Với nước ta mối quan hệ với các nước trong khu vực Đông Nam Á đã có lịch sử lâu đời bởi sự gần gũi về mặt địa lí và những nét tương đồng về văn hóa ngay từ thời cổ đại, sự giao thoa văn
Trang 1ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA LỊCH SỬ
BÀI ĐIỀU KIỆN
Môn học:
Quan hệ Việt Nam - ASEAN: Lịch sử, hiện tại và xu hướng phát triển
Học viên: Mai Sinh Tuyên Lớp : Cao học Lịch sử K22
Thái Nguyên, tháng 1 năm 2015
Trang 2Câu hỏi: Khái quát quan hệ Việt Nam - ASEAN từ năm 1976 đến năm 1995 Nhận định, đánh giá của anh (chị) về vấn đề này ?
Trả lời:
Quan hệ với các nước láng giềng luôn là ưu tiên trong chính sách đối ngoại của mỗi quốc gia Với nước ta mối quan hệ với các nước trong khu vực Đông Nam Á đã có lịch sử lâu đời bởi sự gần gũi về mặt địa lí và những nét tương đồng về văn hóa ngay từ thời cổ đại, sự giao thoa văn hóa giữa nước ta với các nước trong khu vực đã diễn ra, một trong những biểu hiện của mối giao thoa văn hóa theo các nhà nghiên cứu đó là trống đồng Đông Sơn đã tìm thấy ở nhiều nước trong khu vực Bước sang thời phong kiến mối quan hệ láng giềng giữa nước ta với các nước Đông Nam Á càng được đẩy mạnh trên nhiều lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa
Sang đầu thế kỉ XX cùng với quá trình đẩy mạnh xâm lược của thực dân phương Tây hầu hết các nước Đông Nam Á (trừ Thái Lan) đều trở thành thuộc địa vì vậy các nước Đông Nam Á trong đó có Việt Nam lại bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân xâm lược và nô dịch Sau năm 1954 một số nước trong khu vực đã giành được độc lập và bước vào giai đoạn xây dựng và phát triển đất nước Trong bối cảnh quốc tế và khu vực đặc biệt là tác động của cuộc chiến tranh lạnh và sự đối đầu giữa hai cực Liên Xô và Mĩ đã thúc đẩy một số nước Đông Nam Á như: Thái Lan, Malaixia, Philippin, Singgapo, Inđônêxia từng bước gạt bỏ những mâu thuẫn để liên kết trong tổ chức ASEAN được thành lập năm 1967 tại BăngCốc (Thái Lan) Trong khi đó Việt Nam và các nước Đông Dương sau cuộc kháng chiến chống Pháp thắng lợi lại bước vào cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước Tuy nhiên lúc này do sự đối đầu giữa Liên Xô và Mĩ trong cuộc chiến tranh lạnh mà biểu hiện của nó ở Đông Nam Á là trong chiến tranh Việt Nam điều đó đã tác động đến mối quan hệ giữa Việt Nam và các nước ASEAN Cuộc kháng chiến của nhân dân Việt Nam được sự ủng hộ của Liên
Xô, Trung Quốc và các nước xã hội chủ nghĩa và đang phát triển theo con đường
Trang 3xó hội chủ nghĩa Một số nước trong ASEAN như Thỏi Lan, Phi Lippin lại là đồng minh của Mĩ tham gia trong khối quõn sự SEATO đang trực tiếp dớnh lỳi vào cuộc chiến tranh Việt Nam Chớnh bối cảnh đú là dẫn đến quan hệ Việt Nam căng thẳng giữa Việt Nam và ASEAN từ 1967 đến năm 1975
* Quan hệ Việt Nam - ASEAN từ 1976 đến 1978
Sau năm 1975 với đại thắng mựa xuõn nước ta đó hoàn toàn giành được độc lập, cuộc khỏng chiến chống Mĩ cứu nước kết thỳc thắng lợi, đất nước được thống nhất và bước vào thời kỡ hũa bỡnh xõy dựng chủ nghĩa xó hội Trờn thế giới tỡnh cũng cú nhiều chuyển biến:
Cuộc cỏch mạng khoa học kĩ thuật ngày càng tỏc động sõu sắc đến mọi mặt của đời sống xã hội, kể cả các mối quan hệ quốc tế
và chính sách đối ngoại của các nớc
Sau chiến tranh Việt Nam, Mỹ rút quân khỏi Đông Nam Á lục địa, nớc Mỹ suy giảm thế lực, khung hoảng toàn diện về chính trị, kinh tế, xã hội Xu hớng độc lập với Mỹ trong thế giới phơng Tây tăng lên Mỹ tiến hành điều chỉnh chiến lợc giảm cam kết ở bên ngoài, thúc đẩy hoà hoãn với các đối thủ chính, tập trung u tiên giải quyết các vấn đề trong nớc để củng cố
địa vị của Mỹ trong hệ thống t bản chủ nghĩa
Liên Xô giành thế cân bằng và vũ khí chiến lợc của Mỹ, tăng cờng mở rộng ảnh hởng ở Mỹ La Tinh Châu á, Châu phi,
đặc biệt là ở các nớc thuộc khối thuộc địa của Bồ Đào Nha mới giành đợc độc lập, và quan tâm nhiều hơn tới Đông Nam á, Châu á - Thái Bình Dơng
Trung Quốc bắt đầu triển khai thực hiện các chơng trình cải cách, hiện đại hoá và mở cửa kinh tế Để thực hiện những mục tiêu phát triển kinh tế, Trung Quốc đẩy mạnh quan hệ với
Mỹ, Nhật Bản và các nớc phơng tây khác Đồng thời Trung Quốc tiếp tục mở rộng quan hệ với các nớc trong thế giới thứ ba, chú trọng cải thiện quan hệ với các nớc ở Đông Nam á
Trang 4Sự thay đổi của tình tình thế giới và Đông Dương đã tạo ra những tín hiệu tốt đẹp cho sự xích lại gần nhau giữa Việt Nam và ASEAN
Tháng 2 năm 1976 Hội nghị thượng đỉnh các nước ASEAN đã họp tại Bali - Inđônêxia đã định ra đối sách của ASEAN trong tình hình Đông Nam Á sau chiến tranh Việt Nam Kết quả là bản “Hiệp ước thân thiện và hợp tác ở Đông Nam Á” hay còn gọi là hiệp ước Bali đã dã được kí đã xác định những nguyên tắc cơ bản trong quan hệ giữa các nước là: tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ; không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau; không sử dụng vũ lực hoặc đe dọa bằng vũ lực đối với nhau; giải quyết các tranh chấp bằng biện pháp hòa bình; hợp tác phát triển có hiệu quả trong các lĩnh vực kinh tế, văn hóa
và xã hội Trong tuyên bố Bali tại Hội nghị cấp cao lần thứ nhất các nhà lãnh đạo nhóm ASEAN đã bày tỏ nguyện vọng trên cơ sở cá nhân và tập thể, tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển hợp tác hoà bình giữa các quốc gia Đông Nam
Á trên nguyên tắc tôn trọng lẫn nhau và cùng có lợi
Để đáp lại thiện chí của các nước ASEAN tháng 7 năm 1976 Phó Thủ Tướng, kiêm Bộ trưởng ngoại giao Nguyễn Duy Trinh đã công bố chính sách 4 điểm của Việt Nam với những nội dung cơ bản đó là:
- Tôn trọng độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nhau, không xâm lược lẫn nhau, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, bình đẳng cùng
có lợi, cùng tồn tại hoà bình
- Không để lãnh thổ của mình cho bất cứ nước nào sử dụng lập căn cứ quân sự xâm lược và can thiệp trực tiếp hay gián tiếp vào nước kia và các nước khác trong khu vực
- Thiết lập quan hệ láng giềng tốt hợp tác kinh tế và trao đổi văn hoá trên
cơ sở bình đẳng cùng có lợi, giải quyết các vấn đề tranh chấp giữa các nước trong khu vực thông qua thương lượng theo tinh thần bình đẳng, hiểu biết và tôn trọng lẫn nhau
- Phát triển hợp tác giữa các nước trong khu vực vì sự nghiệp xây dựng đất nước phồn vinh xuất phát theo điều kiện riêng của mỗi nước và lợi Ých độc
Trang 5lập, hoà bỡnh và trung lập thực sự của Đụng Nam Á, gúp phần vào sự nghiệm hoà bỡnh trờn thế giới
Tuyờn bố của ngoại trưởng Nguyễn Duy Trinh rừ ràng là một thỏi độ hữu nghị hợp tỏc của Việt Nam đưa ra với cỏc nước Đụng Nam Á, chủ yếu là ASEAN Tuyờn bố 4 điểm của Cộng hoà xó hội chủ nghĩa Việt Nam được cỏc nước ASEAN hoan nghờnh vỡ nú phự hợp với nguyờn tắc của Hiệp ước Bali Chính sách bốn điểm thể hiện mong muốn của Việt Nam là hữu nghị và hợp tác với các nớc trong khu vực Đông Nam á trong cùng tồn tại hoà bình và vì một Đông Nam á hoà bình, trung lập thực sự, không có căn cứ quân sự và quân đội của nớc ngoài
Sau khi công bố chính sách bốn điểm, một loạt cỏc chuyến thăm của cỏc nhà lónh đạo Việt Nam đến cỏc nước trong khu vực được tiến hành Cuối năm 1977 đến đầu năm 1978, Bộ trưởng ngoại giao Việt Nam Nguyễn Duy Trinh thực hiện chuyến thăm tới Inđụnờxia, Philippin, Malaixia, Thỏi Lan Tiếp đú cuối thỏng 9 đầu thỏng 10 năm 1978 Thủ tướng Phạm Văn Đồng đi đến lần lượt cỏc nước ASEAN để thiết lập và mở rộng quan hệ lóng giềng thõn thiện và hợp tỏc mậu dịch Cỏc nước ASEAN cũng đỏp lại một số nước ASEAN cũng tiến hành cỏc chuyến thăm cấp cao đến Việt Nam và cho đến cuối năm 1977, hai bờn đó thiết lập đầy đủ quan hệ ngoại giao và đó hỡnh thành cỏc đại diện thương mại ở cỏc nước
Như võy, với tất cả những diễn biến trên cho thấy quan hệ Việt Nam - ASEAN trong những năm 1976 đến 1978 nhìn chung là tốt đẹp, đã có sự hợp tác trờn một số lĩnh vực, tuy nhiờn do những nghi kị trong quỏ khứ giữa Việt Nam và một số nước ASEAN cũn tồn tại khỏ nặng nề chưa thể xúa bỏ trong một sớm một chiều vỡ vậy quan hệ giữa Việt Nam và ASEAN trong giai đoạn này cũn khỏ dố dặt, chỉ là những bước đi cú tớnh thăm
do mang tớnh khởi động cho một mối quan hệ mới giữa hai khối nước
Việc xớch lại giữa Việt Nam và ASEAN xuất phỏt từ sự thay đổi của tỡnh hỡnh thế giới và nhu cầu hợp tỏc phỏt triển của cỏc quốc gia trong khu vực trong
Trang 6đú cú Việt Nam, xuất phỏt từ mong muốn tăng cường sức mạnh đoàn kết giữa cỏc nước trong khu vực nhằm hạn chế sự ảnh hưởng và mưu đồ chớnh trị của cỏc nước lớn đối với khu vực
Đối với Việt Nam thời kỳ này với chớnh sỏch đối ngoại tớch cực đã dần dần thu hẹp đợc khoảng cách bất đồng với các nớc ASEAN
* Quan hệ Việt Nam - ASEAN giai đoạn 1979 đến 1985
Sau năm 1975 với thắng lợi của cuộc khỏng chiến chống Mĩ đỏng lẽ nhõn dõn Campuchia phải được hưởng cuộc sống hũa bỡnh, bước vào thời kỡ xõy dựng
và phỏt triển đất nước Nhưng ngay sau khi giành độc lập Tập đoàn Pụnpốt lờn nắm quyền ở Campuchia đó thi hành chớnh sỏch diệt chủng đối với nhõn dõn Campuchia
Lỳc này quan hệ giữa cỏc nước lớn đặc biệt là quan hệ giữa Liờn Xụ và Trung Quốc cú nhiều căng thẳng do ảnh hưởng của mối quan hệ của hai nước lớn Xó hội chủ nghĩa trong giai đoạn trước cựng với tỏc động của chớnh sỏch ngoại giao 3 bờn của Mĩ trong những năm đầu của thập niờn 70 của thế kỉ XX
Trung Quốc đó hậu thuẫn cho tập đoàn Pụnpốt tiến hành cuộc chiến tranh xõm lược biờn giới phớa Tõy Nam lónh thổ nước ta, chỳng sát hại dã man hàng nghìn ngời dân Việt Nam vô tội, kể các ngời già, đàn bà
và trẻ em, lấn chiếm đất đai
Đứng trớc những hành động độc tài, bạo ngợc nói trên và h-ởng ứng lời kêu gọi của Mặt trận Đoàn kết dân tộc cứu nớc Campuchia, quân đội Việt Nam đã đánh trả hành động xâm lợc của tập đoàn Pônpốt nhằm bảo vệ sinh mạng, tài sản của
đồng bào Việt Nam sống ở các vùng biên giới và toàn vẹn lãnh thổ của Tổ Quốc, đồng thời giúp đỡ nhân dân Campuchia thoỏt khỏi nạn diệt chủng Ngày 07 thỏng 01 năm 1979 nước Cộng hũa nhõn dõn Campuchia ra đời Sau khi tiờu diệt tập đoàn Pụnpốt Việt Nam vẫn tiếp tục đúng quõn trờn đất Campuchia để giỳp nước bạn ổn định tỡnh hỡnh và phỏt triển đất nước Chớnh vấn đề Campuchia đó làm quan hệ giữa Việt Nam và ASEAN
Trang 7vừa có được những tín hiệu của sự hòa giải hợp tác nay trở lại những bất đồng
và mâu thuẫn ngày càng sâu sắc
Tháng 11 năm 1979 Hội nghị ngoại trưởng các nước ASEAN đã họp tại Băngcốc - Thái Lan và kêu gọi Việt Nam rút quân đội khổi Campuchia Tháng 2 năm 1979 quân đội Trung Quốc tràn vào đánh chiếm 6 tỉnh biên giới phía Bắc Việt Nam nhưng thất bại trước sự kháng cự quyết liệt của quân đội nhân dân Việt Nam Lú này trong khu vực đã lộ dần những mâu thuẫn chống chéo và đan xen lẫn nhau Về phí Canpuchia đó là mâu thuẫn giữa lực lượng cách mạng vào giải phóng Phnômpênh thành lập Chính phủ cộng hòa nhân dân Campuchia với lực lượng Khơmeđỏ Ở góc độ Đông Nam Á là mâu thuẫn Việt Nam ủng hộ, giúp đỡ nhân dân Campuchia với các nước ASEAN đang muốn chống lại Việt Nam vì lo sợ sự lan tràn của chủ nghĩa cộng sản Ở phạm vi khu vực là mâu thuẫn giữa Việt Nam vừa thắng Mĩ đang bắt tay xây dựng đất nước với Trung Quốc muốn thông qua lực lượng Khơmeđỏ vươn xuống khu vực Đông Nam Á
để lấp đi chỗ trống quyền lực sau khi Mĩ đã rút quân Trong bối cảnh đó các lực lượng chống Việt Nam đã tập hợp lại với nhau với những ý đồ chính trị khác nhau Đối với các nước Đông Nam Á họ đều có cùng nỗi ám ảnh về sức mạnh của Việt Nam và nguy cơ của chủ nghĩa cộng sản vì thế họ đều có tiếng nói chung ở Liên Hợp Quốc và các diễn đàn đòi Việt Nam rút quân về nước Thái Lan tự coi mình là tiền tuyến thậm chí Thái La còn cho rằng, việc quân đội Việt Nam có mặt ở Campuchia là sự đe dọa tới nền an ninh của Thái Lan vì thế kêu gọi sự ủng hộ từ bên ngoài và nhận được sự ủng hộ của Mĩ và Trung Quốc Singgapo thì có thái độ cứng rắn luôn yêu cầu các nước Đông Nam Á không được có bất cứ chính sách hòa giải nào đối với Hà Nội Đối với Malaixia và Inđônêxia có một chút khác biệt họ lo ngại cvề Trung Quốc và sự lan rộng của chủ nghĩa Maoít trong cộng đồng người hoa ỏ nước họ vì vậy hai nước này có
xu hướng cảm tình về một nước Việt Nam độc lập làm hàng rào ngăn chặn ảnh hưởng của Trung Quốc, tuy vậy về vấn đề Campuchia họ đều đứng về phía chống Việt Nam
Trang 8Đối với Trung Quốc là nước có vai trò lớn trong dàn hợp xướng này một mặt họ yêu cầu Việt Nam rút quân nhưng thực tế lại muốn giam chân Việt Nam
ở Campuchia để đẩy Việt Nam vào con đường không lối thoát Trong khi đó Mĩ trở lại Việt Nam bằng chính sách cấm vận và công khai ủng hộ Khơmeđỏ để trả thù cho sự thất bại trong quá khứ
Về phía Việt Nam hoàn toàn tin tưởng vào tính chất chính nghĩa của công cuộc giúp đỡ nhân dân Campuchia thoát khỏi họa diệt chủng một mặt chúng ta kiên trì mục tiêu giúp đỡ nhân dân Campuchia đồng thời cố gắng tìm ra những biện pháp hòa giải giữa hai bên
Từ giữa thập niên 80, tình hình thế giới chuyển dần từ tình trạng đối đầu sang xu hướng hoà dịu đại diện cho hai siêu cường là Liên Xô (cũ) và Mỹ Mục đích của Mỹ là bằng hợp tác kinh tế chuyển hoá chính trị, lấy cộng sản chống lại cộng sản Diễn biến hoà bình tiếp tục được Mỹ đưa vào Liên Xô Một thành trì XHCN để nhằm mục đích lật đổ XHCN Trước tình hình thế giới biến đổi như vậy thì các nước Đông Nam Á đều có nguyện vọng thiết lập khu vực an ninh để
ổn định và phát triển kinh tế xã hội Các nước ASEAN lo ngại tình hình phức tạp
ở Campuchia sẽ là thời cơ để Trung Quốc tăng cường ảnh hưởng đối với khu vực Campuchia được coi là “vấn đề” cần được giải quyết
Với sự rạn nứt đi tới sụp đổ hệ thống XHCN và cùng nhu cầu đổi mới của đất nước Việt Nam đã đưa cuộc giải quyết vấn đề Campuchia lên hàng đầu trong chính sách đối ngoại của Việt Nam Nghị quyết Đại hội V của Đảng cộng sản Việt Nam (3/1982) nêu rõ: “Nhân dân Việt Nam chủ trương thiết lập quan hệ láng giềng thân thiện với ASEAN, luôn sẵn sàng phối hợp những cố gắng của mình với cố gắng của ASEAN trong việc biến Đông Nam Á thành một khu vực hoà bình, ổn định” Có nghĩa là nhìn nhận ASEAN với tư cách một tổ chức đối thoại Tại các cuộc gặp gỡ của các ngoại trưởng 3 nước Đông Dương, Việt Nam đưa ra các sáng kiến đề nghị ký các hiệp ước không xâm lược Đông Nam Á, thảo luận việc lập một “Khu vực Đông Nam Á hoà bình, độc lập, tự do, trung lập, ổn định và phồn vinh”, đề nghị đối thoại này không có điều kiện tiên quyết giữa hai nhóm nước ASEAN và các nước Đông Dương Nhưng điều đáng tiếc là
Trang 9tất cả tuyên bố trên về đối thoại và hợp tác khu vực đều không được các nước ASEAN chấp nhận ASEAN cho rằng vấn đề Campuchia là nguyên nhân chủ yếu gây mất đoàn kết khu vực, phải giải quyết vấn đề Campuchia trước rồi mới giải quyết vấn đề hoà bình hợp tác khu vực, Việt Nam phải rút quân đội khỏi Campuchia thì mới đối thoại giữa hai nhóm nước Tháng 7/1982, Việt Nam tuyên bố đơn phương rút quân từng phần khỏi Campuchia Tháng 7/1983 Việt Nam đưa ra đề nghị tổ chức cuộc đối thoại giữa hai khối nước Đông Dương và ASEAN Tháng 2/1984 Việt Nam phối hợp với Inđônêxia tổ chức một cuộc hội thảo quốc tế với chủ đề: Hòa bình hữu nghị ở Đông Nam Á Tháng 8/1985 Bộ trưởng ngại giao Việt Nam Nguyễn Cơ Thạch tuyên bố Việt Nam rút hết quân tình nguyện khỏi Campuchia Có thể nói những việc làm đó là hành động rất thiện chí của Việt Nam tuy nhiên đã không được các nước ASEAN đáp lại một cách tich cực và có thể nói đến thời điểm này bầu không khí chính trị ở Đông Nam Á vẫn hết sức căng thẳng
Nh vËy, râ rµng vấn đề Campuchia là vấn đề chính dẫn đến những mâu thuấn gay gắt giữa Việt Nam và ASEAN trong giai đoạn từ năm 1979 đến năm 1985 Nguyên nhân chính là do sự đối lập trong quan điểm về Campuchia giữa Việt Nam với các nước ASEAN, cùng những nghi ngại về sức mạnh của Việt Nam và sự lan tràn của chủ nghĩa cộng sản trong khu vực Đông Nam Á Và cũng có thể nhận ra rằng những bất ổn trong khu vực thời gian này còn chịu sự chi phối của Trung Quốc với tham vọng lấp chỗ trống quyền lực ở Đông Nam Á sau khi Mĩ rút đi, cùng với những bất đồng giữa Trung Quốc và Liên Xô trong giai đoạn này Tuy nhiên giữa các nước Đông Nam Á đều có một mối lo ngại chung đó là sự gia tăng ảnh hưởng của Trung Quốc và sự lan tràn của chủ nghĩa Maoít trong khu vực đây cũng là yếu tố đưa đến sự hòa giải giữa hai khối nước Đông Dương và ASEAN trong giai đoạn tiếp theo
* Quan hệ Việt Nam - ASEAN giai đoạn 1986 đến 1995
Năm 1986 đánh dấu một bước ngoặt đối với Việt Nam trong việc thực hiện đường lối đổi mới toàn diện được thông qua tại Đại hội Đảng VI (6/1986) trong đó Việt Nam chủ trương thực thi chính sách đối ngoại đa dạng hoá, đa
Trang 10phương hoỏ quan hệ Nghị quyết 13 của Bộ chớnh trị với tiờu đề “Giữ vững hũa bỡnh, phỏt triển kinh tế” chớnh là văn bản quan trọng nhất thể hiện sự đổi mới tư duy về đối ngoại của Đảng ta Nghị quyết đổi mới một loạt chủ trương, biện phỏp đối ngoại lớn, nhất là giải phỏp cho vấn đề Campuchia, bỡnh thường húa quan hệ với Mỹ, Trung Quốc, ASEAN
Thực hiện nghị quyết của Đảng quân đội Việt Nam rút khỏi Campuchia (9-1989) thì những trở ngại trong quan hệ Việt Nam ASAN dần đợc tháo gỡ Đây là cơ hội để Việt Nam -ASEAN xích lại gần nhau, từ đây quan hệ ngày càng đợc cải thiện và củng cố
Tháng 1-1989 tại Hội nghị bàn tròn các nhà báo Châu á-Thái Bình Dơng tại thành phố Hồ Chí Minh, tổng bí th Đảng cộng sản Việt Nam Nguyễn Văn Linh tuyên bố: "Việt Nam sẵn sàng gia nhập ASEAN" và cùng với Lào gia nhập Hiệp ớc BaLi của ASEAN
Với việc ký kết hiệp định Paris về Campuchia (1991) lập
ra nhà nớc Campuchia mới, thông qua tổng tuyển cử dới sự bảo trợ của Liên Hợp Quốc, đánh dấu thời kỳ mới cho đất nớc Campuchia Để có những thành công đó, vai trò của Việt Nam
là rất lớn, tình hình chỉ thực sự có tiến triển khi bản thân các nớc có liên quan đặc biệt là Việt Nam tỏ thái độ tích cực trong việc tham gia vào giải quyết vấn đề này Các nớc ASEAN thời
kỳ này cũng bắt đầu tỏ thái độ hợp tác, muốn cùng Việt Nam bắt tay vào công việc cùng nhau tìm giải pháp cho vấn đề Campuchia vì chỉ có cách này mới có thể đảm bảo cho ổn
định khu vực
Nhìn chung vấn đề Campuchia không chỉ phụ thuộc vào thiện chí của các quốc gia ở Đông Nam á mà nguyên nhân sâu
xa còng bắt nguồn từ bên ngoài, chủ yếu là các nớc lớn Vì thực
tế, vấn đề này nếu không chịu sự chi phối của các thế lực