trên thực tế còn nặng nề về hình thức lợiích kinh tế, đặc biệt lợi ích cá nhân người lao động, một động lực trực tiếpcủa hoạt động xã hội được quan tâm đúng mức.Vì thế, sự vận động của nềnkinh tế nhìn chung là chậm chạp kém năng động

Kể từ đại hội Đảng lần thứ VI(12/1986) đến nay, theo đường lối đổimới đất nước ta đã từng bước chuyển sang nền kinh tế thị trường với địnhhướng XHCN.Và điều đó có ý nghĩa là, chúng ta đã đạt được những thànhtựu hết sức quan trọng, những thành tựu cho phép chúng ta điều chỉnh và

bổ xung nhận thức, làm cho quan niệm nhận thức về CNXH ngày càng cụthể, đường lối,chủ trương, chính sách ngày càng đồng bộ, có căn cứ khoahọc và thực tiễn Những thành tựu đó, trong một chừng mực nhất định,cũng gián tiếp khả năng của kinh tế thị trường trong việc năng động hoánền kinh tế đất nước

Kinh tế thị trường, như chúng ta đã biết là một kiểu quan hệ kinh tế xãhội mà trong đó,sản xuất và tái sản xuất xã hội gắn liền với thị trường, tức

là gắn liền với quan hệ hàng hoá - tiền tệ, với quan hệ cung cầu Trong nềnkinh tế thị trường nét biểu hiện có tính chất bề mặt của đời sống xã hội làquan hệ hàng hoá Mọi hoạt đông xã hội đều phải tính đến quan hệ hànghoá hay ít nhất cũng phải sử dụng các quan hệ hàng hoá như là mắt xíchtrung gian

Thành tựu của những năm đổi mới vừa qua ở nước ta đã có tác dụnglàm cho chúng quen dần với các quan hệ hàng hoá.Hàm lượng kinh tế tronghoạt động xã hội ngày càng được chú ý.Bước sang cơ chế thị trường đươngnhiên không tránh khỏi những mặt tiêu cực của nó, nhưng dẫu sao nó cũngnói lên sức sốngvà khả năng tác động của các quan hệ thị trường Về thựcchất của bước chuyển này một số cho rằng:“ ở Việt Nam,mặc dù nền kinh

tế thị trường chỉ mới vừa hình thành, còn đang trong bước chập chững banđầu và điều tiết một cách có ý thức theo định hướng XHCN, xong cũng đãtác động đến mọi mặt đời sống xã hội và để lại dấu ấn của mình Nhữngquan hệ mà ở đó vừa có màu sắc thị trường lại vừa chưa phải quan hệ thịtrường “ Sự đan xen, chi phối mãnh liệt các nhân tố khác của đời sống xãhội trong bối cảnh của một xã hội vừa thoát khỏi cơ chế hành chính bao cấp

đã làm cho cơ chế thị trường bị “ khúc xạ “ theo nhiều chiều hướng khácnhau

Một trong những nguyên nhân của tình hình nói trên, đúng như ý kiếnvừa chỉ ra, trước hết thuộc về sự đổi mới các quan hệ sở hữu Nếu như

trước đây, nền kinh tế nước ta chỉ có một kiểu sở hữu tương đối thuần nhấtvới hai thành phần tập thể và quốc doanh thì hiện nay, cùng với thành phần

sở hữu chủ đạo là sở hữu Nhà nước, còn tồn tại nhiều thành phần sở hữukhác Những hình thức sở hữu đó, trong thực tế vận hành nền kinh tếkhông hẳn là đồng bộ với nhau, đôi khi chúng có mâu thuẫn với nhau.Xong trên tổng thể, chúng là những bộ phận khách quan của nền kinh tế, cókhả năng đáp ứng những đòi hỏi đa dạng của nền kinh tế thị trường

Thực ra, trong quan niệm hiện nay của chúng ta về CNXH đã chứađựng những tư tưởng mới về quy luật của sự phù hợp khách quan QHSXvới trình độ phát triển của LLSX, sự tồn tại của các thành phần sở hữu đadạng của một nền kinh tế theo định hướng XHCN là hoàn toàn có cơ sở củanó.Hơn thế nữa, vai trò chủ đạo của kinh tế Nhà nước, trên thực tế khôngchỉ chủ đạo về “GDP” Theo quan niệm hiện đại về xử lí kinh tế vĩ mô thìkhả năng điều tiết chỉ dạo của kinh tế Nhà nước đối với các thành phầnkinh tế khác được thể hiện trên nhiều mặt: Kinh tế nhà nước có thể là chiphối các vị trí đặc biệt nhưng kém sinh lời trong nền kinh tế Cùng với vớiviệc nắm giữ các nghành thông tin,cơ sở hạ tầng, quốc phòng Kinh tếnhà nước đảm bảo những tư liệu sản xuất chủ yếu phát triển về toàn xã hội,phục vụ cho lợi ích của cả cộng đồng

Vai trò của Nhà nước và kinh tế Nhà nước trong một nền kinh tế theođịnh hướng XHCN là điều không phải bàn cãi Nhà nước, ngoài việc trựctiếp quyết định những vấn đề của bản thân nền kinh tế còn phải đóng vaitrò là nhân vật trung gian giữa các vấn đề về kinh tế và xã hội Nhà nướcvới các chính sách, luật lệ của mình, còn có khả năng đạt tới một trình độtăng trưởng có hiệu quả,nhưng mặt khác nó cũng chính lại là người phải logiải quyết các vấn đề do chính nền kinh tế tạo ra.Về đại thể, chìa hoá đểđáp ứng những vấn đề phức tạp và trái ngược của nền kinh tế xã hội nằmtrong sự quản lý vĩ mô của Nhà nước.Tuy nhiên, ở nước ta hiện nay, Nhànước và nền kinh tế Nhà nước có nhiều vấn đề cần phải tháo gỡ để có thểđảm đương được trọng trách to lớn của mình.Trên thực tế bộ máy vĩ môcủa Nhà nước đối với nền kinh tế còn khá cồng kềnh và kém hiệu quả Hầuhết các doanh nghiệp kinh tế Nhà nước đều hoạt động thiếu năng động vàquá ỷ lại vào Nhà nước.Trong một số trường hợp,thậm chí kinh tế Nhà

nước còn vô tình bỏ rơi “trận địa” mà mình đã chiếm lĩnh,tạo điều kiện chonhững phần tử tham nhũng tiêu cực.Điều đó có nghĩa đối với việc xác điịnhđặc điểm của nền kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay.Tiếp tục đổi mớivào hoạt động có hiệu quả để kinh tế Nhà nước thực sự giữ vai trò chủđạo,làm đòn bẩy thúc đẩy và điều chỉnh hoạt động của toàn bộ nền kinh tế.Trên cơ sở, đó giải quyết ngay các vấn đề xã hộỉ tầm vĩ mô sao cho tăngtrưởng kinh tế không trở nên mâu thuẫn gay gắt với trật tự bình thường củađời sống xã hội

Thực ra các vấn đề xã hội của nền kinh tế thị trường, nhất là trong mộtnền kinh tế thị trường còn sơ khai trong giai đoạn quá độ,lại có mức tăngtrưởng nhanh là điều rất khó.Vấn đề là ở chỗ, chúng ta buộc phải chấp nhậnmặt trái của kinh tế thị trường đến mức độ nào.Để từng bước nâng cao chấtlượng và hiệu quả của nền sản xã hội, chúng ta đã có những biện pháp,chính sách nhất định đối với một số lĩnh vực kinh tế xã hội.Chẳng hạn đốivới lĩnh vực GDĐT, lĩnh vực chăm sóc sức khoẻ cộng đồng, bảo vệ môitrường Tuy nhiên, cũng có nhiều lĩnh vực thuộc về các vấn đề xã hội cònchưa có đối sách hợp lý.Như vấn đề phân hoá giàu nghèo, các tệ nạn xãhội,vấn đề xuống cấp về đạo đức Đương nhiên đây không phải là bài toán

có thể giải quyết ngay trong một sớm một chiều được

Cũng phải thừa nhận rằng, các vấn đề dù ít dù nhiều cũng là các vấn

đề của bản thân cơ chế quản lý.Trong nền kinh tế thị trường hiện nay cơchế quản lý đang ở giai đoạn hình thành nên thường là không đồng bộ vàthiếu hụt.Chúng ta chưa thực sự tạo ra môi trường an toàn và ổn định chosản xuất và kinh doanh.Cơ sở pháp lý của các hoạt động kinh tế còn quánhiều điều bất hợp lý.Dovậy,trong một số vụ án kinh tế cơ chế quản lý đôikhi vừa là thủ phạm vừa là nạn nhân của kinh tế thị trường.Tính chất không

rõ ràng thiếu xác định cả trên phương diện kinh tế và xã hội

Trên con đường công nghiệp hoá, hiện đại hoá chúng ta bước đầu sửdụng thị trường như là một công cụ, một phương thức.Thực tế nó đã đemlại những kết quả tích cực cả trên phương diện nhận thức và thực tiễn.Mỗi hành trang có ý ghĩa mà công cuộc đổi mới trang bị cho chúng ta,sản xuất hàng hoá cùng với nền”kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận

hành theo cơ chế thị trường” hiện đã được chúng ta hiểu là không đối lậpvới CNXH Với tính cách là sản phẩm của văn minh nhân loại, một ” cơhội để các cộng đồng mở cửa, tiếp xúc với bên ngoài”, kinh tế thị trường rõràng là cái khách quan và tất yếu đối với công cuộc xây dựng CNXH ởnước ta.

Trong nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần ở nước ta, thị trườngvừa là căn cứ, vừa là đối tượng của công tác kế hoạch hoá.Việc điều tiết vĩ

mô với thị trường, một mặt làm cho nền kinh tế nước ta thực sự trở thànhmột thị trường thống nhất - trong cả nước và thống nhất với thị trường thếgiới, mặt khác có tác dụng làm cho mỗi đơn vị kinh tế phải tự khẳng địnhmình khẳng dịnh khả năng và vai trò của mình trên thị trường

Tuy nhiên, càng nhận ra sức mạnh của kinh tế thị trường chúng ta lạicàng hiểu rõ hơn bấy nhiêu mặt trái của nó đối với sự vận động của đờisống xã hội.Sự tăng trưởng kinh tế đương nhiên là một mục tiêu của pháttriển xã hội,nó có khả năng tạo điều kiện để giải quyết các vấn đề xãhội.Nhưng tăng trưởng kinh tế không nhất thiết đi liền với tiến bộ xã hội

Do vậy, quan niệm của Đảng ta: Để thực hiện xây dựng CNXH với mụctiêu dân giàu, nước mạnh xã hội công bằng văn minh, thì kinh tế thị trườngnhất thiết phải có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng XHCN

Quan hệ giữa kinh tế và chính trị là một trong những vấn đề cơ bảncủa công cuộc đổi mới ở Việt Nam Đây là vấn đề luôn được đặt ra và đượcgiải quyết trong suốt quá trình đổi mới Những thành tựu đạt được trong 10năm đổi mới vừa qua không thể tách rời việc giải quyết một cách đùng đắnmối quan hệ giữa kinh tế và chính trị Việc nhận thức về mối quan hệ giữakinh tế và chính trị cũng không ngừng phát triển, gắn liền với thực hiệncông cuộc đổi mới Bài viết này tập trung phân tích sự phát triển nhận thức

về mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị cũng không ngừng phát triển, gắnliền với thực tiễn công cuộc đổi mới Bài viết này tập trung phân tích sựphát triển nhận thức về mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị cũng khôngngừng phát triển, gắn liền với thực tiễn công cuộc đổi mới

* Mấy vấn đề lý luận chung của chủ nghĩa Mác - Lênin về quan hệgiữa kinh tế và chính trị

Theo các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin về quan hệ giữakinh tế và chính trị “chính trị là sự biểu hiện tập trung của kinh tế” Tronglịch sử và phát triển xã hội loài người không phải bao giờ cũng có vấn đềchính trị Xã hội nguyên thuỷ chưa có giai cấp, chưa có vấn đề chính trị Từkhi xã hội có giai cấp và Nhà nước xuất hiện thì vấn đề chính trị mới xuấthiện Vấn đề chính trị là vấn đề thuộc về quan hệ giai cấp và đấu tranh giaicấp Trung tâm của vấn đề chính trị là vấn đề đấu tranh giai cấp, các lựclượng xã hội nhằm giành, giữ chính quyền Nhà nước và sử dụng chínhquyền đó làm công cụ để xây dựng và bảo vệ chế độ xã hội phù hợp với lợiích của giai cấp cầm quyền Bản thân vấn đề chính trị ra đời hoàn toàn là

do kinh tế quyết định Chính trị không phải là mục đích mà chỉ là phươngtiện để thực hiện mục đích kinh tế Khi phê phán quan niệm của Duyringcho rằng bạo lực chính trị quyết định kinh tế F.Engen đã khẳng định: “bạolực chỉ là phương tiện, còn lợi ích kinh tế, trái lại, là mục đích” và trong tácphẩm “ và sự cáo chung của triết học cổ điển Đức” F.Engen đã chỉ rõ: “đểthoả thuận những lợi ích kinh tế thì quyền lực chính trị chỉ được sử dụnglàm một phương tiện đơn thuần

Quyền lực chính trị là công cụ mạnh mẽ nhất để bảo vệ chế độ xã hội

Sự thống trị về chính trị của một giai cấp nhất định là điều kiện đảm bảocho giai cấp đó thực hiện được sự thống trị về kinh tế đấu tranh giai cấp, vềthực chất là đấu tranh vì lợi ích kinh tế, được thực hiện thông qua đấu tranhchính trị Theo F.Engen “bất cư cuộc đấu tranh giai cấp nào cũng đều làđấu tranh chính trị, xét đến cùng đều xoay quanh vấn đề giải phóng về kinhtế” Để nhấn mạnh vai trò của chính trị V.I.Lênin đã khẳng định “chính trịkhông chiếm vị trí hàng đầu so với kinh tế” khẳng định đó của V.I.Lêninkhông có nghĩa là phủ nhận vai trò quyết định của kinh tế đối với chính trị,

mà muốn nhấn mạnh tác động tích cực của chính trị đối với kinh tế Vấn đềkinh tế không thể tác rời vấn đề chính trị mà nó được xem xét, giải quyếttheo một lập trường chính trị nhất định Giai cấp nào cầm quyền thì cũnghướng kinh tế phát triển theo lập trường chính trị của giai cấp đó nhằmphục vụ cho mục tiêu kinh tế - xã hội nhất định Và lập trường chính trịđúng (hay sai) sẽ thúc đẩy (hoặc kìm hãm) sự phát triển của kinh tế.V.I.Lênin còn khẳng định: “không có một lập trường chính trị đúng thì một

giai cấp nhất định nào đó, không thể nào hoàn thành được nhiệm vụ củamình trong lĩnh vực sản xuất” Khi thể chế chính trị không phù hợp với yêucầu phát triển của kinh tế thì tất yếu kinh tế sẽ mở đường đi Khi đó, việcthay đổi thể chế chính trị cho phù hợp với yêu cầu phát triển của kinh tế làđiều kiện kiên quyết để thúc đẩy kinh tế phát triển Như vậy, chúng ta cóthể khẳng định rằng kinh tế và chính trị thống nhất biện chứng với nhautrên nền tảng quyết định của kinh tế Đấy là cơ sở phương pháp luận quantrọng trong việc nhận thức xã hội nói chung, nhận thức công cuộc đổi mới

ở Việt Nam nói riêng

Sự phát triển nhận thức về mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị trongcông cuộc đổi mới ở Việt Nam

Có thể nói, từ đại hội đoàn toàn quốc lần thứ VI (tháng 12 năm 1986)của Đảng cộng sản Việt Nam, đất nước ta chuyển sang một giai đoạn mới -giai đoạn thực hiện công cuộc đổi mới

Khi bước vào công cuộc đổi mới, Đảng ta đặc biệt nhấn mạnh đổi mới

tư duy, nhất là đối với cán bộ lãnh đạo, coi đó là biểu hiện tiền đề đổi mớitrong thực hiện Nhấn mạnh như vậy là hết sức cần thiết đối với thực tiễnnước ta để vượt ra khỏi thói quen tư duy cũ đang trói buộc chúng ta khi đó.Tuy nhiên, nói như vậy không có nghĩa là đổi mới tư duy có thể tách khỏiđổi mới trong thực tiễn Bản thân đổi mới tư duy là phản ánh yêu cầu đổimới trong thực tiễn và gắn liền với thực tiễn của công cuộc đổi mới Chính

vì vậy, tổng kết thực tiễn công cuộc đổi mới ở nước ta là cơ sở chủ yếunhất để không ngừng đổi mới và phát triển tư duy

Vào những năm đầu của công cuộc đổi mới ở nước ta, khi mà Liên Xô

và các nước xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu vấp phải những thất bại nặng nề,khi mà chúng ta giành được thắng lợi bước đầu, ở nước ta đã có quan điểmcho rằng nguyên nhân thất bại của xã hội ở Liên Xô và Đông Âu là do cácnước đó đổi mới chính trị trước đổi mới kinh tế sau; còn nguyên nhânthành công của công cuộc đổi mới ở nước ta là đổi mới kinh tế trước, đổimới chính trị sau Quan điểm này mới xem qua tưởng là chính xác, nhưng

đi vào phân tích sẽ thấy rằng nó không phù hợp với lý luận và thực tiễn