Để đạt được kết quả cao trong dạy học thực hành lập trình giáo viên cần phải thực hiện nhiều phương pháp nhằm phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh đồng thời tăng thêm tính tìm tòi sáng tạo, hăng say học tập và chiếm lĩnh tri thức
Trang 1I MỞ ĐẦU
ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
“PHỐI HỢP CÁC PHƯƠNG PHÁP TRONG DẠY HỌC THỰC HÀNH LẬP TRÌNH NHẰM NÂNG CAO CHẤT
LƯỢNG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH”
1 Lý do chọn đề tài
Hiện nay, trong xã hội hiện đại, cùng với sự phát triển của khoa học và
công nghệ, đời sống xã hội ngày được nâng cao, chất lượng cuộc sống đang được cải thiện đáng kể Xã hội đã và đang bước vào con đường hội nhập quốc
tế, ngành giáo dục đã được nhà nước và xã hội quan tâm nhiều hơn, việc đổi mới phương pháp dạy học, ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học và nâng cao chất lượng cũng được Bộ giáo dục xem là quyết sách hàng đầu Việc dạy học giúp học sinh nhanh chóng chiếm lĩnh tri thức, hình thành và rèn luyện các kỹ năng đáp ứng nhu cầu của cuộc sống ngày càng cao được đặt lên tiêu chí hàng đầu Giúp học sinh với những kỹ năng đã được đào tạo có thể nhanh chóng tiếp cận được những phát triển của xã hội hiện đại và trở thành những công dân chất lượng cao trong tương lai Do đó, việc học tập và rèn luyện nhằm trang bị cho mình một số các kỹ năng, chủ động trong việc học tập và công việc của mình là yêu cầu thiết yếu được đặt ra Trong nhà trường THPT môn Tin học đã được đưa vào nhằm giúp cho học sinh bước đầu làm quen với các ứng dụng và sử dụng máy tính Một trong những phần kiến thức giúp cho các em rèn luyện cho mình tư duy lôgic và phong cách làm việc khoa học, chặt chẽ Đồng thời, hình thành một số kỹ năng bổ ích, đặc biệt là
kỹ năng thực hành ứng dụng đó là phần ngôn ngữ lập trình Pascal Phần kiến thức này giúp cho học sinh hình thành các kỹ năng phân tích, lập luận, xử lý bài toán theo xu hướng tích cực, triệt để, đảm bảo tính chính xác, khoa học, tiết kiệm thời gian và tài nguyên Để đảm bảo được yêu cầu đó, việc dạy học thực hành lập trình góp một vai trò hết sức quan trọng mang lại hiệu quả, chất lượng của quá trình dạy và học Để có được một phương pháp dạy học phù
Trang 2lượng học tập của học sinh là vấn đề cần thiết được đặt ra cho các giáo viên mỗi khi lên lớp
Thực trạng hiện nay, nếu theo một phương pháp như : Phương pháp làm mẫu, sau khi đã được giáo viên truyền thụ kiến thức và hướng dẫn ban đầu, học sinh chỉ lĩnh hội và áp dụng bài học một cách rập khuôn, máy móc
mà không biết mình đã làm đúng, làm đủ hay chưa, chưa nhận biết được những lỗi hoặc thiếu sót phần nào và kết quả thực hiện chương trình không như mong muốn hoặc phương pháp dạy học nêu vấn đề : có thể gặp phải một
số khó khăn, học sinh không thể tự giải quyết vấn đề sau khi đã có gợi ý của giáo viên, hoặc do sự chênh lệch trình độ mà có một số đối tượng học sinh giải quyết vấn đề quá nhanh làm cho giáo viên hiểu nhầm là đa số học sinh đã hiểu và nắm bắt được nội dung, yêu cầu của bài học Trong khi đó, đa số học sinh vẫn không hiểu, không nắm bắt được điều cốt lõi của bài học Để khắc phục vấn đề này tôi xin đề xuất một số kinh nghiệm của mình trong việc phối hợp các phương pháp trong dạy học thực hành lập trình nhằm nâng cao chất lượng học tập của học sinh
2 Mục đích nghiên cứu
Đề tài này nhằm mục đích đưa ra các kỹ năng, giải pháp trong việc phối hợp các phương pháp dạy học thực hành lập trình để nhằm nâng cao chất lượng dạy và học thực hành lập trình trong môn Tin học Giúp cho giáo viên có được những giải pháp, những lựa chọn đa dạng, phù hợp với nội dung, thực trạng của từng đối tượng học sinh Rèn luyện cho người học một phong cách học tập, làm việc khoa học, tích cực, cẩn thận, tránh được những thiếu sót và đạt được hiệu quả cao
3 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu
a Nhiệm vụ:
Đưa ra được các phương pháp dạy học tích cực phù hợp với điều kiện dạy học thức tế Cách phối hợp, ứng dụng các phương pháp nhằm cải tiến việc tổ chức dạy và học lập trình sao cho phù hợp với từng đối tượng học
Trang 3sinh, phân loại được đối tượng Đồng thời, đưa ra được những căn cứ áp dụng giúp giáo viên có thể nhanh chóng lựa chọn cho mình các phương pháp dạy học phù hợp nhằm nâng cao được chất lượng học tập của học sinh trong học thực hành lập trình
b Phương pháp nghiên cứu:
Khảo sát thực trạng, tiến hành thực nghiệm qua tiết dạy thực tế, tích lũy kinh nghiệm với các phương pháp và ứng dụng phù hợp đạt hiệu quả cao
Trang 4II NỘI DUNG
1 Cơ sở lý luận của vấn đề:
Trong bộ môn Tin học, một trong những yêu cầu đặt ra đối với học sinh là có được các kỹ năng cần thiết để tiến hành các thao tác thực hành trên máy Trong đó, có được các kỹ năng thực hành lập trình trên máy là yêu cầu cần đạt đối với mỗi người học khi tiếp cận và học tập các ngôn ngữ lập trình Vậy kỹ năng thực hành lập trình đối với học sinh ở bậc THPT của chúng ta là gì? và cần đạt được những yêu cầu tối thiểu nào? Đối với học sinh THPT khi học ngôn ngữ lập trình có được các kỹ năng thực hành soạn thảo nội dung chương trình, đọc hiểu chương trình, kỹ năng lựa chọn, chỉnh sửa và phát hiện lỗi, dịch và thực hiện chương trình Muốn làm được điều đó, trong quá trình giảng dạy thực hành lập trình, giáo viên cần có các phương pháp định hướng
và hình thành, rèn luyện các kỹ năng cho học sinh theo hướng tích cực của người học Qua đó phát huy được một số kỹ năng trong thực hành lập trình của các đối tượng học sinh góp phần nâng cao chất lượng học tập
2 Thực trạng của đề tài:
Khi tham gia trực tiếp giảng dạy các lớp 11 và các lớp kỹ thuật tin học lớp 11 Tình hình tại thời điểm đó như sau:
- Do trình độ của học sinh có sự chênh lệch nên việc áp dụng một phương pháp dạy học cố định cho tất cả các đối tượng là không thể thực hiện bởi nó sẽ gây ra một số tiêu cực: Học sinh không hiểu bài, không phản ứng, tiếp thu kiến thức không kịp, không có hứng thú học tập, thiếu tích cực sáng tạo…
- Trong các giờ dạy lập trình (NNLT Pascal) sau khi đã được giáo viên truyền thụ kiến thức theo yêu cầu thì học sinh chỉ lĩnh hội một cách thụ động
và áp dụng kiến thức một cách rập khuôn, máy móc, thiếu tính sáng tạo Việc vận dụng kiến thức chỉ để giải quyết các bài toán mà đã được hướng dẫn hoặc
đã được làm mẫu Chưa đủ khả năng để giải quyết các bài toán khác tương tự
Trang 5hoặc đề bài khác Học sinh không thể tự mình kiểm soát quá trình viết chương trình, không biết được trong chương trình đang sai sót, thiếu và cần bổ sung cái gì?
- Đa số học sinh gặp khó khăn trong các trường hợp mà bài tập chưa
có chương trình cụ thể hoặc mới được giáo viên mô tả thuật toán và lúng túng không biết viết chương trình như thế nào nhằm thực hiện được thuật toán đó
- Lớp học đông, giáo viên rất khó kiểm soát lớp và khó thực hiện hướng dẫn được đến từng đối tượng học sinh cụ thể
- Suy nghĩ tiêu cực vẫn luôn tồn tại trong từng học sinh, nên việc chủ động lĩnh hội kiến thức vẫn còn gặp nhiều hạn chế
Tất cả những khó khăn trên đã làm ảnh hưởng đến kế hoạch lên lớp của người giáo viên Kết quả sau mỗi tiết học kiến thức về lập trình của nhiều học sinh còn yếu kém, kết quả kiểm tra đánh giá về kiến thức và kĩ năng lập trình không đạt hoặc đạt ở mức trung bình Đặc biệt là làm thế nào để giáo viên có thể biết được đối tượng học sinh nào còn thiếu hoặc cần bổ trợ các kiến thức nào, kĩ năng nào là một yêu cầu được đặt ra Muốn làm được điều
đó giáo viên cần phải có các cách thức phối hợp hài hoà các phương pháp dạy học để nắm bắt từng đối tượng học sinh qua các khâu, các giai đoạn thực hành lập trình
3 Các biện pháp đã tiến hành trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài
Qua kết quả kiểm tra của học sinh thì tỉ lệ yếu kém rất cao chứng tỏ
khi học lập trình học sinh còn lúng túng, còn thiếu kỹ năng lập trình hoặc ứng dụng để viết các chương trình giải quyết bài toán đưa ra Việc viết được một chương trình hoặc đưa ra được một thuật toán chính xác để giải bài toán trên máy là một yêu cầu còn khó đối với học sinh Khi giáo viên thực hiện quá trình giảng dạy của mình bằng một phương pháp tích cực nhưng vẫn không thể đảm bảo được đa số học sinh hoạt động tích, chiếm lĩnh được kiến thức
Trang 6* Thực hiện đề tài:
Đứng trước tình hình mới tôi nhận thấy cần phải phối hợp hài hoà các
phương pháp trong dạy học thực hành lập trình để giúp học sinh trở nên chủ động và tích cực hơn trong khi học thực hành Học sinh có được kiến thức, kỹ năng cơ bản trong việc thực hành lập trình viết chương trình giải quyết các bài toán cụ thể
Trên quan điểm đổi mới phương pháp giảng dạy và đánh giá Việc lựa chọn cho mình các phương pháp dạy học phù hợp với điều kiện thực tế và phát huy được tính tích cực, sáng tạo của học sinh Giúp cho học sinh hình thành và phát triển các kỹ năng trong quá trình học tập là rất cần thiết và việc chuẩn bị trang thiết bị phục vụ cho công tác giảng dạy cũng là yêu cầu cần được quan tâm đúng mức Cụ thể khi giáo viên thực hiện giảng dạy cần thực hiện theo quy trình sau:
- Công việc được thực hiện vào đầu mỗi năm học là phải đánh giá và khảo sát thực tế trang thiết bị, máy móc phục vụ việc dạy thực hành như thế nào? đã đáp ứng được hay chưa? đồng thời lấy đó làm căn cứ lập kế hoạch đề xuất việc bảo trì và sử dụng máy
- Lên kế hoạch chuẩn bị cho tiết dạy thực hành: đăng kí sử dụng các thiết bị, máy móc cần sử dụng ngay từ đầu năm, đầu tuần để chủ động trong việc thực hiện Công việc này nhằm giúp giáo viên chủ động hơn trong quá trình dạy học không gây ảnh hưởng đến tiến trình giờ dạy, đảm bảo trang thiết
bị phục vụ tối thiểu cho tiết dạy thực hành, tránh hiện tượng học sinh trống thời gian
- Thiết kế giáo án dạy thực hành: Tùy theo yêu cầu của bài thực hành
mà giáo viên xây dựng các nội dung thực hành đảm bảo hình thành và rèn luyện được các kỹ năng mà chuẩn kiến thức yêu cầu Đồng thời, tổ chức thực hiện một số kỹ năng khác đảm bảo cho tiết thực hành có sự lôi cuốn, kích thích được tính tìm tòi và sáng tạo của học sinh Việc thiết kế giáo án cần có
sự quan tâm đúng mức theo mục tiêu bài dạy, xác định rõ kỹ năng nào được
Trang 7hình thành, rèn luyện và đảm bảo được tính hệ thống Từ đó lựa chọn cho mình phương pháp phù hợp với từng mức, từng mục tiêu, từng kĩ năng mà bài thực hành yêu cầu Đặc biệt giáo viên cần quan tâm hơn trong việc lựa chọn các phương pháp để đảm bảo đa số học sinh có được kĩ năng đọc, hiểu, vận dụng
- Điều hành, tổ chức giờ dạy thực hành: Đây là khâu quan trọng góp phần đạt kết quả cao cho tiết dạy thực hành lập trình Giáo viên căn cứ vào giáo án và các trang thiết bị đã được chuẩn bị và tình hình học sinh để tổ chức thực hiện, điều khiển giờ thực hành theo ý đồ đã xây dựng để đạt được yêu cầu đặt ra Đặc biệt, giáo viên cần phải phối hợp các phương pháp để nêu rõ cho học sinh biết được mục tiêu và yêu cầu cần đạt của buổi thực hành đồng thời cần phải làm mẫu (hướng dẫn ban đầu) cho học sinh quan sát để bước đầu hình thành kỹ năng Sau đó, yêu cầu học sinh thực hiện và giáo viên quan sát, hướng dẫn thường xuyên, sửa chữa, bổ sung các thiếu sót của học sinh (đối với học sinh trung bình, yếu) Hoặc nêu vấn đề và yêu cầu học sinh tìm hiểu, trả lời và vận dụng vào từng nội dung của bài thực hành, liên hệ thực tế nếu có (đối với học sinh khá, giỏi) Đồng thời, giáo viên cũng cần phối hợp hài hoà các phương pháp một cách linh hoạt để cùng lúc có thể đáp ứng được với tất cả các đối tượng học sinh
- Chia nhỏ bài thực hành: không nên yêu cầu học sinh thực hiện các yêu cầu thực hành cùng một lúc, mà giáo viên cần chia nhỏ các yêu cầu ra theo các kỹ năng để cho học sinh thực hiện lần lượt và chủ động trong tiếp thu Thao tác này giúp cho học sinh hình thành và rèn luyện kỹ năng phân tích bài toán Đồng thời, hình thành nên kỹ năng học tập, làm việc khoa học theo chiều hướng tích cực, có kế hoạch, cân nhắc và lựa chọn những yêu cầu nào cần thực hiện trước, yêu cầu nào thực hiện sau
- Khai thác đối tượng học sinh khá, giỏi: bằng cách chia nhóm học sinh, mỗi nhóm có học sinh khá, giỏi để hướng dẫn nhóm hoặc cho học sinh khá, giỏi làm mẫu để các học sinh khác bắt chước làm theo dần dần hình
Trang 8thành kỹ năng Thao tác này ngoài việc giúp tổ chức tốt giờ học còn giúp học sinh hình thành và phát triển các kỹ năng làm việc theo tổ, nhóm Chủ động trong giải quyết các vấn đề, phát huy kỹ năng tổ chức và điều khiển
- Quan tâm đúng mức đến đối tượng học sinh yếu, kém : Với phương pháp dạy học nêu vấn đề có thể gây khó khăn cho đối tượng học sinh này thì giáo viên lựa chọn phương án giải quyết là hướng dẫn, yêu cầu học sinh đọc hiểu chương trình mẫu, giáo viên làm mẫu, yêu cầu học sinh tham khảo chương trình mẫu, thực hiện theo và đưa ra kết quả của chương trình Nhằm giúp cho học sinh có thể nắm bắt kịp thời nội dung bài học, có được các kĩ năng cần thiết và đặc biệt là phát huy được tính tích cực của người hoặc tránh được hiện tượng nhàm chán, thờ ơ với bài học
- Rèn luyện kỹ năng viết chương trình: viết được chương trình, hiểu giải quyết được bài toán bằng chương trình đó thực hiện như thế nào là yêu cầu cao đối với giờ dạy thực hành Để học sinh có thể thực hiện yêu cầu này giáo viên phải phối hợp, vận dụng nhiều phương pháp linh hoạt khác nhau để tác động đến từng đối tượng học sinh và cần hình thành và phát triển cho học sinh đầy đủ các kỹ năng cần thiết:
Xác định bài toán: Đây là khâu để học sinh biết được bài toán cho cái
gì và yêu cầu tìm cái gì? Đồng thời xác định mối liên quan giữa các đối tượng với nhau
Lựa chọn và thiết kế thuật toán: Học sinh cần phải biết cân nhắc và lựa chọn hoặc thiết kế thuật toán sao cho phù hợp với yêu cầu, đảm bảo tính tối
ưu nhất Giúp hình thành kỹ năng so sánh lựa chọn các phương án tốt
Viết chương trình: Đây là bước mà học sinh thực hiện ngay trong giờ thực hành Vì vậy, giáo viên cần cung cấp và giúp học sinh hình thành các kỹ năng trong soạn thảo chương trình đảm bảo nhanh, đúng, đủ và lựa chọn câu lệnh phù hợp Ví dụ:
- Việc lựa chọn nên sử dụng câu lệnh dạng nào trong TP
Trang 9- Khi nào nên sử dụng câu lệnh read hoặc readln; write hoặc writeln -Nên lựa chọn cấu trúc lệnh, kiểu dữ liệu như thế nào là thích hợp đối với từng đối tượng trong bài toán
Giáo viên cần hình thành cho học sinh kỹ năng viết chương trình theo trình tự các bước: Nhập -> Xử lý -> Xuất Đồng thời, hình thành sẵn khung chương trình để giải quyết cho mọi bài toán và mọi chương trình
Hiệu chỉnh chương trình: Đây là bước kiểm tra và phát hiện lỗi sau khi soạn thảo chương trình Giáo viên cần cung cấp và hình thành, rèn luyện cho học sinh kỹ năng đọc, test chương trình để phát hiện ra các lỗi trong quá trình thực hiện chương trình Đồng thời, xác định được nguyên nhân gây ra lỗi và định vị được phần chương trình nào gây ra lỗi Từ đó, có thể nhanh chóng điều chỉnh, khắc phục đúng lỗi mắc phải
Với yêu cầu trên giáo viên cần phải xác định rằng: Không phải tất cả các đối tượng học sinh đều có thể đáp ứng được giống nhau đối với các mục tiêu đặt ra Vì vậy, giáo viên cần phải phân loại được đối tượng học sinh, lựa chọn phương pháp phù hợp tác động đến đúng đối tượng đúng trình độ Cụ thể: Với đối tượng học sinh trung bình, yếu yêu cầu xác định bài toán là điều cần phải đạt được, hiểu được thuật toán, và đọc hiểu được chương trình và nhận biết được kết quả thực hiện là đạt; đối với đối tượng học sinh khá, giỏi cần phải nêu ra yêu cầu cao hơn như đề xuất thuật toán, xây dựng hoặc thay đổi chương trình thực hiện nếu có, và đưa ra được các kết quả khác nhau dựa vào các bộ test khác nhau Do đó, trong quá trình lên lớp tuỳ vào từng yêu cầu
mà giáo viên phải lựa chọn phương pháp để phát huy được tính tích cực của từng nhóm, đối tượng học sinh nhằm mục đích vừa có thể phát triển được mũi nhọn đồng thời vừa có thể nâng cao chất lượng học tập của học sinh nói chung
- Nhận xét, đánh giá kết quả thực hành: Đây là bước mà giáo viên chỉ cho học sinh biết được mình đã hiểu và nắm bắt được cái gì? và mình chưa
Trang 10thực hành đã đạt hay chưa để có sự phát huy hoặc cần tích cực rèn luyện thêm
để đạt được các yêu cầu Từ những kết quả thực hành đó, giáo viên tiếp tục hướng dẫn, định hướng cho các nhóm, các đối tượng học sinh tiếp tục phát huy hoặc đầu tư thêm vào những kiến thức, kĩ năng nào để đảm bảo phát triển một cách toàn diện và đầy đủ
+ Thông qua các thuật toán, chương trình mẫu giáo viên cho học sinh đọc hiểu và đưa ra kết quả thực hiện với các bộ dữ liệu khác nhau theo lối tư duy mà chưa cần thực hiện chương trình trên máy (thực hiện chương trình bằng tay trên giấy) Nhằm giúp cho học sinh hiểu được quá trình thực hiện cũng như tác dụng của từng câu lệnh trong chương trình, biết được cách thức
tổ chức thực hiện, hoạt động của chương trình Từ đó, có thể áp dụng cho các thuật toán và bài toán khác một cách linh hoạt
* Một số kinh nghịêm khi thực hiện dạy học thực hành lập trình
+ Trong tiết dạy lập trình, giáo viên chuẩn bị đầy đủ các kiến thức, kĩ năng cần đạt để giới thiệu cho học sinh một cách chủ động Sử dụng các phương tiện, phương pháp dạy học phù hợp để truyền thụ kiến thức đến từng học sinh đảm bảo chính xác, khoa học
+ Học sinh vừa học tập theo sách giáo khoa và theo hướng dẫn của giáo viên Đồng thời, cũng cần có sự tìm tòi và áp dụng với các chương trình trong thực tế Biết được các giải thuật cơ bản và nguyên tắc trình bày các giải thuật dưới dạng cấu trúc dữ liệu để có thể áp dụng cho tùng ngôn ngữ lập trình thích hợp Đây là yêu cầu khá cao đối với học sinh THPT
+ Bằng các phương pháp so sánh, đối chiếu và có sự điều chỉnh, áp dụng các câu lệnh khác nhau của một ngôn ngữ lập trình để giải quyết cùng một bài toán và viết cùng một chương trình Giáo viên cho học sinh phát hiện
và trình bày những thay đổi để có thể rèn luyện cho học sinh kỹ năng đọc hiểu chương trình và viết chương trình một cách linh hoạt, sáng tạo mà không rập khuôn, máy móc