Lịch sử tư tưởng chính trị tư TƯỞNG NHÂN NGHĨA của NGUYỄN TRÃI

A. MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài “Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam” (Hồ Chí Minh) Lịch sử dân tộc Việt Nam là công cuộc dựng nước và giữ nước. Trong dòng chảy hào hùng ấy đã sản sinh ra biết bao cá nhân anh hùng. Trong số những nhà tư tưởng yêu nước đầu thếa kỷ XV, Nguyễn Trãi được khẳng định là người xuất sắc nhất. Để có được sự đánh giá đó khôngchỉ do cuộc đời đức độ hay những công lao to lớn về quân sự mà quan trọng trước hết là nhờ tư tưởng vượt tầm thời đại của ông. Như vua Lê Thánh Tông đã từng đưa ra lời nhận định: “Ức Trai tâm thượng sao Khuê tảo”. Một trong số đó là tư tưởng nhân nghĩa, nổi bật trong tư tưởng này là “yêu dân”, một tư tưởng đã được ông nâng lên khái quát thành quy luật bất biến trong mọi công cuộc cứu nước và dựng nước của lịch sử dân tộc. “Nguyễn Trãi là khí phách của dân tộc là tinh hoa của dân tộc”(1). Như Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã nói, chúng ta không thể không tìm hiểu, nghiên cứu và học tập. Nguyễn Trãi là một trong số những đoá hoa quý, đẹp nhất của dân tộc, một tấm gương sáng chói của dân tộc. Chúng ta có nhiệm vụ phải làm sáng rõ hơn nữa đạo đức, công lao, sự nghiệp của Nguyễn Trãi, để bản thân chúng ta và các thế hệ mai sau có thể tiếp thu và kế thừa, phát huy những truyền thống ưu tú của dân tộc đã cung đúc vào Nguyễn Trãi một người Việt Nam kỳ diệu cách đây hơn 500 năm. Cái chết bi thảm của Nguyễn Trãi như một vết đen trong lịch sử phong kiến Việt Nam và cuộc đời đầy gian truân của ông như dân tộc Việt Nam ;có những lức tưởng như cận kề với cái chết nhưng ông vẫn kiên trì theo đuổi lý tưởng của mình, gạt bỏ mọi cám dỗ tầm thường nêu cao đạo đức cần, kiệm, liêm, chính, hoà mình vào cuộc sống của nhân dân với tấm lòng cảm thông sâu sắc. Nhân cách ấy, con người ấy, tư tưởng ấy thật vĩ đại Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về cuộc đời Nguyễn Trãi nói chung và tư tưởng nhân nghĩa của ông nói riêng. Thế nhưng với vị thế và ảnh hưởng của ông đối với lịch sử thì việc nghiên cứu về Nguyễn Trãi là một đề tài không bao giờ cũ. Nó không chỉ giúp cho bản thân người tiến hành hiểu thêm về cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Trãi mà còn đối với những cá nhân khác. Đồng thời trước thực trạng yếu kém hay có những cái nhìn sai lệch về lịch sử trong giới trẻ hiện nay cũng như một số công trình nghiên cứu chưa thực sự đi sâu vào tư tưởng của Nguyễn Trãi đã thôi thúc em tìm hiểu đề tài “Tư tưởng nhân nghĩa Nguyễn Trãi” ở phạm vi một bài tiểu luận. Như thế có nghĩa là trong bài tiểu luận này, khía cạnh được nghiên cứu là tư tưởng “nhân nghĩa” – đây là tư tưởng hàng đầu xuyên suốt trong cuộc đời của Nguyễn Trãi. Tư tưởng ấy bắt nguồn từ lòng yêu nước, thương dân, tận trung với nước, tận hiếu với dân của Nguyễn Trãi. Đó là đặc điểm rất lớn trong tư tưởng và đạo đức làm người của Nguyễn Trãi. Với ý nghĩa mang tính lịch sử và thời đại, em quyết định chọn đề tài tiểu luận là “Tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi” để góp phần chứng minh và làm rõ hơn tư tưởng nhân nghĩa của ông, và để chứng minh thêm sức sống lâu bền của nó trong chiều dài lịch sử dân tộc và lấy ý tưởng này làm nền tảng cho các nhà chính trị tương lai để xây dựng tư tưởng nhân cho mình. Từ tư tưởng đó chúng ta tìm hiểu và vận dụng tư tưởng của ông vào điều kiện hiện nay, phát huy những tư tưởng tích cực và tiến độ để phù hợp với điều kiện của đất nước để xây dựng đất nước Việt Nam ngày càng to đẹp hơn.

là người xuất sắc nhất Để có được sự đánh giá đó khôngchỉ do cuộc đời đức

độ hay những công lao to lớn về quân sự mà quan trọng trước hết là nhờ tưtưởng vượt tầm thời đại của ông Như vua Lê Thánh Tông đã từng đưa ra lờinhận định: “Ức Trai tâm thượng sao Khuê tảo” Một trong số đó là tư tưởngnhân nghĩa, nổi bật trong tư tưởng này là “yêu dân”, một tư tưởng đã đượcông nâng lên khái quát thành quy luật bất biến trong mọi công cuộc cứu nước

và dựng nước của lịch sử dân tộc

“Nguyễn Trãi là khí phách của dân tộc là tinh hoa của dân tộc”(1) NhưThủ tướng Phạm Văn Đồng đã nói, chúng ta không thể không tìm hiểu,nghiên cứu và học tập Nguyễn Trãi là một trong số những đoá hoa quý, đẹpnhất của dân tộc, một tấm gương sáng chói của dân tộc Chúng ta có nhiệm vụphải làm sáng rõ hơn nữa đạo đức, công lao, sự nghiệp của Nguyễn Trãi, đểbản thân chúng ta và các thế hệ mai sau có thể tiếp thu và kế thừa, phát huynhững truyền thống ưu tú của dân tộc đã cung đúc vào Nguyễn Trãi mộtngười Việt Nam kỳ diệu cách đây hơn 500 năm

Cái chết bi thảm của Nguyễn Trãi như một vết đen trong lịch sử phongkiến Việt Nam và cuộc đời đầy gian truân của ông như dân tộc Việt Nam ;cónhững lức tưởng như cận kề với cái chết nhưng ông vẫn kiên trì theo đuổi lýtưởng của mình, gạt bỏ mọi cám dỗ tầm thường nêu cao đạo đức cần, kiệm,liêm, chính, hoà mình vào cuộc sống của nhân dân với tấm lòng cảm thôngsâu sắc Nhân cách ấy, con người ấy, tư tưởng ấy thật vĩ đại!

(1) Phạm Văn Đồng Nguyễn Trãi Người anh hùng dân tộc báo Nhân dân số 3099 ngày 19/9/1962

Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về cuộc đời Nguyễn Trãi nóichung và tư tưởng nhân nghĩa của ông nói riêng Thế nhưng với vị thế và ảnhhưởng của ông đối với lịch sử thì việc nghiên cứu về Nguyễn Trãi là một đề tàikhông bao giờ cũ Nó không chỉ giúp cho bản thân người tiến hành hiểu thêm

về cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Trãi mà còn đối với những cá nhân khác

Đồng thời trước thực trạng yếu kém hay có những cái nhìn sai lệch vềlịch sử trong giới trẻ hiện nay cũng như một số công trình nghiên cứu chưathực sự đi sâu vào tư tưởng của Nguyễn Trãi đã thôi thúc em tìm hiểu đề tài

“Tư tưởng nhân nghĩa Nguyễn Trãi” ở phạm vi một bài tiểu luận Như thế cónghĩa là trong bài tiểu luận này, khía cạnh được nghiên cứu là tư tưởng “nhânnghĩa” – đây là tư tưởng hàng đầu xuyên suốt trong cuộc đời của NguyễnTrãi Tư tưởng ấy bắt nguồn từ lòng yêu nước, thương dân, tận trung vớinước, tận hiếu với dân của Nguyễn Trãi Đó là đặc điểm rất lớn trong tưtưởng và đạo đức làm người của Nguyễn Trãi

Với ý nghĩa mang tính lịch sử và thời đại, em quyết định chọn đề tài

tiểu luận là “Tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi” để góp phần chứng

minh và làm rõ hơn tư tưởng nhân nghĩa của ông, và để chứng minh thêm sứcsống lâu bền của nó trong chiều dài lịch sử dân tộc và lấy ý tưởng này làmnền tảng cho các nhà chính trị tương lai để xây dựng tư tưởng nhân cho mình

Từ tư tưởng đó chúng ta tìm hiểu và vận dụng tư tưởng của ông vào điều kiệnhiện nay, phát huy những tư tưởng tích cực và tiến độ để phù hợp với điềukiện của đất nước để xây dựng đất nước Việt Nam ngày càng to đẹp hơn

2 Tình hình nghiên cứu đề tài.

Với vị trí và tầm quan trọng về tư tưởng “Nhân nghĩa” của Nguyễn Trãicũng như ý nghĩa của tư tưởng đó đối với sự nghiệp cách mạng nước nhà nên

đã có rất nhiều công trình khoa học, nhiều khoá luận tốt nghiệp nhiều bài viếtđăng trên tạp chí cộng sản đề cập đến vấn đề này Trong đó nổi bật nhất lànhững cuốn sách sau :

- “Nguyễn Trãi – Anh hùng giải phóng dân tộc – Danh nhân văn hoáthế giới” của tác giả Nguyễn Tường Minh

Ngoài ra còn có một số cuốn sách “Nguyễn Trãi – Nhà chính trị và vănhoá thiên tài” của tác giả Nguyễn Đổng Chi.

Tác phẩm “Nguyễn Trãi – Khí phách và tinh hoa của dân tộc” của Việnvăn học

Tác phẩm “Nguyễn Trãi – Người anh hùng dân tộc vĩ đại nhà văn hoákiệt xuất” của Phạm Văn Đồng – Võ Nguyên Giáp (NXB Sự thật)

3 Mục tiêu nghiên cứu đề tài

Tiểu luận nghiên cứu về tư tưởng “Nhân nghĩa” của Nguyễn Trãi nhằm

làm rõ quá trình vận động hình thái và phát triển của tư tưởng nhân nghĩa củaông Đồng thời khẳng định vai trò to lớn về cuộc đời sự nghiệp của ông đốivới đất nước, đặc biệt trong cuộc đời của ông đã để lại những tác phẩm thơvăn lớn cho nền văn học Việt Nam và những tư tưởng chính trị sâu sắc chonền chính trị Việt Nam Từ những tư tưởng chính trị đó của Nguyễn Trãi mànhững nhà chính trị sau này của Việt Nam đã dựa trên cái gốc của tư tưởngNhân nghĩa, cái gốc của nhân dân, lấy dân làm gốc để xây dựng cho tư tưởngchính trị của mình Do vậy mà mục đích của việc nghiên cứu đề tài này là làm

rõ hơn về cuộc đời sự nghiệp của ông đã cống hiến cho dân tộc Việt Nam

4 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành tiểu luận về tư tưởng “Nhân nghĩa” của Nguyễn Trãi,

em dựa trên phương pháp duy vật lịch sử và phương pháp duy vật biện chứng,kết hợp với phương pháp lôgic Đồng thời kế thừa kết quả nghiên cứu của cácnhà nghiên cứu, các bài khoá luận của những sinh viên khoá trước có nộidung liên quan đến đề tài

5 Cấu trúc của đề tài

Cấu trúc của đề tài gồm có 3 phần chính:

B NỘI DUNGCHƯƠNG 1 : TÌNH HÌNH VIỆT NAM Ở THẾ KỶ XV

Nguyễn Trãi sinh ra và lớn lên trong một thời kỳ lịch sử đầy bão táp vàbiến động Triều Trần thì sa đoạ, nhiều đại thần mắc tệ tham nhũng, rượu chè,

cờ bạc, tham ăn háo sắc Vua Trần Dụ Tông ăn chơi xa xỉ truỵ lạc, cung đìnhkhủng hoảng khi Dương Nhật Lễ nối ngôi Dụ Tông đã âm mưu đổi họ bị cácquan thần triều đình lật đổ; như vậy, triều đình sa đoạ, chính trị khủng hoảngtrầm trọng, triều Trần đang trên đà suy tàn Làn sóng khởi nghĩa của nông dân

và nô tỳ chống lại chế độ điền trang thái ấp và sự bóc lột tàn bạo của tầng lớpđai quý tộc làm cho chế độ phong kiến nhà Trần lung lay đến tận gốc, cùnglúc đó ở phương Bắc nhà Minh liên tục gây sức ép hạch sách đòi cống nộp đedoạ xâm lược càng làm cho cuộc khủng hoảng nhà Trần thêm sâu sắc, đe doạ

sự tồn vong của vương triều này Như vậy, đất nước ta đang đứng trước nguy

cơ còn mất, dân tộc ta đang trải qua những thử thách quyết liệt chưa từng có

Trong bối cảnh đó, Hồ Quý Ly một đại thần đã từng phục vụ cho nhiềuđời vua Trần đã lần lượt thâu tóm quyền lực triều đình vào tay mình Năm

1400, Hồ Quý Ly ép cháu ngoại là Vua Trần Thiệu Đế nhường ngôi cho mìnhlập lên nhà Hồ Nhưng chưa được bao lâu nhà Hồ đã phải đương đầu với hoạngoại xâm bên ngoài đang đe doạ Vào đầu thế kỷ XV nhà Minh trở thànhmột đế chế lớn mạnh ở phương Đông, nuôi tham vọng bành trướng xuống cảvùng Đông Nam Châu Á và Nam Á, để đạt được mục đích ấy nhà Minh đãphái Trịnh Hoà chỉ huy một thảm đội lớn bằng mọi thủ đoạn từ mua chuộcđến đe doạ sử dụng vũ lực Trịnh Hoà đã buộc nhiều nước ở vùng này phải

“thần phục” và “triều cống” cái gọi là thiên triều Với vị trí chiến lược quantrọng chặn ngang con đường bành trướng xuống phương nam của chúng,nước Đại Việt trở thành mục tiêu xâm lược chủ yếu trong toàn bộ kế hoạchbành trướng của nhà nước phong kiến Đại Minh

Trước tình hình đó, Hồ Quý Ly sau khi lên thâu tóm quyền lực đa ýthức được nguy cơ của một cuộc chiến tranh xâm lược lớn từ phương Bắc,cùng với một số cải cách quan trọng, nhà Hồ đã tăng cường xây dựng quân

đội, xây thành đắp luỹ, rèn đúc vũ khí, chuẩn bị sẵn sàng cho một cuộc chiếntranh giữ nước chống giặc Minh.

Tháng 11/1346, lấy cớ “Phù Trần diệt Hồ” quân Minh đã ồ ạt kéo vào

và thôn tính nước ta Sự thất bại của nhà Hồ theo Nguyễn Trãi “chính trị thì

để mất lòng dân, quân sự thì nặng về phòng ngự, chưa có sức mạnh toàn dân,chưa nêu cao được đại nghĩa”, nên cuộc chiến tranh mau chóng thất bại

Với bản chất tham lam, tàn ác, kẻ thù đã gây ra biết bao tội ác tày trờithẳng tay chém giết vơ vét người tài, buộc nhân dân ta phải từ bỏ phong tục cũ,rập khuôn theo lối sống của người Hán phá huỷ văn hoá bia đá, sách vở, giấy tờcủa chúng ta với âm mưu là triệt để đồng hoá, huỷ diệt nền văn hiến, xoá bỏvĩnh viễn tên nước Đại Việt, biến nước ta thành quận, huyện của chúng

Kẻ thù hung bạo tàn ác song nhân dân ta không chịu khuất phục đã liêntục vùng lên khởi nghĩa đánh đuổi chúng, nhưng do thiếu đường lối chínhsách chưa tìm được minh chúa đủ tài để lãnh đạo nên toàn bị thất bại “Dântộc ta chiến đấu kiên cường,dũng khí có thừa nhưng tiền đồ còn mờ mịt xaxăm” lúc này là làm thế nào có con đường cứu nước đúng đắn để đưa sựnghiệp giải phóng đến thắng lợi

Nguyễn Trãi sau 10 năm bôn ba trăn trở suy tính đã đến với Lê Lợi,đến với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn cùng với kế sách đánh giặc tấn công lấysức dân, giương cao nhân nghĩa, chính nghĩa đã quy tụ sức mạnh của toàn dân

và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn

Với đường lối đúng đắn đã giải quyết được khủng hoảng về đường lốichiến tranh Cũng qua thực tế lịch sử Nguyễn Trãi nhận thức sâu sắc rằng:Muốn cứu nước, cứu dân thì phải “trước lo trừ bạo”, trước hết phải dùng lựcđánh đuổi quân xâm lược nhà Minh, đánh đuổi quét sạch bè lũ tay sai bánnước, theo ông cứu nước gắn liền với cứu dân, cứu nước là để cứu dân,chiến đấu “vì nước” phải kết hợp với chiến đấu “vì dân”, đó là sự nghiệp

“chí nhân”, “đại nghĩa” Đó chính là bước ngoặt quyết định trong sự nghiệptìm ra con đường cứu nước cứu dân của Nguyễn Trãi Với đường lối đúng đắncùng với những danh tướng lừng danh đã đưa cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đếnthắng lợi hoàn toàn của năm 1427, khôi phục độc lập chủ quyền của nước ĐạiViệt, đập tan ý đồ xâm lược của bọn phong kiến phương Bắc làm cho:

“Xã tắc từ đây vững bềnGiang sơn từ đây đổi mới

Để mở nền muôn thủa thái bình

Để rửa nổi nghìn thu sỉ nhục”

Thắng lợi của sự nghiệp Bình Ngô là thắng lợi của một cuộc chiếntranh yêu nước của toàn dân, trong đó nổi bật lên vai trò cống hiến của Lê Lợi

và Nguyễn Trãi Thắng lợi vẻ vang ấy không những có ý nghĩa lịch sử to lớnđối với dân tộc ta, mà còn góp phần quan trọng chặng đứng mưu đồ bànhtrướng của bọ phong kiến phương Bắc xuống Đông nam châu Á và nam Á

Từ đó có thể khẳng định “Lê Lợi và Nguyễn Trãi mãi mãi xứng đáng lànhững anh hùng dân tộc cứu nước vĩ đại”1

1 Nguyễn Trãi người anh hùng dân tộc vĩ đại – Nhà văn hoá kiệt xuất

CHƯƠNG 2:

VÀI NÉT VỀ CON NGƯỜI NGUYỄN TRÃI

1 Cuộc đời sự nghiệp Nguyễn Trãi

1.1 Cuộc đời Nguyễn Trãi

Nguyễn Trãi sinh năm 1380 cha là Nguyễn Ứng Long sau đổi tên làNguyễn Phi Khanh quê ở Nhị Khê (nay thuộc huyện Thường Tín – Hà Tây)

Tổ tiên vốn là làng Chi Ngãi nơi có ngọn núi Côn Sơn nổi tiếng trong lịch sử(nay Chi Ngãi và Côn Sơn đều thuộc huyện Chí Linh - Hải Dương), mẹ làTrần Thị Thái, con gái thứ ba của Tư đồ Trần Nguyên Đán, họ vua cháu 4 đờiTrần Quang Khải, người danh tướng đã gắn liế tên tuổi với những chiến thắngoanh liệt ở Chương Dương, Thăng Long, Tây Kết, Hàm Tử, đánh tan quânxâm lược cuối thế kỷ XIII

Nguyễn Trãi ra đời là kết quả của tình yêu giữa Nguyễn Ứng Long vàTrần Thị Thái Việc cha mẹ Nguyễn Trãi lấy nhau đã trở thành giai thoạitrong lịch sử Giai thoại đó biểu dương cho ý chí chống lễ giáo phong kiếncủa người con gái “lá ngọc cành vàng” dòng họ nhùa vua, kiên quyết lấychồng là một nho sỹ nghèo Nguyễn Ứng Long người danh sỹ đương thời sẵnsàng với cuộc tình duyên đẹp đẽ ấy không ra làm quan, không cần “vinh thânphì gia” chỉ là một thầy đồ dạy trẻ hơn 20 năm, để ghi vào chế độ lịch sử khắcnghiệt tàn nhẫn của giai cấp thống trị ở cuối thời Trần

Sinh ra trong gia đình như vậy, những tư tưởng phóng khoáng của cha mẹNguyễn Trãi chống đối những ràng buộc của chế độ phong kiến áp bức, khinhdân, không thể không ảnh hưởng tới tâm hồn Nguyễn Trãi từ lúc còn trẻ thơ

Từ khi Nguyễn Trãi ra đời tình hình xã hội Việt Nam chưa có gì sángsủa những hành động xâm lấn sách nhiễu của nước ngoài ngày càng tăng,đời sống nhân dân khổ cực, nhiều cuộc khởi nghĩa nổ ra nhưng đều bị dìmtrong bể máu

Chiêm Thành đánh phá, xâm lấn Việt Nam vẫn diễn ra liên tiếp từtrước cho tới sau khi Nguyễn Trãi ra đời, năm 1383 Chiêm Thành đánh ra tớiQuảng Oai (thuộc Hà Tây ngày nay) Vua tôi nhà Trần bỏ Thăng Long lênvùng núi Tiên Du (thuộc Hà Bắc ngày nay), lập triều đình cung điện tại núiPhật Tích tới gần 5 năm sau, tức năm 1387 mới trở về Thăng Long Triều

đình phải đi lãnh nạn, quần chúng nhân dân không mấy ai dám ở lại ThăngLong Trong tình hình đó, quê hương Nhị Khê của Nguyễn Trãi ở gần ThăngLong cũng bị đe doạ tàn phá.

Nguyễn Trãi lọt lòng mẹ được vài tuổi đã phải chịu cảnh chiến tranhtàn phá, loạn lạc chia ly, sống xa cha mấy năm, nhưng dù trong hoàn cảnhchiến tranh phải xa cha và còn rất nhỏ, mới 5 tuổi Nguyễn Trãi vẫn chịu học

và rất chăm học Khi hết chiến tranh, gia đình đoàn tụ, nhưng cũng như baogia đình quần chúng nhân dân cả nước gia đình ông lúc đó vẫn phải sống đóikhổ, thiếu thốn, vì chiến tranh tàn phá, vì sự bất lực của vua tôi nhà Trầnkhông khôi phục được tình hình kinh tế sau loạn lạc, vì giai cấp thống trị vẫntăng cường bóc lột để thoả mãn đời sống riêng của chúng Những cảnh chếtchóc đói khổ ấy đã có ấn tượng sâu sắc trong đời sống Nguyễn Trãi và làmnảy nở trong đầu óc và tâm hồn Nguyễn Trãi những tư tưởng căm thù xâmlược, oán ghét giai cấp thống trị bóc lột, và những tình cảm yêu nước, yêudân, thương đồng bào, thương quần chúng lao khổ

Cũng trong năm 1385, Trần Nguyên Đán – người đã không ngần ngạivượt qua những ràng buộc của lễ giáo phong kiến để cho phép cha mẹNguyễn Trãi lấy nhau cũng nghỉ việc làm quan, về hưu dưỡng lão tại CônSơn Nguyễn Trãi được đón về Côn Sơn ở với ông ngoại có lẽ cũng vì TrầnNguyên Đán muốn cho Nguyễn Trãi đỡ khổ và bớt phần vất vả khó khăn chocha mẹ Nguyễn Trãi

Trong tình hình xã hội như vậy, Nguyễn Trãi dù đang tuổi trẻ thơ cũngkhông tránh khỏi đau khổ Về Côn Sơn ở với ông ngoại được vài năm thì mẹmất, ở với ông ngoại được 5 năm thì ông ngoại qua đời, lúc đó Nguyễn Trãimới 10 tuổi Từ đó, Nguyễn Ứng Long một mình nuôi nấng dạy dỗ 4 con nhỏ:Nguyễn Trãi, Nguyễn Báo, Nguyễn Hùng, Nguyễn Ly

Trong thời gian 10 năm ấy, kể từ ngày Nguyễn Trãi mồ côi tình hìnhnước nhà vẫn rất xấu Họa xâm lăng của nước láng giềng phương Bắc đã bắtđầu đe doạ Những hạch sách bức hiếp của nhà Minh ngày càng tăng Từ năm

1384 tới 1395 vua tôi nhà Minh luôn luôn đòi ta phải nộp người, voi chiến,lương thực, hoa quả…cho chúng Trước tình hình nước nhà bị đe doạ trầmtrọng như vậy, bon vua chúa nhà Trần không có cách gì đối phó

Nhìn thấy sự bất lực của nhà Trần, một đại thần là Hồ Quý Ly muốnthay thế nhà Trần, thành lập một triều đại mới mong cứu vãn tình thế.

Bọn vua chúa và tôn thất nhà Trần biết rõ mưu đồ của Hồ Quý Lymuốn chống lại nhưng làm không nổi Kết quả từ 1389 – 1399 Hồ Quý Ly đãgiết chết hàng loạt tôn thất nhà Trần, kể cả nhà vua Thế lực chính trị của tậpđoàn phong kiến thống trị nhà Trần đã lung lay tận gốc, để trừ bỏ thế lực kinh

tế của họ, Hồ Quý Ly cho thi hành các chính sách hạn điền và hạn nô, tướcđoạt tối đa ruộng đất và nô tỳ của bọn tôn thất nhà Trần, lấy cớ xung công,làm tăng cường hơn nữa thế lực của tập đoàn thống trị mới do Hồ Quý Lycầm đầu Từ đây, tập đoàn phong kiến nhà Trần tan rã hẳn

Tháng 3 năm Canh Thìn (1400), Hồ Quý Ly phế truất ông vua tý honnhà Trần, mới lên 4 tuổi, tự lập làm vua, triều đại nhà Trần chấm dứt Hồ Quý

Ly lên làm vua lập ra nhà Hồ đổi tên nước là Đại Ngu (có nghĩa là an vui lớn)

Tháng 8 năm Canh Thìn tức 5 tháng sau khi lên làm vua Hồ Quý Ly

mở khoá thi Thái học sinh Nguyễn Trãi lúc này 20 tuổi là con nhà nho lại họcgiỏi, Nguyễn Trãi đã thi đỗ và đỗ Thái học sinh sau đó được bổ làm quantrong ngự sử đài

Cuối năm 1401 Nguyễn Ứng Long (cha Nguyễn Trãi) đổi tên làNguyễn Phi Khanh cũng được bổ dụng làm quan tại viện Hàn Lâm Hồ Quý

Ly có ý muốn dụng nhân tài, củng cố chính quyền mới nhưng Hồ Quý Ly làmchưa được Tình hình trong nước vẫn rối ren mâu thuẫn xã hội ngày càng gaygắt, quần chúng nhân dân ngày càng đói khổ, nạn ngoại xâm vẫn còn đe doạnghiêm trọng

Mặc dù đã cố gắng phòng thủ thực hiện cải cách xây dựng về nhiều mặtnhưng Hồ Quý Ly đã thất bại trước tấn công xâm lược với quy mô lớn củagiặc Minh Kết quả, Hồ Quý Ly cùng toàn bộ thân thuộc và tướng lĩnh bị bắtđưa về Trung Quốc trong đó có cha Nguyễn Trãi Ông muốn giữ tròn chữhiếu đã cùng em trai là Nguyễn Hùng theo cha sang Trung Quốc Nhưng đến

ải Nam Quan nghe lời cha dặn phải rửa nhục cho đất nước, ông đã trở về và bịgiặc Minh bắt giữ ở Đông Quan dưới sự kiểm soát của quân Minh Trong thờigian này ông đã viết “Bình Ngô sách” với chiến lược mưu phạt tâm công đểđánh giặc và chờ khi gặp được minh chủ sẽ hiến sách, ông cũng kín đáo tìmcách liên lạc với bên ngoài để biết thêm tình hình

Chính trong lúc phong trào đấu tranh cứu nước đang tiếp tục dâng cao

ở nhiều nơi như thế thì xuất hiện phong trào khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợilãnh đạo Khí thế đấu tranh sôi sục trong cả nước đặc biệt ở vùng Thanh Hoá,Nghệ An đã tạo điều kiện cho phong trào Lam Sơn ngày càng phát triển mạnh

mẽ và tiến tới hoàn thành vẻ vang sứ mệnh lịch sử dân tộc ta thời đó Thamgia phong trào khởi nghĩa Lam Sơn, bên cạnh người anh hùng Lê Lợi,Nguyễn Trãi được coi như linh hồn của cuộc khởi nghĩa với những chiến lượcrất tài tình của Nguyễn Trãi trong cách đánh giặc, trong quân sự đã có vai tròrất lớn Sau khi khởi nghĩa Lam Sơn thắng lợi, Lê Lợi ra làm vua, NguyễnTrãi đã ra làm quan hết lòng phò vua cứu nước

1.2 Sự nghiệp của Nguyễn Trãi

Tháng 3/1400 sau 5 tháng lên làm vua Hồ Quý Ly mở khoá thi Tháihọc sinh Nguyễn Trãi lúc này 20 tuổi là con nhà nho lại học giỏi nên đã ứngthi và đỗ Thái học sinh sau đó được bổ làm quan trong ngự sử đài

Nhưng sau khi nhà Hồ bị thất bại trước sự xâm lược của giặc Minh.Nguyễn Trãi sau khi tiễn cha mình đến ải Nam Quan, Nguyễn Trãi nghe lời chaquay trở về tìm cách gỡ nhục cho nước thì ông đã bị bắt ở Đông Quan và bịgiam lỏng từ 1407 – 1415 Sau khởi nghĩa thắng lợi, Lê Lợi lên làm vua,Nguyễn Trãi ra làm quan với nhà Lê và ông đã lần lượt giữ những chức vụ sau:

Năm 1418, ông giữ chức Triên Phụng Đại Sư, Thừa Chỉ học sỹ việnHàn Lâm

Năm 1427, ông giữ chức Thượng Thư bộ lại, triều liệt đại phu, nhậpnội hành khiển, kiêm giữ công việc ở viện phu mật

Năm 1428, ông giữ chức quan phục hầu, dự hàng quốc tính

Năm 1929, Nguyễn Trãi bị Lê Lợi bắt giam sau được thả

Năm 1434, ông được phục chức hành khiển và thừa chỉ

Năm 1435, ông được triều đình tiền cử vào toà kinh diên để dạy vua.Năm 1939, ông cáo quan về nghỉ hưu tại Côn Sơn

Năm 1439, Lê Thái Tông xuống chiếu mời Nguyễn Trãi ra nhận lại mọichức tước cũ, lại phong thêm chức Môn hạ sảnh tả trung gián ngự đại phukiêm tri tam quán sứ đề cử chúa Tư phúc ở Côn Sơn và cho đặc trách 2 đạođông và bắc

Ngày 16 tháng 8 âm lịch (tức ngày 19 tháng 9 năm 1442) xảy ra vụ án

Lệ Chi Viên, Nguyễn Trãi cùng gia tộc chịu án chu di tam tộc, một cuộc đờioanh liệt với bao công lao đóng góp cho dân tộc cho đất nước đã bị hoen ố vìnhững mưu lợi ích kỷ của triều đình thời đó

Năm 1464, Lê Thánh Tông xuống chiếu giải oan và truy tặng tước Tántrù bá

Năm 1980, Kỷ niệm 600 năm ngày sinh Nguyễn Trãi UNESCO côngnhận Nguyễn Trãi là doanh nhân văn hoá thế giới

2 Các tác phẩm chính

Trong bài “Ức trai thi tập”, Ngô Thế Vinh đã viết “Văn chương có đủ

để sửa sang việc đời thì mới đáng lưu truyền ở đời Trong nền văn hiến nướcViệt Nam, Ức Trai tiên sinh chính là người có thứ văn chương ấy… vănchương của tiên sinh lúc còn ẩn náu thì đủ để nuôi chí mình, khi đã hiển đạtthì đủ để đem ra dùng cho đời, khi còn giấu kín mình thì có thể khuây khoảbản thân, lúc ra làm việc đời thì có thể thành được nghiệp lớn

Nguyễn Trãi đã để lại những tác phẩm, cả bằng chữ Hán và chữ Nômsong đã bị triều đình phong kiến huỷ sau vụ án Lệ Chi Viên Ông là một trongnhững tác giả thơ Nôm lớn của Việt Nam thời phong kiến, điển hình là tácphẩm “Quốc âm thi tập”

Tác phẩm “Bình Ngô đại cáo” được viết sau khi nghĩa quân Lam Sơngiành thắng lợi trong cuộc chiến chống quân Minh kéo dài 10 năm (1417 –1427) Tác phẩm này thể hiện rõ ý chí độc lập tự cường, và thể hiện rõ tư tưởngNhân nghĩa của ông Bình Ngô Đại Cáo được coi là “Thiên cổ hùng văn”

Ngoài ra, ông còn để lại nhiều tác phẩm khác như “Ức trai thi tập”,

“Quân trung từ mệnh tập”, “Dư địa chí”, “Lam Sơn thực lục”, “Ngọc đường

di cảo”, “Luật thư”, “Giao tự đại lễ”, “Thạch khánh đồ”, “Văn bia VĩnhLong”, “Phú chí linh”…

Nói chung các tác phẩm thơ văn của Nguyễn Trãi rất nhiều nội dungcác tác phẩm toát lên những tư tưởng chính trị của Nguyễn Trãi với dân vớinước, với vua và trách nhiệm của người làm vua, quan đối với cuộc sống củanhân dân đồng thời cũng thể hiện tâm sự của Nguyễn Trãi trước thời thế trướccuộc đời và khát vọng được cống hiến của ông cho nhân dân, đất nước

3 Nguồn gốc tư tưởng Nhân nghĩa của Nguyễn Trãi

Nhân nghĩa là đường lối chính trị, là chính sách cứu nước và dựngnước, Nhân nghĩa trở thành cơ sở của đường lối trị nước và chuẩn mực trongứng xử, là nguyên tắc trong giải quyết công việc quốc gia Khi nghiên cứu tưtưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi các tác giả đều thống nhất ở chỗ đánh giácao tư tưởng này của ông, tư tưởng nhân nghĩa là tư tưởng xuyên suốt trongcuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Trãi

Như đã trình bày ở trên điều kiện về kinh tế xã hội gia đình là quy địnhnội dung tư tưởng của Nguyễn Trãi từ khi còn ấu thơ, sau khi ông ngoại làTrần Nguyên Đán mất, Nguyễn Trãi về làng Nhị Khê sống với cha là NguyễnỨng Long và được sự giáo dục trực tiếp từ cha Nguyễn Ứng Long đã rèn conmình theo khuôn khổ Nho giáo, như vậy, Nho giáo là nguồn gốc tư tưởng củaNguyễn Trãi

Thơ văn Nguyễn Trãi nói lên rằng ông đã chịu ảnh hưởng sâu sắc củaNho giáo Trên đường đời ông luôn tự khuyên mình và khuyên những ngườixung quanh

“Lòng hãy cho bền đạo khổng môn”

“Đạo khổng môn” dạy con tuyệt đối trung với vua, hiếu với cha mẹ.Nguyễn Trãi tin tưởng như thế khi ông viết:

“Bui có một niềm trung miễn hiếu

Mài chăng khuyết, nhuộm chăng đen”

Nguyễn Trãi tự coi mình là môn đệ của Khổng Tử và Mạnh Tử, vì họcNguyễn Ứng Long ông đã học thẳng học thuyết của Khổng, Mạnh Sau khibiết rằng tư tưởng của ông xuất phát từ tư tưởng của Khổng Tử và Mạnh Tửchúng ta hãy đi sâu vào tư tưởng của ông, để xem ông đã vận dụng tư tưởngcủa Khổng Tử và Mạnh Tử vào hoàn cảnh cụ thể của Việt Nam như thế nào

Có thể khẳng định rằng tư tưởng Nhân nghĩa của Nguyễn Trãi xuấtphát từ Nho giáo mà trực tiếp nhất là tư tưởng của Khổng Tử và Mạnh Tử

Theo quan điểm của Khổng Tử “Nhân” là lòng thương người, Nhângồm có “trung” và “thứ” Trong đó “Trung” là “kỷ dục lập nhị, lập nhân, kỷdục đạt nhị đạt nhân” nghĩa là “mình muốn lập thân thì cũng phải giúp ngườilập thân, mình muốn thành đạt thì cũng phải giúp người thành đạt”, còn

“Thứ” nghĩa là “Cái gì mình không muốn thì chớ làm cho người khác” (Kỷ sở

bất dục vật thi ư nhân) (2) Như thế nghĩa là khi người ta sống cạnh nhaukhông thể không thương yêu đùm bọc nhau hay nói cách khác sự thương yêuđùm bọc nhau chỉ có thể nảy sinh khi người sống với người Theo ông đạo

“Nhân” là phương pháp cai trị, nếu theo điều “Nhân” sẽ tập hợp được dân và

dễ sai khiến dân Người cai trị phải có đức nhân phải thực hiện nhân bằng cácphẩm chất như thương người thanh liêm, tiết kiệm trong chi tiêu dùng, thôngqua người cai trị làm gương dân chúng sẽ noi theo “bề trên thích lễ thì dâncung kính, bề trên thích tín thì dân không dám nói sai” “Người cai trị thanhliêm, không tham dục thì dù có thưởng thì dân cũng không ăn trộm”

Theo Khổng Tử ngoài biện pháp nêu gương, người cai trị phải thựchiện “Nhân”, bằng những việc cụ thể tạo điều kiện để dân làm ăn yên ổn,được sống trong hoà bình Quan hệ vua với dân như quan hệ cha con, cha locho con là điều tự nhiên hợp lý

Khổng Tử khẳng định chỉ khi nào thu phục được lòng dân thì mới cóquốc gia hưng thịnh, chủ trương dùng “Lễ”, “Nhân”, “Chính danh”, nêugương và noi theo đều nhằm mục đích thu phục lòng dân Nhưng chữ “Nhân”

mà Khổng Tử nói là chỉ những kẻ trong tầng lớp thống trị còn những ngườidân gọi là bị trị Như vậy, vấn đề yêu thương người do Khổng Tử đặt ra trướchết là vấn đề giới vương hầu, công khanh

Mạnh Tử tiếp tục chủ trương của Khổng Tử, khác một điều là Mạnh Tửnhấn mạnh cả chữ Nhân và chữ Nghĩa “Nhân” là ngôi nhà vững chắc cho conngười, “Nghĩa” là con đường chân chính cho con người, bỏ ngôi nhà vữngchắc không ở, lánh con đường chân chính không đi thì đáng buồn thay

Nguyễn Trãi ra đời trong một gia đình nhà nho, tư tưởng chính trị củaông thuộc về tư tưởng Khổng Tử, Mạnh Tử, tư tưởng nhân nghĩa của ôngkhông hoàn toàn là tư tưởng nhân nghĩa của Khổng Tử, Mạnh Tử mà bắtnguồn từ khía cạnh tích cực nhất của Nho giáo chủ yếu đã mang nội dung của

tư tưởng nhân dân

Có thể nói tư tưởng nổi bật và xuyên suốt cuộc đời và sự nghiệpNguyễn Trãi đó là tư tưởng “nhân nghĩa” nói như một học giả nhận định

“Trong tác phẩm của Nguyễn Trãi khái niệm được nói đến nhiều nhất và trântrọng nhất là nhân nghĩa, lời nói thiết tha nhất, chân thành nhất là lời tuyên vềnhân nghĩa, niềm tin trước sau như một và đạt tới mức độ sắt đá nhất cũng là

niềm tin và nhân nghĩa Nhân nghĩa của ông đã trở thành sức mạnh, sức mạnhcủa tiềm năng của chính nghĩa”.

Truyền thống anh hùng dân tộc bắt nguồn từ tinh thần yêu nước nồngnàn, từ lòng yêu dân vô hạn, từ khí phách anh hùng bất khuất, từ ý chí dũngcảm quên mình vì nghĩa lớn của cả dân tộc nó đã được thể hiện từ hàng nghìnnăm qua, trong muôn vàn hoạt động kiên cường chiến đấu chống xâm lược vàtrong truyền thống quân sự tuyệt vời của dân tộc ta Truyền thống đó rất rực

rỡ, sự nghiệp anh hùng ta rất vẻ vang, mà khí phách anh hùng của dân tộc tacũng cao đẹp lạ thường, 3 yếu tố đó của dân tộc ta hoà quyện với nhau nhưhình với bóng Khí phách anh hùng dân tộc không chỉ ở tướng lĩnh cầm quân

mà nó thể hiện muôn màu muôn vẻ trong lời nói, việc làm của tất cả các tầnglớp nhân dân

Tư tưởng chính trị của Nguyễn Trãi xuất phát từ lòng yêu nước thươngdân, ông muốn tìm mọi cách để đưa nhân dân ta thoát khỏi lầm than nô lệ,đưa nhân dân ta đến cuộc sống ấm no

CHƯƠNG 3:

NỘI DUNG TƯ TƯỞNG NHÂN NGHĨA CỦA NGUYỄN TRÃI

1 Tư tưởng nhân nghĩa thể hiện ở lòng yêu nước, thương dân

“Nguyễn Trãi có lòng căm thù giặc sâu sắc không khoan nhượng vàkhuất phục trước kẻ thù, tư tưởng yêu thương nhân dân, tư tưởng nhân nghĩacủa Nguyễn Trãi tiếp thu quan điểm của Nho giáo về nhân dân đã trở nên hếtsức quan trọng đối với ông, ông gọi dân là con đỏ, dân chúng, lễ dân, dân đen,bách tính… Ông nhận thức sâu sắc về sức mạnh của nhân dân đó là sức mạnhđoàn kết nhất chí Ngay cả khi soạn nhạc cho triều đình ông cũng chú ý đếndân “Dám mong bệ hạ rủ lòng thương, và chăm nuôi muôn dân, khiến chochỗ thôn cùng xóm vắng không có một tiếng hờn giận, oán sầu, đó tức là giữđược cái gốc của nhạc” so với Nho giáo quan điểm về dân của Nguyễn Trãi

đã bỏ quá xa chủ trương thân dân, do dân và vì dân

Tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi là sự kết tinh của những tưtưởng tiến bộ, những giá trị tinh thần và văn hoá của dân tộc ta từ buổi đầudựng nước cho đến thế kỷ XV Tư tưởng nhân nghĩa được Nguyễn Trãi vậndụng thành công và phát triển rực rỡ trong sự nghiệp giải phóng đất nước, tạonên một bước tiến mới trong lịch sử tư tưởng của dân tộc ta

Nội dung cơ bản của tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi là lòng yêunước thương dân, ý thức độc lập tự chủ, lòng nhân ái và ước vọng thái bình,quan hệ hoà hiếu giữa các dân tộc

Sinh thời Nguyễn Trãi muốn đem tư tưởng nhân nghĩa của mình ratruyền bá thành một cái đạo chung cho khắp đất nước, bắt đầu từ bậc vuachúa và đại thần Ông đã mượn lời Lê Lợi để răn dạy Thái tử để vạch ra bổnphận người làm vua đối với dân với nước “xưa kia ta gặp thời loạn lạc dựngnghiệp khó khăn, hơn 20 năm mới lên việc lớn, tình dân đau khổ đều được tỏtường, đường đời gian nan cũng được trải qua thế mà lúc trị dân, tình ngaydối còn có điều khó rõ, việc nguy nan còn có chỗ chưa phân, đạo làm vua hácũng phải khó khăn làm sao”

Hoặc: “Hoà thuận tôn thần, nhớ giữ một lòng hữu ái thương yêu dânchúng, hãy làm những việc khoan dân, đừng thưởng bậy vì tư ân, đừng phạt