Chủ đề 2 Lý luận hình thái kinh tế xã hội ý nghĩa trong nhận thức phát triển xã hội

Hình thái kinh tế xẫ hội là một phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử (hay còn gọi là chủ nghĩa duy vật biện chứng về xã hội) dùng để chỉ xã hội ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, với một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng cho xã hội đó, phù hợp với một trình độ nhất định của lực lượng sản xuất, và với một kiến trúc thượng tầng tương ứng được xây dựng trên những quan hệ sản xuất đó. Nó chính là các xã hội cụ thể được tạo thành từ sự thống nhất biện chứng giữa các mặt trong đời sống xã hội và tồn tại trong từng giai đoạn lịch sử nhất định

TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC (Đề tài 2: Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội và ý nghĩa của cách tiếp cận hình thái kinh

tế - xã hội trong nhận thức phát triển xã hội)

I MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Trong bất cứ giai đoạn lịch sử nào xã hội cũng là một hệ thống hết sức phức tạp gồm nhiều lĩnh vực như: kinh tế, văn hóa, tư tưởng… Chính vì vậy, việc giải thích về đời sống xã hội là một vấn đề rất khó khăn và dễ mắc sai lầm Trong suốt quá trình lịch sử lâu dài trước khi triết học Mác ra đời, chủ nghĩa duy vật giữ vai trò chi phối trong việc nhận thức về đời sống xã hội Các nhà duy vật giải thích về đời sống xã hội xuất phát từ ý thức tư tưởng, từ niềm tin tôn giáo, từ chính trị… Theo Mác, phương pháp tiếp cận đó “đã đi đầu xuống đất” làm đảo lộn bức tranh hiện thực của lịch sử Từ sự phê phán đó, Mác đã tìm ra điểm xuất phát trong việc nghiên cứu

xã hội là từ con người hiện thực, tức là xuất phát từ đời sống hiện thực của con người Từ đó xác định tiền đề đầu tiên của mọi sự tồn tại của con người là “con người phải có khả năng sống

đã rồi mới có thể làm ra lịch sử” Nhưng muốn sống thì trước hết phải có thức ăn, thức uống, nhà ở, quần áo…dẫn đến việc con người bắt đầu phải sản xuất để phục vụ nhu cầu của bản thân Việc không ngừng nảy sinh nhu cầu mới là động lực thúc đẩy con người hoạt động sản xuất Xuất phát từ sản xuất, Mác đã phân tích một cách khoa học mối quan hệ lẫn nhau giữa các mặt trong đời sống xã hội và phát hiện ra các quy luật vận động, phát triển của xã hội; từ đó khái quát khoa học về lý luận hình thái kinh tế- xã hội

Như vậy, học thuyết hình thái kinh tế- xã hội là một học thuyết khoa học, xuất phát từ thực tiễn xã hội, giải thích quá trình vận động và phát triển của lịch sử xã hội Việc nghiên cứu học thuyết hình thái kinh tế- xã hội là một trong những vấn đề nền tảng của triết học Mác, giúp chúng ta có nhận thức đúng đắn về sự phát triển xã hội và khẳng định con đường phát triển tất yếu của xã hội loài người trong thời đại ngày nay.Vì vậy, nhóm chúng em đã chọn nghiên cứu

đề tài: “Học thuyết hình thái kinh tế- xã hội và ý nghĩa của cách tiếp cận hình thái kinh tế xã hội trong nhận thức sự phát triển xã hội”

II NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

1 Hình thái kinh tế - xã hội

1.1 Khái niệm hình thái kinh tế xã hội

- Là một phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử (hay còn gọi là chủ nghĩa duy vật biện chứng

về xã hội) dùng để chỉ xã hội ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, với một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng cho xã hội đó, phù hợp với một trình độ nhất định của lực lượng sản xuất, và với một kiến trúc thượng tầng tương ứng được xây dựng trên những quan hệ sản xuất đó Nó chính

là các xã hội cụ thể được tạo thành từ sự thống nhất biện chứng giữa các mặt trong đời sống xã hội và tồn tại trong từng giai đoạn lịch sử nhất định

1.2 Cấu trúc hình thái kinh tế xã hội

Hình thái kinh tế - xã hội là một hệ thống hoàn chỉnh, có cấu trúc phức tạp, trong đó có các mặt cơ bản là lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng Mỗi mặt của hình thái kinh tế - xã hội có vị trí riêng và tác động qua lại lẫn nhau

“ Khi phân tích những hình thái kinh tế, người ta không thể dùng kính hiển vi hay những chất phản ứng hóa học được Sức trừu tượng hóa phải thay thế cho cả hai cái

Cấu trúc cơ bản của hình thái kinh tế xã hội bao gồm:

- Lực lượng sản xuất: là toàn bộ các lực lượng được con người sử dụng trong quá trình

sản xuất ra của cải vật chất Nó bao gồm người lao động với một thể lực, tri thức, kỹ năng lao động nhất định và tư liệu sản xuất, trước hết là công cụ lao động Trong quá trình sản xuất, sức lao động của con người kết hợp với tư liệu sản xuất, trước hết là công cụ lao động, tạo thành lực lượng sản xuất Lực lượng sản xuất biểu hiện mối quan hệ giữa con người với tự nhiên trong quá trình sản xuất Nó thể hiện năng lực hoạt động thực tiễn của con người trong quá trình sản xuất ra của cải vật chất

Trong các yếu tố của lực lượng sản xuất, lực lượng sản xuất hàng đầu là “người lao động” Chính người lao động là chủ thể của quá trình lao động sản xuất Bằng thể lực tri thức

và kỹ năng lao động của mình, người lao động sử dụng tư liệu lao động, trước hết là công cụ lao động, tác động vào đối tượng lao động để sản xuất ra của cải vật chất Cùng với người lao động, công cụ lao động là yếu tố cơ bản của lực lượng sản xuất, đóng vai trò quyết định trong

tư liệu sản xuất Công cụ lao động là yếu tố động nhất trong tư liệu sản xuất, nó không ngừng được cải tiến và hoàn thiện trong quá trình lao động sản xuất Chính sự cải tiến và hoàn thiện không ngừng công cụ lao động đã làm biến đổi toàn bộ tư liệu sản xuất Trình độ phát triển của công cụ lao động và thước đo trình độ chinh phục tự nhiên của con người, là tiêu chuẩn phân biệt các thời đại kinh tế trong lịch sử

Lực lượng sản xuất là nền tảng vật chất - kỹ thuật của một hình thái kinh tế - xã hội Hình thái kinh tế - xã hội khác nhau có lực lượng sản xuất khác nhau Sự phát triển của lực lượng sản xuất quyết định sự hình thành, phát triển và thay thế lẫn nhau của các hình thái kinh

tế - xã hội

- Quan hệ sản xuất: là quan hệ giữa người với người trong quá trình sản xuất vật chất

(sản xuất và tái sản xuất xã hội) Quan hệ sản xuất gồm ba mặt: quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất, quan hệ trong tổ chức và quản lý sản xuất, quan hệ trong tổ chức và quản lý sản xuất, quan hệ trong phân phối sản phẩm sản xuất ra

Quan hệ sản xuất hình thành một cách khách quan trong quá trình sản xuất Trong ba mặt của quan hệ sản xuất, quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất là quan hệ xuất phát, quan hệ cơ bản, đặc trưng cho quan hệ sản xuất trong từng xã hội Nó quyết định quan hệ tổ chức quản lý sản xuất và quan hệ phân phối sản phẩm Trong lịch sử có hai loại hình sở hữu cơ bản về tư liệu sản xuất: sở hữu tư nhân và sở hữu công cộng Sở hữu tư nhân là loại hình sở hữu mà trong

đó tư liệu sản xuất tập trung vào trong tay một số ít người, còn đại đa số không có hoặc có rất ít

tư liệu sản xuất Dó đó, quan hệ giữa người với người là quan hệ thống trị và bị trị, bóc lột và

bị bóc lột Sở hữu công cộng là loại hình sở hữu mà trong đó tư liệu sản xuất thuộc về mọi thành viên trong cộn đồng Dó đó, quan hệ giữa người với người là quan hệ bình đẳng, hợp tác, cùng có lợi

Quan hệ tổ chức và quản lý sản xuất trực tiếp tác động đến quá trình sản xuất, đến việc

tổ chức, điều khiển quá trình sản xuất Nó do quan hệ sở hữu quy định và phải thích ứng với quan hệ sở hữu Tuy nhiên, có trường hợp, quan hệ tổ chức và quản lý không thích ứng với quan hệ sở hữu làm biến dạng quan hệ sở hữu

Quan hệ về phân phối sản phẩm sản xuất ra mặc dù do quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất và quan hệ tổ chức quản lý sản xuất chi phối, song nó tác động đến thái độ của con người trong lao động sản xuất và đồng thời nó cũng tác động trở lại quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất

và quan hệ tổ chức, quản lý sản xuất

Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất tồn tại không tách rời nhau, thống nhất biện chứng với nhau trong phương thức sản xuất nhất định Trong hai mặt đó, lực lượng sản xuất là nội dung, thường xuyên biến đổi, phát triển; quan hệ sản xuất là hình thức xã hội của sản xuất, tương đối ổn định Sự tác động qua lại lẫn nhau một cách biện chứng giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất góp phần tạo nên sự vận động, phát triển, thay thế lẫn nhau của các hình thái kinh tế- xã hội

- Cơ sở hạ tầng: là toàn bộ những quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của một xã

hội nhất định Cơ sở hạ tầng của mỗi xã hội cụ thể, trừ xã hội nguyên thủy, đều bao gồm quan

hệ sản xuất thống trị, quan hệ sản xuất tàn dư của xã hội cũ và quan hệ sản xuất mầm mống của

xã hội tương lai Trong đó, quan hệ sản xuất thống trị bao giờ cũng giữ vai trò chỉ đạo, chi phối các quan hệ sản xuất khác, quy định xu hướng chung của đời sống kinh tế- xã hội Bởi vậy, cơ

sở hạ tầng của một xã hội cụ thể được đặc trưng bởi quan hệ sản xuất thống trị trong xã hội đó Tuy nhiên, quan hệ sản xuất tàn dư và quan hệ sản xuất mầm mống cũng có vai trò nhất định

Như vậy, xét trong phương thức sản xuất thì quan hệ sản xuất là hình thức phát triển của lực lượng sản xuất, nhưng xét trong tổng thể các quan hệ xã hội thì các quan hệ sản xuất hợp thành cơ sở kinh tế của xã hội, tức cơ sở hiện thực, trên đó hình thành nên kiến trúc thượng tầng tương ứng

- Kiến trúc thượng tầng: là toàn bộ những quan điểm chính trị, pháp quyền, triết học,

đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật… cùng với thiết chế xã hội tương ứng như nhà nước, đảng phái, giáo hội, các đoàn thể xã hội… được hình thành trên cơ sở hạ tầng nhất định

Trong kiến trúc thượng tầng có nhiều yếu tố, mỗi yếu tố có đặc điểm riêng, có quy luật phát triển riêng, nhưng chúng liên hệ với nhau, tác động qua lại lẫn nhau Tất cả các yếu tố đều hình thành, phát triển trên cơ sở hạ tầng, song yếu tố khác nhau có quan hệ khác nhau đối với

cơ sở hạ tầng Có những yếu tố như chính trị, pháp quyền có quan hệ trực tiếp với cơ sở hạ tầng; còn các yếu tố như triết học, tôn giáo, nghệ thuật chỉ quan hệ gián tiếp

Trong xã hội có giai cấp, kiến trúc thượng tầng mang tính giai cấp Đó chính là cuộc đấu tranh về mặt chính trị, tư tưởng giữa các giai cấp đối kháng, trong đó, đặc trưng là sự thống trị

về mặt chính trị- tư tưởng của giai cấp thống trị Trong chính trị, nhà nước đóng vai trò quan trọng nhất Nó tiêu biểu cho chế độ chính trị của một xã hội nhất định Nhờ có nhà nước, giai cấp thống trị mới thực hiện được sự thống trị của mình về tất cả các mặt của đời sống xã hội

Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là hai mặt cấu thành của hình thái kinh tế- xã hội, chúng thống nhất biện chứng với nhau, tác động qua lại lẫn nhau, trong đó, có sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng; song kiến trúc thượng tầng cũng có tác động tích cực trở lại

cơ sở hạ tầng

1.3 Sự phát triển của hình thái kinh tế xã hội (Bao gồm cả các loại hình thái kinh tế xã hội)

Hình thái kinh tế xã hội được xem như là một cơ thể, một hệ thống hoàn chỉnh luôn luôn vận động và phát triển Trong đó, các mặt của hình thái kinh tế - xã hội tác động qua lại với nhau tạo nên các quy luật vật động, phát triển khách quan của xã hội Chính sự tác động của các quy luật khách quan đó mà hình thái kinh tế xã hội tuy là phạm trù xã hội nhưng lại có khuynh hướng phát triển như một quy luật tự nhiên, nó vận động phát triển từ thấp đến cao Xã hội loài người đã phát triển qua nhiều hình thái kinh tế - xã hội nối tiếp nhau

Lịch sử phát triển của xã hội là lịch sử vận động, phát triển, thay thế lẫn nhau giữa các hình thái kinh tế - xã hội từ thấp lên cao Sự vận động, phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội là do sự tác động qua lại lẫn nhau một cách biện chứng giữa lực lượng sản xuất với quan hệ

sản xuất, giữa cơ sở hạ tầng với kiến trúc thượng tầng Nguồn gốc sâu xa của sự thay thế nhau giữa các hình thái kinh tế xã hội nằm ở chỗ:

 Sự phát triển của lực lượng sản xuất gây nên sự thay đổi của quan hệ sản xuất

Sản xuất vật chất luôn luôn được tiến hành bằng một phương thức sản xuất nhất định Mỗi xã hội được đặc trưng bằng một phương thức sản xuất nhất định Phương thức sản xuất quyết định tất cả các mặt của đời sống xã hội Sự vận động, phát triển, thay thế lẫn nhau của các phương thức sản xuất quyết định sự phát triển của xã hội từ thấp đến cao Phương thức sản xuất lại là sự thống nhất giữa lực lượng sản xuất ở một trình độ nhất định và quan hệ sản xuất tương ứng: sự vận động, phát triển của phương thức sản xuất do sự tác động qua lại một cách biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất

Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất tồn tại không tách rời nhau, thống nhất biện chứng với nhau trong phương thức sản xuất nhất định Sự tác động qua lại lẫn nhau một cách biện chứng tạo thành quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất - quy luật cơ bản nhất của sự vận động, phát triển xã hội

Sự phát triển của lực lượng sản xuất bắt nguồn từ đòi hỏi khách quan của sự phát triển xã hội là phải không ngừng phát triển sản xuất, nâng cao năng suất lao động Sự phát triển của lực lượng sản xuất được đánh dấu bằng trình độ của lực lượng sản xuất Trình độ lực lượng sản xuất trong từng giai đoạn lịch sử thể hiện trình độ chinh phục tự nhiên của con người trong giai đoạn lịch sử đó

Sự vận động, phát triển của lực lượng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất, làm cho quan

hệ sản xuất biến đổi phù hợp với nó Khi một phương thức sản xuất mới ra đời, khi đó quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Sự phù hợp của quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất là trạng thái mà trong đó, quan hệ sản xuất là

“hình thức phát triển” của lực lượng sản xuất

Song, sự phát triển của lực lượng sản xuất đến một trình độ nhất định lại làm cho quan hệ sản xuất từ chỗ phù hợp trở thành không phù hợp với sự phát triển của lực lượng sản xuất Khi

đó quan hệ sản xuất trở thành “xiềng xích” của lực lượng sản xuất, kìm hãm lực lượng sản xuất phát triển Yêu cầu khách quan của sự phát triển lực lượng sản xuất tất yếu sẽ dẫn đến thay thế quan hệ sản xuất cũ bằng quan hệ sản xuất mới phù hợp với trình độ phát triển mới của lực lượng sản xuất, thúc đẩy lực lượng sản xuất tiếp tục phát triển

Lực lượng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất, nhưng quan hệ sản xuất cũng có tính độc lập tương đối và tác động trở lại sự phát triển của lực lượng sản xuất Quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất là động lực thúc đẩy lực lượng sản xuất phát

triển Ngược lại, quan hệ sản xuất lỗi thời, lạc hậu, hoặc “tiên tiến” hơn một cách giả tạo so với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất sẽ kìm hãm sự phát triển của lực lượng sản xuất

 Sự thay đổi của quan hệ sản xuất(với tư cách là cơ sở hạ tầng) sẽ làm cho kiến trúc thượng tầng thay đổi

Cơ sở hạ tầng là toàn bộ những quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của một xã hội nhất định Cơ sở hạ tầng của mỗi xã hội cụ thể, trừ xã hội nguyên thủy, đều bao gồm quan hệ sản xuất thống trị, quan hệ sản xuất tàn dư của xã hội cũ và quan hệ sản xuất mầm mống của xã hội tương lại Trong đó, quan hệ sản xuất thống trị bao giờ cũng giữ vai trò chủ đạo, chi phối các quan hệ sản xuất khác, quy định xu hướng chung của đời sống kinh tế - xã hội Bởi vậy, cơ

sở hạ tầng của một xã hội cụ thể được đặc trung bởi quan hệ sản xuất thống trị trong xã hội đó Tuy nhiên, quan hệ sản xuất tàn dư và quan hệ sản xuất mầm mống cũng có vai trò nhất định Kiến trúc thượng tầng là toàn bộ những quan điểm chính trị, pháp quyền, triết học, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật cùng với những thiết chế xã hội tương ứng như nhà nước, đảng phái, giáo hội, các đoàn thể xã hội được hình thành trên cơ sở hạ tầng nhất định Trong kiến trúc thượng tầng có nhiều yếu tố, mỗi yếu tố có đặc điểm riêng, có quy luật phát triển riêng, nhưng chúng liên hệ với nhau, tác động qua lại lẫn nhau Tất cả các yếu tố đều hình thành, phát triển trên cơ sở hạ tầng, song yếu tố khác nhau có quan hệ khác nhau đối với cơ sở hạ tầng Có những yếu tố như chính trị, pháp quyền có quan hệ trực tiếp với cơ sở hạ tầng; còn các yếu tố như triết học, tôn giáo, nghệ thuật chỉ quan hệ gián tiếp

Vai trò của sơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng thể hiện ở chỗ mỗi cơ sở hạ tầng

sẽ hình thành nên một kiến trúc thượng tầng tương ứng với nó Tính chất của cơ sơ hạ tầng quyết định tính chất của kiến trúc thượng tầng Cơ sở hạ tầng thay đổi thì kiến trúc thượng tầng cũng thay đổi theo

Sự tác động của kiến trúc thượng tầng với cơ sở hạ tầng diễn ra theo hai chiều Nếu kiến trúc thượng tầng tác động phù hợp với các quy luật kinh tế khách quan thì nó là động lực mạnh

mẽ thúc đẩy kinh tế phát triển; ngược lại, nó sẽ kìm hãm sự phát triển kinh tế, kìm hãm tiến bộ

xã hội

Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là hai mặt cấu thành của hình thái kinh tế - xã hội, chúng thống nhất biệ chứng với nhau, tác động qua lại lẫn nhau Tuy kiến trúc thượng tầng có tác động mạnh mẽ đối với sự phát triển kinh tế, nhưng không làm thay đổi được xu hướng phát triển khách quan của xã hội Nếu kiến trúc thượng tầng kìm hãm phát triển kinh tế thì sớm hay muộn, bằng cách này hay cách khác, kiến trúc thượng tầng cũ sẽ được thay thế bằng kiến trúc thượng tầng mới tiến bộ để thúc đẩy kinh tế tiếp tục phát triển

 Sự phát triển của các hình thái kinh tế xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên

Xã hội loài người phát triển trải qua nhiều hình thái kinh tế - xã hội nối tiếp nhau Trên cơ

sở phát hiện ra các quy luật vận động, phát triển khách quan của xã hội, C.Mác đã đi đến kết luận các hình thái kinh tế xã hội vậng động, phát triển theo quy luật khách quan chứ không theo

ý muốn chủ quan của con người

Nguồn gốc sâu xa của sự vận động, phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội là ở sự phát triển của lực lượng sản xuất Chính sự phát triển của lực lượng sản xuất quyết định làm thay đổi quan hệ sản xuất Đến lượt mình, quan hệ sản xuất thay đổi sẽ làm cho kiến trúc thượng tầng thay đổi theo, và do đó mà các hình thái kinh tế - xã hội vận động, phát triển từ thấp đến cao, từ hình thái kinh tế - xã hội này lên hình thái kinh tế - xã hội khác cao hơn

Tuy nhiên, con đường phát triển của mỗi dân tộc không chỉ bị chi phối bởi các quy luật chung, mà còn bị tác động bởi các điều kiện phát triển cụ thể của mỗi dân tộc, như về điều kiện

tự nhiên, về chính trị, về truyền thống văn hóa, về tác động quốc tế Vì vậy, lịch sử phát triển nhân loại vừa tuân theo những quy luật chung, vừa rất phong phú, đa dạng

Như vậy, quá trình lịch sử - tự nhiên của sự phát triển xã hội chẳng những diễn ra theo con đường phát triển tuần tự, mà còn bao hàm cả sự bỏ qua, trong những điều kiện nhất định, một hoặc một số hình thái kinh tế - xã hội nhất định

Các loại hình thái kinh tế xã hội

 Hình thái kinh tế - xã hội công xã nguyên thủy.

Đây là hình thái KTXH đầu tiên và sơ khai nhất trong lịch sử loài người Một số đặc trưng nổi bật của hình thái này là:

- Tư liệu lao động thô sơ, chủ yếu sử dụng đồ đá, thân cây làm công cụ lao động

- Cơ sở kinh tế là sự sở hữu chung về tư liệu sản xuất và sản phẩm lao động

- Là xã hội chưa có giai cấp, Nhà nước và pháp luật

- Quan hệ sản xuất là quan hệ bình đẳng, cùng làm cùng hưởng thụ

 Hình thái kinh tế - xã hội chiếm hữu nô lệ.

Khi chế độ thị tộc tồn tại trong công xã nguyên thủy tan rã và hình thành nên xã hội có Nhà nước, và cuộc cách mạng xã hội đầu tiên trong lịch sử loài người đã hình thành nên hình thái KTXH chiếm hữu nô lệ Đặc trưng của hình thái này là đã thay thế chế độ công hữu (sở hữu chung) về từ liệu sản xuất sang chế độ tư hữu chủ nô, thay thế xã hội không có giai cấp thành xã hội có giai cấp đối kháng (chủ nô – nô lệ), thay thế chế độ tự quản thị tộc bằng trật tự

có nhà nước của giai cấp chủ nô Giai cấp chủ nô dùng bộ máy cai trị của mình bóc lột tàn nhẫn

sức lao động của nô lệ, nô lệ trong xã hội này được coi như một công cụ lao động biết nói Hình thái này cũng tạo ra kiểu nhà nước đầu tiên: Nhà nước chủ nô

 Hình thái kinh tế - xã hội phong kiến.

Giai cấp thống trị mới trong hình thái này là giai cấp quý tộc – địa chủ, giai cấp bị trị là nông nô Phương pháp bóc lột sức lao động trong xã hội chiếm hữu nô lệ được thay thế bằng hình thức bóc lột địa tô – người nông dân được giao đất đai và canh tác trên thửa ruộng của mình, đến kỳ hạn nộp tô thuế cho địa chủ So với hình thái chiếm hữu nô lệ, hình thức lao động trong thời kỳ phong kiến đã tiến bộ hơn nhiều, tuy phải nộp tô thuế nhưng nông dân vẫn có thể được giữ lại phải của cải dư thừa của mình Đồng thời nhiều tầng lớp, giai cấp mới đã xuất hiện trong xã hội

 Hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa

Xuất hiện đầu tiên ở châu Âu, phôi thai và phát triển trong lòng xã hội phong kiến châu

Âu và chính thức xác lập như một hình thái KTXH đầu tiên ở Anh và Hà Lan vào thế kỷ 17 Adam Smith (1723-1790) là người có đóng góp to lớn nhất xây dựng một hệ thống lý luận tương đối hoàn chỉnh về chủ nghĩa tư bản tự do hay tự do kinh tế Những nét đặc trưng cơ bản của hình thái KTXH tư bản chủ nghĩa:

- Quyền sở hữu tư nhân và quyền tự do kinh doanh được pháp luật bảo vệ và coi như quyền thiêng liêng của con người

- Cá nhân dùng sở hữu tư nhân để kinh doanh trong điều kiện thị trường tự do: mọi sự phân chia của cải đều thông qua quá trình mua bán của các thành phần tham gia vào quá trình kinh tế

- Gắn với nền sản xuất công nghiệp có năng suất lao động cao

- Bản chất sự “bóc lột” nằm ở giá trị thặng dư mà sức lao động tạo ra khi các nhà tư bản thuê lao động và sử dụng sức lao động

 Hình thái kinh tế - xã hội công sản chủ nghĩa.

Là hình thái phát triển cao nhất của xã hội, có quan hệ sản xuất dựa trên sở hữu công cộng

về tư liệu sản xuất, thích ứng với lực lượng sản xuất ngày càng phát triển, tạo thành cơ sở hạ tầng có trình độ cao hơn cơ sở hạ tầng của chủ nghĩa tư bản, có kiến trúc thượng tầng tương ứng thực sự là của nhân dân với trình độ xã hội hóa ngày càng cao Những đặc trưng cơ bản của hình thái KTXH này là:

- Cơ sở vật chất kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội là nền sản xuất công nghiệp hiện đại gắn liền với lực lượng sản xuất đã phát triển ở trình độ cao: năng suất lao động cao, tạo ra nhiều của cải vật chất đáp ứng nhu cầu vật chất và văn hóa của người dân

- Thiết lập chế độ công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu: xóa bỏ những mâu thuẫn đối kháng trong xã hội, giúp gắn bó các thành viên trong xã hội với nhau vì lợi ích căn bản

- Chủ nghĩa xã hội tạo ra cách tổ chức lao động và kỷ luật lao động mới: phù hợp với địa

vị làm chủ của người lao động và xóa bỏ tàn sư của tình trạng lao động bị tha hóa trong xã hội cũ

- Chủ nghĩa xã hội thực hiện nguyên tắc phân phối theo lao động: cơ sở cho công bằng xã hội

- Chủ nghĩa xã hội có nhà nước XHCN là nhà nước kiểu mới, nhà nước mang bản chất của giai cấp công nhân, mang bản chất nhân dân rộng rãi và tính dân tộc sâu sắc, thực hiện quyền lực và lợi ích của nhân dân Nhà nước XHCN do Đảng cộng sản lãnh đạo Thông qua nhà nước, Đảng lãnh đạo xã hội trên mọi mặt và nhân dân thực hiện quyền lực và lợi ích của mình trong mọi mặt xã hội

- Chủ nghĩa xã hội giải phóng con người khỏi áp bức bóc lột, thực hiện công bằng, bình đẳng, tiến bộ xã hội, tạo những điều kiện cơ bản để con người phát triển

2 Ý nghĩa của cách tiếp cận hình thái kinh tế - xã hội trong nhận thức phát triển xã hội 2.1 Phản bác quan điểm duy tâm về lịch sử.

Trước khi C.Mác đưa ra học thuyết về hình thái kinh tế xã hội thì về cơ bản chủ nghĩa duy tâm giữ vai trò thống trị trong khoa học xã hội Thể hiện ở chỗ có những quan điểm cho rằng lịch sử phát triển không có quy luật mà chỉ theo chiều hướng ngẫu nhiên, không đoán định, hoặc lịch sử phát triển phụ thuộc vào ý muốn, ý thích chủ quan của con người, con người muốn phát triển như thế nào thì lịch sử sẽ phát triển như vậy, đặc biệt là ý chí của những lãnh tụ, những bậc anh hùng, hoặc quan điểm cho rằng lịch sử là đời sống con người ở một thời đại

Học thuyết về hình thái KTXH của C.Mác đã chỉ ra rằng: sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên, tức diễn ra theo các quy luật khách quan

chứ không phải theo ý muốn chủ quan Cho nên, muốn nhận thức đúng đời sống xã hội phải đi sâu nghiên cứu các quy luật vận động phát triển của xã hội V.I.Lênin đã viết: "Xã hội là một

cơ thể sống đang phát triển không ngừng (chứ không phải là một cái gì được kết thành một cách máy móc và do đó cho phép có thể tùy ý phối hợp các yếu tố xã hội như thế nào cũng được), một cơ thể mà muốn nghiên cứu nó thì cần phải phân tích một cách khách quan những quan hệ sản xuất cấu thành một hình thái xã hội nhất định và cần phải nghiên cứu những quy luật vận hành và phát triển của hình thái xã hội đó"

Kể từ khi học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của Mác ra đời cho đến nay, loài người đã

có những bước phát triển hết sức to lớn về mọi mặt, nhưng học thuyết đó vẫn là phương pháp thực sự khoa học để nhận thức một cách đúng đắn về đời sống xã hội Đương nhiên, “học thuyết đó không bao giờ có tham vọng giải thích tất cả, mà chỉ có ý muốn vạch ra một phương

pháp duy nhất, đó là phương pháp khoa học để giải thích lịch sử” - (V.I.Lênin: Toàn tập, NXB

Tiến Bộ, Mátxcơva, năm 1974, tập 1, trang 171)

“Lịch sử không chỉ là cuộc đời và những chuyến thám hiểm của các nhà quý tộc, các vị vua, các vị linh mục… mà nó cho thấy những giai đoạn nối tiếp nhau của những phương thức sản xuất khác nhau, nhờ những phương thức sản xuất đó con người đạt được sức mạnh để chiến

thắng thiên nhiên” (Trích “ Nhập môn Marx” - Rius (Eduardo del Rio) Người dịch: Nguyễn Hà, Nhà

xuất bản Trẻ, thành phố Hồ Chí Minh, năm 2006, trang 125)

2.2 Đề ra phương pháp nghiên cứu mới.

Sự ra đời học thuyết hình thái kinh tế - xã hội đã đưa lại cho khoa học xã hội một phương pháp nghiên cứu thực sự khoa học Thể hiện ở chỗ: Học thuyết này đề xuất khi nghiên cứu lịch sử-xã hội phải bắt đầu nghiên cứu từ quá trình sản xuất, những cơ sở hạ tầng kinh tế của từng

xã hội trong từng thời kỳ lịch sử, vì học thuyết này chỉ ra rằng: sản xuất vật chất là cơ sở của đời sống xã hội, phương thức sản xuất quyết định các mặt của đời sống xã hội Cho nên, không thể xuất phát từ ý thức, tư tưởng, từ ý chí chủ quan của con người để giải thích các hiện tượng trong đời sống xã hội mà phải xuất phát từ phương thức sản xuất

C.Mác đã kết luận:

“Việc sản xuất ra những tư liệu sinh hoạt vật chất trực tiếp và chính, mỗi một giai đoạn phát triển kinh tế nhất định của một dân tộc hay một thời đại tạo ra một cơ sở, từ đó mà người

ta phát triển các thể chế nhà nước, các quan điểm pháp quyền, nghệ thuật và thậm chí cả những quan niệm tôn giáo của con người ta” – (C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập - NXB Chính

trị quốc gia, Hà Nội, năm 1998, tập 34, trang 500)

Ph.Ăng-ghen cũng nhấn mạnh:

“Sự phát triển về mặt chính trị, pháp luật, triết học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật … v.v là dựa trên sự phát triển về kinh tế.Nhưng tất cả nhũng sự phát triển ấy đều tác động lẫn nhau và cùng tác động đến cơ sở kinh tế.Hoàn toàn không phải điều kiện kinh tế là nguyên nhân duy nhất và chủ động, còn mọi thứ khác thì chỉ có một tác dụng thụ động Trái lại có sự tác động qua lại trên cơ sở tính tất yếu kinh tế, là một tính tất yếu, xét đến cùng bao giờ cũng tự vạch ra con đường của nó”- (C.Mác và Ph.Ăngghen: Tuyển tập, tập VI, NXB Sự thật, Hà Nội, năm

1984, trang 788)

2.3 Là cơ sở để phân kỳ lịch sử.

Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội là cơ sở để phân chia thời đại lịch sử hay phân kỳ lịch sử vì nó chỉ ra rằng :xã hội không phải là sự kết hợp một cách ngẫu nhiên, máy móc giữa các cá nhân, mà là một cơ thể sống sinh động, các mặt thống nhất chặt chẽ với nhau, tác động qua lại lẫn nhau Trong đó, quan hệ sản xuất là quan hệ cơ bản, quyết định các quan hệ xã hội khác, là tiêu chuẩn khách quan để phân biệt các chế độ xã hội.Muốn nhận thức đúng đời sống

xã hội, phải phân tích các mặt của đời sống xã hội và mối quan hệ lẫn nhau giữa chúng.Đặc biệt phải phân tích về quan hệ sản xuất thì mới có thể hiểu một cách đúng đắn về đời sống xã hội.Chính quan hệ sản xuất cũng là tiêu chuẩn khách quan để phân kỳ lịch sử một cách đúng đắn, khoa học

Như Ph.Ăng-ghen đã nói:“Mọi thời đại lịch sử, sản xuất kinh tế và cơ cấu xã hội - cơ cấu này tất yếu phải do sản xuất kinh tế mà ra, - cả hai cái đó tạo thành cơ sở của lịch sử chính trị

và lịch sử tư tưởng của mỗi thời đại”- (C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, NXB Chính trị quốc

gia, Hà Nội, năm 1995, tập 21, trang 11)

Gần đây, trước những thành tựu kỳ diệu của khoa học và công nghệ, có những quan điểm

đi đến phủ nhận học thuyết hình thái kinh tế – xã hội và đòi phải thay thế bằng cách tiếp cận văn minh Cách tiếp cận này phân chia lịch sử phát triển nhân loại thành văn minh nông

nghiệp, văn minh công nghiệp, văn minh hậu công nghiệp (hay văn minh tin học, văn minh trí tuệ)

- Nhà xã hội chủ nghĩa không tưởng Pháp là Phuriê (1772 - 1837) chia lịch sử phát triển xã hội loài người thành bốn giai đoạn: mông muội, dã man, gia trưởng, văn minh

- Nhà nhân chủng học Mỹ là Moócgan (1818 - 1881) lại phân chia thành ba giai đoạn: mông muội, dã man và văn minh

- Nhà tương lai học người Mỹ, Anvin Tôpphlơ lại dựa vào trình độ phát triển công cụ sản xuất, chia lịch sử phát triển nhân loại thành ba nền văn minh: văn minh nông nghiệp, văn minh công nghiệp và văn minh hậu công nghiệp

Thực chất đây là phân chia dựa vào các trình độ phát triển kinh tế, dựa vào trình độ khoa học và công nghệ Rõ ràng, cách tiếp cận này không thể thay thế được học thuyết hình thái kinh

tế – xã hội, nó không vạch ra mối quan hệ giữa các mặt trong đời sống xã hội và các quy luật vận động, phát triển của xã hội từ thấp đến cao

“Những thời đại kinh tế khác nhau không phải ở chỗ chúng sản xuất ra cái gì, mà là ở chỗ chúng sản xuất bằng cách nào, với những tư liệu lao động nào?”- (Các Mác: Tư bản,

quyển thứ nhất, NXBSự Thật, Hà Nội, năm 1973, tập 1, trang 338)

“Mác đã xây dựng tư tưởng cơ bản đó bằng cách nào? Bằng cách là trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội, ông đã làm nổi bật riêng những quan hệ sản xuất, coi đó là những quan hệ cơ bản, đầu tiên và quyết định mọi quan hệ khác” – (VI.Lê nin: Toàn tập, NXB Tiến

Bộ, Mátxcơva, năm 1974, tập 1, trang 159)

2.4 Có ý nghĩa cách mạng

Học thuyết hình thái kinh tế xã hội khẳng định, lịch sử-xã hội của con người là quá trình lịch sử có quy luật cũng giống như những quy luật tự nhiên toàn bộ vấn đề là ở chỗ nhận ra được quy luật đó hay không Nó chỉ ra: sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội là một