Khảo sát một số hình tượng trong truyện nguyễn ngọc thuần qua hai tác phẩm vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ và một thiên nằm mộng

Văn học viết cho thiếu nhi ở nước ta ra đời khá muộn nhưng đã có những bước phát triển mạnh mẽ với những tác giả nổi bật như Tô Hoài, Phạm Hổ, Võ Quảng, Trần Đăng Khoa… Tiếp bước thế hệ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

NGUYỄN THÙY LINH

KHẢO SÁT MỘT SỐ HÌNH TƯỢNG

TRONG TRUYỆN NGUYỄN NGỌC THUẦN

QUA HAI TÁC PHẨM VỪA NHẮM MẮT VỪA

MỞ CỬA SỔ VÀ MỘT THIÊN NẰM MỘNG

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học thiếu nhi

Người hướng dẫn khoa học

ThS TRẦN THỊ MINH

HÀ NỘI - 2014

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, các thầy cô trong khoa Giáo dục Tiểu học, gia đình và bạn bè đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu

Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Th.S Trần Thị Minh - người đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu

và hoàn thành khóa luận này

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 5 tháng 5 năm 2014

Sinh viên

Nguyễn Thùy Linh

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin khẳng định đề tài: Khảo sát một số hình tƣợng trong truyện

Nguyễn Ngọc Thuần qua hai tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ và

Một thiên nằm mộng là kết quả của riêng mình, đồng thời đề tài này không

trùng với kết quả của các tác giả khác

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm!

Hà Nội, ngày 5 tháng 5 năm 2014

Sinh viên

Nguyễn Thùy Linh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 6

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Cấu trúc khóa luận 7

NỘI DUNG 8

CHƯƠNG 1 NGUYỄN NGỌC THUẦN VÀ CON ĐƯỜNG ĐẾN VỚI VĂN CHƯƠNG 8

1.1 Vài nét về con người và cuộc đời Nguyễn Ngọc Thuần 8

1.2 Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Ngọc Thuần 11

1.2.1 Qua phát ngôn trực tiếp 12

1.2.2 Qua văn chương 17

1.3 Cơ sở hình thành thế giới hình tượng truyện Nguyễn Ngọc Thuần 20

1.3.1 Ảnh hưởng của gia đình, quê hương và môi trường sống 20

1.3.2 Ảnh hưởng từ phương thức sáng tạo của họa sĩ 22

CHƯƠNG 2 HÌNH TƯỢNG TRUYỆN NGUYỄN NGỌC THUẦN TRONG HAI TÁC PHẨM VỪA NHẮM MẮT VỪA MỞ CỬA SỔ VÀ MỘT THIÊN NẰM MỘNG 24

2.1 Hình tượng nhân vật trẻ em 24

2.1.1 Nhân vật em bé bé bỏng, ngây thơ 24

2.1.2 Nhân vật em bé tinh tế, nhạy cảm 27

2.1.3 Nhân vật em bé với những giấc mơ đẹp 32

2.2 Hình tượng các nhân vật khác 34

2.2.1 Nhân vật có tính cách lạ lùng, hình dạng khác thường 34

2.2.2 Nhân vật có tấm lòng cao cả 39

2.2.3 Nhân vật mang những nét văn hóa dân gian truyền thống của người Việt 44

2.3 Hình tượng thiên nhiên 46

2.3.1 Bức tranh thiên nhiên đồng quê thôn dã, tươi đẹp, trong trẻo 46

2.3.2 Bức tranh thiên nhiên biến đổi theo thời gian 49

2.3.3 Bức tranh thiên nhiên gắn với tâm trạng và cuộc sống của

con người 51

KẾT LUẬN 56

TÀI LIỆU THAM KHẢO 58

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Văn học thiếu nhi là bộ phận cấu thành và có vị trí đặc biệt trong

nền văn học dân tộc Văn học thiếu nhi có vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách và làm giàu có tâm hồn con người ngay từ thời thơ ấu Văn học viết cho thiếu nhi ở nước ta ra đời khá muộn nhưng đã có những bước phát triển mạnh mẽ với những tác giả nổi bật như Tô Hoài, Phạm Hổ, Võ Quảng, Trần Đăng Khoa… Tiếp bước thế hệ nhà văn đi trước là sự xuất hiện của những nhà văn viết cho thiếu nhi cũng rất tâm huyết như Nguyễn Nhật Ánh, Trần Thiên Hương, Lê Cảnh Nhạc, Tạ Duy Anh, Nguyễn Ngọc Thuần… Trong đó, Nguyễn Ngọc Thuần là gương mặt nhà văn trẻ có sức viết khá dồi dào và đặc biệt có duyên với truyện viết cho thiếu nhi Anh viết với niềm đam mê, cần mẫn như con tằm nhả tơ và đã liên tục đạt được những giải cao trong một khoảng thời gian rất ngắn:

Giải ba cuộc vận động sáng tác “Văn học tuổi 20” lần thứ II do Nhà xuất bản Trẻ, Báo Tuổi trẻ và Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức

với tác phẩm Giăng giăng tơ nhện (2000);

Giải A cuộc thi “Văn học thiếu nhi vì tương lai đất nước” lần III với tác

phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ (2002); đồng thời tác phẩm đặc sắc này

cũng được giải văn học thiếu nhi Peter Pan - Giải thưởng của Ủy ban Quốc tế

về sách dành cho thanh thiếu nhi tại Thụy Điển năm 2008;

Giải A cuộc vận động sáng tác cho thiếu nhi của Nhà xuất bản Kim

Đồng với tác phẩm Một thiên nằm mộng (2002);

Giải B cuộc thi sáng tác “Văn học cho tuổi trẻ” do Nhà xuất bản Thanh

niên và Nhà xuất bản Văn nghệ tổ chức với tác phẩm Trên đồi cao chăn bầy

thiên sứ (2004);

Nguyễn Ngọc Thuần cũng vinh dự được bình chọn là một trong mười gương mặt trẻ tiêu biểu nhất năm 2004 do Trung ương Đoàn và Quỹ hỗ trợ Tài năng trẻ Việt Nam tổ chức

1.2 Về văn chương, những tác phẩm của anh đã gây ấn tượng sâu sắc

cho bạn đọc, kể cả những độc giả khó tính cũng bị thuyết phục bởi những trang văn đẹp đẽ, mới lạ, một ngòi bút tươi trẻ Nguyễn Ngọc Thuần đã đưa bạn đọc đến với một thế giới vừa hư vừa thực thấm đẫm chất thơ Không cần đến những xung đột, những phiêu lưu, những tình huống gay cấn nhiều kịch tính, chỉ là những chuyện thường ngày với những khám phá nho nhỏ thú vị, tác giả đã đánh thức trái tim con người, để mở ra một cánh cửa cảm nhận cuộc sống, đồng thời tạo nên một thế giới tươi sáng, mơ hồ và quyến rũ

1.3 Mặc dù đã có khá nhiều bài viết về Nguyễn Ngọc Thuần nhưng

cho đến nay, gần như chưa có công trình nào nghiên cứu kĩ lưỡng về thế giới hình tượng trong sáng tác của nhà văn này Xung quanh truyện Nguyễn Ngọc Thuần không có quá nhiều tranh cãi, xung đột và những ý kiến trái chiều như sáng tác của nhiều nhà văn hiện đại cùng thời Nhưng không vì thế mà tác phẩm của Nguyễn Ngọc Thuần bị lãng quên mà dường như ngược lại, cùng với thời gian, những giá trị cao đẹp, mang tính nhân văn sâu sắc trong các sáng tác của anh ngày càng được tìm hiểu và nghiên cứu nhiều hơn

Vì những lý do trên cùng niềm yêu thích văn học thiếu nhi, tôi đã chọn

đề tài: “Khảo sát một số hình tượng trong truyện Nguyễn Ngọc Thuần qua hai

tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ và Một thiên nằm mộng” để làm khóa

luận tốt nghiệp đại học Nghiên cứu về đề tài này giúp tôi rất nhiều trong công tác giảng dạy sau này Các bài học rút ra từ hai tập truyện này là công cụ giáo

dục sắc bén với trẻ thơ Hiểu được giá trị đích thực của hai tập truyện sẽ là cơ

sở vững chắc cho công tác giáo dục trẻ nói chung, cho hoạt động phát triển tình cảm đạo đức lối sống cho trẻ nói riêng

2 Lịch sử vấn đề

Truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần đang được nhiều độc giả quan tâm đón đọc Qua những tác phẩm của mình, nhà văn đã khắc họa nổi bật tâm lý của trẻ thơ, những linh hồn bé bỏng với những ước mơ, khát vọng chính đáng và trong sáng; một thế giới tưởng tượng đầy huyền ảo, một tấm lòng nhân ái bao la Bằng những hình tượng chân thực nhất, gần gũi nhất, Nguyễn Ngọc Thuần đã truyền đến cho trẻ thơ những bài học về đạo đức nhẹ nhàng, sâu sắc thông qua những triết lý gần gũi Từ năm 2000 trở lại đây, anh đã sáng tác nhiều tác phẩm có giá trị Những tác phẩm xuất sắc ấy đã đem lại cho anh nhiều giải thưởng lớn của Nhà xuất bản Trẻ và Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh, Nhà xuất bản Kim Đồng, giải thưởng Peter Pan của Thụy Điển… Những thành quả của Nguyễn Ngọc Thuần không những được ghi nhận bằng các giải thưởng văn học cao quý mà còn được Thủ tướng chính phủ trao tặng bằng khen “Gương mặt trẻ Việt Nam tiêu biểu năm 2004” Chính vì thế, truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần đã thu hút được sự quan tâm chú ý của nhiều nhà nghiên cứu phê bình trong cả nước Tuy nhiên, những bài nghiên cứu phê bình chưa nhiều, chủ yếu dừng lại ở một số bài báo, lời nhận xét khái quát hay những bài phỏng vấn

Trên trang báo điện tử cand.com, Toàn Nguyễn trong bài Nguyễn Ngọc

Thuần - “Hoàng tử bé” biến mất đã viết: “Sự xuất hiện của anh trong làng

văn, với Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, Một thiên nằm mộng đã tạo nên một

thế giới tươi sáng, mơ hồ mà quyến rũ Sự đẹp đẽ của những trang văn Nguyễn Ngọc Thuần đã “đánh gục” sự nghi ngờ của những nhà văn lão thành

Ngay cả những nhà phê bình khó tính nhất cũng chấm cho anh trên điểm 5 trong thang điểm 10” [5]

Trong một bài viết khác trên blog yume.vn, Trần Viết Nhi nhận xét về

truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần: “Cái đẹp trong văn xuôi thiếu nhi Nguyễn Ngọc Thuần xuất phát từ điểm nhìn dưới cặp mắt trẻ thơ của nhà văn Sự kết hợp giữa các yếu tố màu sắc, đường nét trong hội họa, sự giản dị, trong sáng và tinh khiết trong ngôn từ và giọng văn đầy chất cổ tích trong từng trang viết của anh đã tạo nên mối giao cảm đa chiều giữa nhân vật với nhân vật, nhân vật với độc giả và giữa độc giả với tác giả” [6] Quả thật, với độc giả thiếu nhi, Nguyễn Ngọc Thuần mãi là người bạn của trẻ em bởi vì anh biết đồng cảm, chia sẻ cùng trẻ những nỗi niềm tâm sự, thấu hiểu nỗi lòng con trẻ Đồng cảm với những trang văn của Nguyễn Ngọc Thuần, Trần Viết

Nhi trong bài viết Triết lí về giá trị con người trong truyện thiếu nhi của

Nguyễn Ngọc Thuần tiếp tục biểu lộ cảm xúc: “thật nhẹ nhàng, thấm thía

nhưng cũng không kém phần sâu sắc! Qua những dòng văn đậm sắc màu triết

lý, Nguyễn Ngọc Thuần đã gửi gắm những quan niệm của mình về giá trị của con người Đó là cách tiếp cận mới mẻ, qua sự thể hiện sáng tạo, sâu sắc, tế vi

và mang đậm tính nhân văn” [7]

Sau khi Cuộc vận động sáng tác cho thiếu nhi 2001 - 2002 kết thúc, nhà

văn Nguyễn Nhật Ánh trưởng ban chung khảo trong bản tổng kết cuộc thi Những

tín hiệu mới đã nhận định về nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần và tác phẩm của anh

như sau: “Sau tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, Nguyễn Ngọc Thuần tiếp tục đem lại cho chúng ta sự thú vị qua truyện vừa Một thiên nằm mộng với lối viết

lạ, trong trẻo và giàu chất thơ Bằng cái nhìn hồn nhiên và ngạc nhiên của trẻ thơ, bằng những nắm bắt tinh tế, những phát hiện ngộ nghĩnh nhưng có sức gợi lớn, qua ngòi bút của Nguyễn Ngọc Thuần thế giới quen thuộc của chúng ta bỗng hiện lên mới mẻ, tinh khôi như mới sinh thành” [17; trang bìa]

Nhà văn Nguyễn Thị Minh Thái nhận xét về truyện Vừa nhắm mắt vừa

mở cửa sổ: “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ đã thật sự là một cú đúp ngoạn

mục về văn chương Mỗi truyện ngắn nho nhỏ trong đó đã là một truyện tặng cho bạn đọc trẻ thơ, lại vừa là một truyện dành cho người lớn Bởi chúng nhiều tầng nghĩa, giàu chất thơ, và có lẽ, bởi cả tác phẩm chính là kết quả cái nhìn độc đáo của một chủ thể thi sĩ viết văn xuôi, với động thái đắm đuối nhị nguyên rất mới lạ: Vừa nhắm mắt, vừa mở cửa sổ nhìn ra thế giới Và chỉ

để phát hiện ra rằng “thế giới” chính là tất cả những gì thân thuộc, thân mến nhất ngay ở trước mắt: Khu vườn nhỏ cạnh cửa sổ nhà mình, cuộc sống hằng ngày êm đềm của cha mẹ, bạn bè, cô giáo, hàng xóm láng giềng kế bên, và thật thú vị, ở ngay trong trái tim của chính mình, khiến mình phải viết ra giấy, cho chính mình trước hết” [12]

Nhà văn Hồ Anh Thái lại có suy nghĩ khác: “Nghĩ ngợi loay hoay, nhân

đọc cuốn Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ Ðọc xong ngẩn ngơ lâu lâu Văn

phong đẹp, trong vắt Người đọc soi vào đấy, thấy cả những ao ước tuổi thơ mình Ðúng giọng đúng kiểu trẻ con, không phải giả vờ ngọng nghịu như phần lớn người viết truyện thiếu nhi dễ mắc Nhưng cũng không tự nhiên chủ nghĩa ú ớ trẻ con mãi Sau khi đã tạo dựng được một thế giới trẻ con đáng tin cậy, tác giả khéo lồng vào đó chất lãng mạn tuyệt vời khiến những ai từng là trẻ con đều phải bâng khuâng” [11]

PGS.TS Lã Thị Bắc Lý trong Giáo trình văn học thiếu nhi cũng có

nhận xét, đánh giá về nhà văn trẻ này như sau: “Nguyễn Ngọc Thuần có lối viết không mới mà vẫn lạ Anh thu hút người đọc ở giọng văn trong trẻo, với cái nhìn hồn nhiên, đầy sự ngạc nhiên thơ trẻ Thế giới xung quanh rất quen thuộc qua con mắt của anh bỗng trở nên sống động, tinh khôi, trong vắt và đầy yêu thương, mới lạ Nguyễn Ngọc Thuần được coi là một hiện tượng của văn học thiếu nhi Việt Nam trong những năm đầu của thế kỉ XXI” [3; 19]

Qua khảo sát tài liệu, chúng tôi nhận thấy rằng: Nhìn chung, những nhận xét, đánh giá của những độc giả yêu mến, của các nhà văn, nhà nghiên cứu phê bình về truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần hầu hết mới chỉ là những bài nhận xét khái quát về giá trị các tác phẩm đó mang đến cho độc giả hoặc là những nhận xét về một tác phẩm cụ thể Đó là những giá trị nhân văn về con người và cuộc sống, về những gì thân thuộc xung quanh

mà nhiều khi chúng ta không để ý Truyện của anh gần gũi với các em thiếu nhi bởi anh nhìn cuộc sống dưới con mắt của trẻ thơ, anh đồng cảm và chia sẻ với các em Với lối viết nhẹ nhàng, giàu chất thơ và đầy ý nghĩa, truyện của Nguyễn Ngọc Thuần đã để lại nhiều cảm xúc sâu lắng trong lòng độc giả

Bản thân tôi thấy những đánh giá của các nhà nghiên cứu phê bình về truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần còn rất ít Đặc biệt, đề tài:

“Khảo sát một số hình tượng trong truyện Nguyễn Ngọc Thuần qua hai tác

phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ và Một thiên nằm mộng” là một đề tài khá

mới và cũng có ít tác giả nghiên cứu Là độc giả yêu mến truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần và là sinh viên năm thứ tư khoa Giáo dục Tiểu học, tôi mong muốn đóng góp thêm một số ý kiến để có thể nhận diện, đánh giá đúng cá tính, tài năng nghệ thuật của nhà văn, đồng thời trên cơ sở đó đánh giá đúng những đóng góp của anh đối với văn học thiếu nhi Việt Nam

3 Mục đích nghiên cứu

Việc nghiên cứu đề tài này giúp cho bản thân tôi hiểu sâu sắc hơn về

truyện Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, Một thiên nằm mộng đặc biệt là nắm

vững được hệ thống hình tượng trong truyện, giúp phục vụ thiết thực cho việc giảng dạy sau này

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tƣợng nghiên cứu

Khóa luận này tập trung tìm hiểu về những hình tượng cụ thể trong

truyện Nguyễn Ngọc Thuần

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Khóa luận tập trung nghiên cứu một số hình tượng tiêu biểu được

Nguyễn Ngọc Thuần xây dựng trong hai tác phẩm được giải: Vừa nhắm mắt

vừa mở cửa sổ, Một thiên nằm mộng

5 Phương pháp nghiên cứu

Thực hiện đề tài này tôi sử dụng một số phương pháp sau:

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Phương pháp phân tích tác phẩm văn học

- Phương pháp so sánh văn học

6 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, phần Nội dung

của khóa luận được triển khai thành hai chương:

Chương 1: Nguyễn Ngọc Thuần và con đường đến với văn chương Chương 2: Hình tượng truyện Nguyễn Ngọc Thuần trong hai tác phẩm

Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ và Một thiên nằm mộng

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 NGUYỄN NGỌC THUẦN VÀ CON ĐƯỜNG ĐẾN VỚI

VĂN CHƯƠNG

1.1 Vài nét về con người và cuộc đời Nguyễn Ngọc Thuần

Nguyễn Ngọc Thuần sinh năm 1972 trong một gia đình nông dân nghèo khó tại xóm Phò Trì, xã Tân Thiện, huyện Hàm Tân, tỉnh Bình Thuận Cha mất sớm từ năm anh chưa tròn mười tuổi Học hết THPT, anh lên Thành phố

Hồ Chí Minh học và kiếm sống Khi còn học đại học, Nguyễn Ngọc Thuần đã

từng vẽ minh họa cho báo Nhi Đồng thành phố và làm biên tập văn xuôi cho báo Mực Tím Năm 2003, Nguyễn Ngọc Thuần tốt nghiệp trường Đại học Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, hiện anh đang sống và công tác tại báo Tuổi

trẻ Thành phố Hồ Chí Minh

Nguyễn Ngọc Thuần xuất thân trong một gia đình nông dân nghèo khó Quê anh là một vùng thuần nông, người dân quanh năm chỉ biết gắn bó với đồng ruộng: “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời” Dường như cái nắng cái gió nơi đây đã làm con người anh thêm rắn rỏi, gắn bó với quê hương như dòng nước mát trong chảy mãi đến muôn đời Nó là nguồn cảm hứng bất tận để anh cho ra đời nhiều tác phẩm hay và đặc sắc, là món quà vô giá anh dành tặng độc giả Khi nói về quê hương, Nguyễn Ngọc Thuần đã từng tâm sự: “Quê hương tôi là những khoảng trời rộng rãi Nằm đâu cũng có thể ngủ được, ở đâu cũng có một mùi thơm lúa non, mùi rạ, mùi cây lá được ủ ê trong ngập ngụa không khí…” [6] Quê hương tươi đẹp là thế nên trong tâm thức anh lúc nào cũng hướng về nguồn cội, nơi chôn rau cắt rốn, nơi gắn bó tuổi thơ êm đềm và hạnh phúc Sống ở thành phố nơi phồn hoa đô thị, ồn ào náo nhiệt nhưng thật lòng anh chỉ muốn về quê, nơi mà cuộc sống trôi qua êm đềm, giản dị Chính vì vậy, trong các trang truyện của Nguyễn Ngọc Thuần người

đọc luôn được thả hồn mình theo không gian mênh mông của cánh đồng quê, con sông quê, và khu vườn đầy ắp hoa thơm trái ngọt

Sinh ra trong một gia đình khó khăn về mặt kinh tế, nhưng Nguyễn Ngọc Thuần may mắn được sống trong sự thương yêu đùm bọc của bố mẹ, anh chị em và những người ruột thịt thân thiết, những người hàng xóm tốt bụng Vì thế, các tác phẩm của anh luôn tràn ngập tình yêu thương, sự quan tâm, sẻ chia của mọi người dành cho nhau thật nồng ấm Với anh sự quan tâm, yêu thương, chia sẻ giữa người với người là một tình thương lớn, một điều đáng trân trọng

Đến với văn chương như là duyên nợ và thật tình cờ Nguyễn Ngọc Thuần

đã từng chia sẻ: “Tất cả bắt đầu từ một sự tình cờ Một hôm, tôi ghé chơi nhà người dì, nhìn thấy một cái máy đánh chữ cũ kỹ bụi bám đầy Tôi bèn mang ra lau dầu Lau dầu xong, tiện tay tôi gõ chơi vài chữ rồi ngẫu hứng viết lung tung, không ngờ càng viết lại càng thấy thích Từ đó, tôi bắt đầu viết và dần dần hình thành ý thức viết Đến lúc ấy tôi mới tập trung học ngữ pháp ” [8] Tình cờ đến với văn chương nhưng những tác phẩm anh viết ra hầu như đều nhận được giải thưởng mà toàn là giải cao Như vậy, những giải thưởng mà anh đạt được không phải do may mắn mà do sự nỗ lực sáng tạo không biết mệt mỏi và niềm đam mê cháy bỏng đối với văn chương

Chuyên ngành mỹ thuật là niềm đam mê Nguyễn Ngọc Thuần theo đuổi thời đại học Dường như mối duyên giữa mỹ thuật và văn chương thật gắn bó

và gần gũi trong anh Những nhân vật được anh vẽ nên trong những bức tranh cũng giống như những nhân vật được anh khắc họa trong các tác phẩm văn học Đó là kết quả sáng tạo nghệ thuật của một họa sĩ viết văn Độc giả yêu mến anh, những nhà phê bình văn học đánh giá cao anh bởi văn xuôi của anh là

sự hòa hợp giữa hội họa và văn học Tất cả các tác phẩm Nguyễn Ngọc Thuần viết ra đều được anh tự minh họa bằng những hình ảnh sinh động, đó cũng

chính là một kênh liên kết giúp độc giả hiểu sâu sắc ý nghĩa của truyện Viết cho thiếu nhi đã khó, viết để đạt giải nhiều như Nguyễn Ngọc Thuần càng khó hơn Anh cho rằng, khi viết văn thì điều đầu tiên phải hiểu rõ là mình viết cho đối tượng nào để có những điều chỉnh phù hợp Khi viết cho thiếu nhi anh đã đặt mình vào vị trí của một đứa trẻ để xem chúng có hiểu không, có thích thú không Có được thành công lớn như vậy là bởi anh viết bằng cả tấm lòng yêu thương con trẻ, bằng cả ý thức trách nhiệm của người cầm bút Đọc truyện của anh, ta thấy thấp thoáng hình ảnh của một nhà tâm lí học, một người bạn của trẻ thơ đồng thời toát lên vẻ đẹp của đường nét, màu sắc trong hội họa Tất cả hội tụ lại làm nên tính nhân văn sâu sắc trong các tác phẩm của anh

Để viết nên tác phẩm, nhà văn cần phải có vốn hiểu biết phong phú Nguyễn Ngọc Thuần rất ít đọc sách, nhưng cuốn nào thích thì đọc cả chục lần cho đến khi không còn thích nữa.Với anh, đọc một cuốn sách thì phải “chôm” lấy một điều gì đó, không được nhiều thì cũng phải được ít Có như vậy dần dần mới tích lũy được nhiều điều về vốn sống, vốn văn hóa, nó là kiến thức

bổ ích cho quá trình sáng tác của anh Không chỉ tìm hiểu kiến thức qua sách

vở mà Nguyễn Ngọc Thuần còn tìm hiểu từ chính cuộc sống thực tế Anh tâm sự: “Trước đây, tôi nhận nuôi “dùm” gia đình cả gần chục đứa cháu! Gần gũi với trẻ con, người ta phát hiện ra nhiều điều thú vị trong cuộc sống Trong thế giới trẻ thơ, mọi việc thật nhẹ nhàng, không lo toan Cứ thử tưởng tượng, trong một gia đình, khi có biến cố xảy ra thì những đau buồn ấy được trẻ con cảm nhận một cách nhẹ nhàng hơn, ít bi lụy hơn Người lớn nên học nhìn đời bằng đôi mắt của trẻ thơ để thấy cuộc sống thanh thản, đáng sống hơn” [4]

Những điều giản dị mà anh cảm nhận được từ những đứa trẻ ấy chính là điều được anh phản ánh trong tác phẩm của mình Những nhân vật trong các tác phẩm của Nguyễn Ngọc Thuần đều bắt nguồn từ anh nhưng không phải là anh Anh chỉ mượn cảnh làng quê, cuộc sống thời thơ ấu làm nền cho câu chuyện mà

anh kể cho độc giả Những tình cảm thân yêu của bố, mẹ, anh chị, bạn bè trong các tác phẩm là những cảm nhận của chính anh đã trải qua thời thơ ấu Vì “từ nhỏ, tôi đã là một đứa trẻ giàu có về tinh thần Trong gia đình, tôi là con út, lại

là con trai duy nhất trong nhà nên rất được mọi người chiều chuộng, hầu như muốn gì được nấy Đó là tài sản lớn nhất và quý giá nhất mà tôi sở hữu” [4] Tình cảm của gia đình, bạn bè chính là vốn sống quý giá giúp nhà văn thêm trưởng thành và đem đến cho độc giả những tác phẩm văn học có giá trị

Như vậy, vốn sống, vốn văn hóa của Nguyễn Ngọc Thuần được tích lũy

từ chính cuộc đời; bắt đầu từ khi anh còn là một cậu bé học trường làng đến

khi trưởng thành, học tập tại trường Đại học Mỹ thuật và công tác tại báo Mực

Tím, báo Tuổi trẻ Thành phố Hồ Chí Minh Với những trải nghiệm thú vị và

những bài học rút ra từ cuộc sống, Nguyễn Ngọc Thuần, bằng tài năng và sự sáng tạo tuyệt vời đã cho ra đời một loạt các tác phẩm hay được nhiều độc giả yêu mến Hy vọng rằng trong thời gian không xa anh sẽ tiếp tục cho ra đời nhiều tác phẩm có giá trị để không phụ sự kì vọng của bạn đọc

1.2 Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Ngọc Thuần

Quan niệm nghệ thuật được hiểu là nguyên tắc cắt nghĩa thế giới và con người vốn có của hình thức nghệ thuật, đảm bảo cho khả năng thể hiện đời sống với một chiều sâu nào đó Là sự miêu tả hữu hạn của thế giới vô hạn, là cuộc đời, hình tượng văn học phải được mở đầu và kết thúc, con người và cảnh vật phải được nhìn ở góc độ nào đó Để tái hiện cuộc sống con người, tác giả phải hiểu cách họ giao tiếp với nhau, với thế giới và với bản thân, cách

họ sống, hành động và suy nghĩ, điều họ quan tâm và không quan tâm trong cuộc đời Tổng hợp tất cả mọi điều đó tạo thành mô hình nghệ thuật về thế giới và con người bao quát mà tác giả xuất phát để khắc họa hình tượng của những con người và số phận cụ thể, tổ chức quan hệ của các nhân vật, giải quyết xung đột, xây dựng kết cấu tác phẩm

Quan niệm nghệ thuật của một nhà văn có thể được phát biểu trực tiếp dưới dạng những tuyên ngôn, bài tiểu luận, song nó chủ yếu được thể hiện trong sáng tác Nói đến quan niệm nghệ thuật là nói đến sự sáng tạo về chất trong cảm thụ và miêu tả đời sống: “Quan niệm nghệ thuật là một phạm trù nghệ thuật học, nó gắn với quan niệm thế giới quan, triết học và xã hội học về con người và thế giới nói chung nhưng tự bản thân nó là một ý thức hệ, đặc biệt gắn liền với miêu tả nghệ thuật Đó là ý thức hệ nhân bản mà mục đích là khám phá ngày càng sâu sắc con người như nó tự cảm thấy trong tự nhiên, xã hội và lịch sử với tất cả sự phong phú, tinh tế” [10]

Vì vậy, việc hiểu được quan niệm nghệ thuật của một nhà văn có thể xem như cầm được chìa khoá để đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn đó

1.2.1 Qua phát ngôn trực tiếp

Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Ngọc Thuần trước hết được thể hiện qua những phát ngôn trực tiếp của anh về văn chương nghệ thuật trong những bài trả lời phỏng vấn, trao đổi

Với anh, khi viết văn thì điều đầu tiên là phải xác định được đối tượng mình phản ánh để có những điều chỉnh thích hợp Đó là “viết cho ai” Người cầm bút trước tiên phải xác định được đối tượng sẽ tiếp nhận những điều mình viết ra Nguyễn Ngọc Thuần quan niệm: “Viết cho thiếu nhi và viết cho người lớn cũng là một cách viết nhưng tôi tìm cách trình bày câu văn sao cho ngắn gọn, dễ hiểu Khi viết, tôi đặt mình vào vị thế một đứa trẻ để xem chúng

có hiểu không, có thích thú không Tôi cứ viết các ý tứ ra hết, thấy chỗ nào hơi “quá tầm” một chút là gạch bỏ, cứ gạch chỗ này, xóa chỗ kia cho đến khi nào thấy “được” Viết truyện cho người lớn đọc thì dễ hơn nhiều, mình nghĩ

gì thì cứ viết vậy…” [13] Theo Nguyễn Ngọc Thuần, viết cho người lớn thường dễ thành công hơn viết cho thiếu nhi Khi viết cho người lớn, các nhà văn dường như đang được tâm sự, chia sẻ những điều mình được trải nghiệm,

nhưng viết cho thiếu nhi thì phải vận dụng tối đa trí tưởng tượng, sự quan sát cũng như cảm nhận của mình Bởi lẽ lúc đó tuổi thơ đã qua, thời đại đã khác cho nên phải viết sao cho đúng với tuổi thơ nói chung, với thời đại mình đang sống và đang viết nói riêng Đây là yêu cầu không phải dễ đối với người cầm bút Nguyễn Ngọc Thuần cũng thế, anh viết cho cả thiếu nhi và người lớn Nhưng dường như anh có duyên hơn khi viết cho thiếu nhi, hầu hết các tác phẩm viết cho thiếu nhi của anh đều được giải và được độc giả yêu thích, đón nhận nồng nhiệt Một trong những nguyên nhân quan trọng tạo nên thành công

đó là do ngay từ khi đặt bút viết, anh đã xác định được đối tượng phục vụ

Với Nguyễn Ngọc Thuần, cuộc chơi văn chương luôn cần một tinh thần đẹp Bởi lẽ người ta tìm đến văn chương không phải để cập nhật thông tin mà

là để tìm những cảm xúc và sự suy tưởng Mỗi người viết có quyền lựa chọn bối cảnh không gian và thời gian cho tác phẩm của mình, vấn đề là anh không được đánh mất tinh thần nhân văn của nó Trong cuộc sống hiện đại, người ta luôn khao khát tìm cái đẹp Tìm đến văn chương, độc giả mong muốn được thưởng thức những trang văn hay, những cảm xúc đẹp và trí tưởng tượng được thăng hoa, sự suy tưởng được thể hiện tột cùng Có thể đó là những trang văn viết về cái xấu xa, độc ác nhưng thông qua những trang viết về cái xấu đó, nhà văn muốn gửi đến những thông điệp về cái đẹp, về tính nhân văn

Và đó mới thực sự là mục đích cuối cùng của văn chương Anh cũng cho rằng: “Nếu xem văn chương là một cuộc chơi lớn thì điều quan trọng không phải anh chơi nhiều hay chơi ít, lâu hay mau Anh chỉ có thể xuất hiện để chơi một lần nhưng chơi sao cho đẹp mới là quan trọng” [13] Chỉ một câu phát biểu ngắn gọn nhưng qua đó có thể thấy được ý thức tạo dựng, khẳng định phong cách của Nguyễn Ngọc Thuần Anh hiểu rằng bước vào thế giới của văn chương, chữ nghĩa là bắt đầu một cuộc chơi mà ở đó có rất nhiều luật lệ khắt khe, không phải ai cũng có thể tham gia và càng không phải ai cũng có

thể thành công Điều quan trọng là khi đã tham gia vào cuộc chơi lớn đó thì việc chơi ít hay lâu không phải là vấn đề chính mà việc mình đã để lại được dấu ấn như thế nào, để khi mình từ giã rồi mà nhiều người vẫn còn nhớ đến mình với những ấn tượng tốt đẹp mới là quan trọng Anh cho rằng: “Viết không đẹp thì đừng viết: tôi quan niệm văn chương thì phải đẹp Trong đó yếu

tố con người là quan trọng nhất Tôi là dân mỹ thuật, nếu viết không đẹp thì đừng viết” [19] Anh luôn mơ ước cái đẹp từ mối giao cảm giữa người với người Văn chương nghệ thuật thuộc nhiều về năng khiếu nên không thể bị gò

ép hay bắt buộc là có thể viết được “chỉ viết khi cảm thấy rất tự do, thoải mái, không bị trói buộc, không chịu một sức ép nào” [9] Đó là lúc mà cảm xúc của anh thăng hoa, cây bút và trí tưởng tượng được kết hợp để tạo nên những trang viết đẹp Và những trang viết đó, theo quan niệm của anh thì phải xuất phát từ con người, từ mối giao hòa giữa con người với con người, giữa con người với thiên nhiên Chính vì thế, bạn đọc có thể thấy các nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần luôn cư xử với nhau rất hòa nhã, rất tốt, ít va chạm Thiên nhiên cũng được miêu tả trong sự tương ứng với con người để tô điểm và đẹp hơn Thực tế là anh đã viết được những gì như anh nghĩ và mơ ước

Nguyễn Ngọc Thuần quan niệm nghệ thuật, văn chương phải luôn có những phát hiện mới lạ, đặc sắc Anh thấy rằng thế giới chính là những gì thân thuộc, thương mến nhất, ngay ở trước mắt: khu vườn nhỏ cạnh cửa sổ nhà mình, cuộc sống hàng ngày êm đềm của cha mẹ, bạn bè, cô giáo, hàng xóm láng giềng kế bên và thật thú vị, ở ngay trong trái tim của chính mình Tất cả những rung động về những điều bình thường của đời sống đã khiến Nguyễn Ngọc Thuần phải viết ra giấy như để chia sẻ, giãi bày và hướng mọi người về với tuổi thơ, cái tuổi đẹp nhất với nhiều mộng mơ trong trắng, tinh khôi Người đọc không chỉ tìm thấy trong trang văn của Nguyễn Ngọc Thuần những khu vườn mến yêu, những điều thân thuộc, những tình cảm thương

mến mà dường như họ còn tìm thấy cả tuổi thơ của mình ở đó, thấy được những cảm xúc đẹp một thời đã qua Vì vậy, khi gấp trang sách lại, dường như trong mỗi người đều lắng đọng những cảm xúc êm ái, nhẹ nhàng

Nguyễn Ngọc Thuần có những suy nghĩ, quan điểm rất độc đáo và mới mẻ: Anh nhận thấy cái phổ quát là cái ít giá trị, chỉ là cái đến sau, anh lập luận: một cuốn sách hay phải là một cuốn sách khác biệt trước đã, sau đó nó tức khắc trở thành phổ quát: “Tôi nghĩ đơn giản rằng: thế giới thiếu thứ gì thì thứ đó trở thành vấn đề toàn cầu Thế giới này chắc chắn thiếu tình thương, thiếu sự sẻ chia, cái đói vẫn còn, cái chết oan uổng vẫn còn, đó là vấn đề toàn cầu… Nhà văn toàn cầu không phải là nhà văn sáng chế ra một loại ngôn ngữ mới, điều đó về bản chất là thừa, mà anh ta phải chính là kẻ phân phối sự

thiếu hụt đó” [9] Chính vì thế mà bạn đọc thấy trong những trang văn của

Nguyễn Ngọc Thuần, dù viết cho thiếu nhi hay người lớn thì cũng luôn đầy ắp tình thương mến, lòng nhân đạo, tình người Khi được nhận giải Peter Pan

cho cuốn Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, anh không cho rằng vì cuốn sách đó

mang tính phổ quát mà điều quan trọng là cuốn sách đã mang đến cho độc giả những điều mà họ đang thiếu trong cuộc sống thường nhật: đó là tình thương,

là sự sẻ chia của những con người trong cùng một làng quê Những trang viết

về tình thương đó không chỉ xuất phát từ những gì Nguyễn Ngọc Thuần trải qua mà còn bắt nguồn từ chính mong muốn, tấm lòng nhân đạo của nhà văn với cuộc sống, con người Quả thật đây là một quan niệm nghệ thuật rất sâu sắc mà không phải người cầm bút nào cũng có thể thấm nhuần được Anh cho rằng: văn chương xuất phát từ tâm tính Đó cũng chính là một yếu tố quan trọng góp phần tạo nên giọng kể chuyện vừa cổ tích vừa hiện đại trong văn xuôi Nguyễn Ngọc Thuần Anh tự nhận mình có trái tim hơi cổ điển Với một cuộc sống riêng hơi chậm trong việc hòa đồng với môi trường nên anh đưa vào văn chương cái nhìn cuộc sống lạc quan hơn bản tính vốn có của anh và

có phần “lạ biệt” hơn so với cuộc sống đang diễn ra xung quanh Chính vì thế, người đọc luôn thấy thế giới trong những trang văn của anh thật nhẹ nhàng, đầm ấm và tươi đẹp, không có tranh đấu cũng không có nhiều mâu thuẫn, xung đột gay gắt mà bao trùm lên tất cả là tình người, tình yêu thiên nhiên

Nguyễn Ngọc Thuần đã nhận thấy những tác dụng to lớn của văn chương đối với bản thân: Văn chương giúp tôi hiểu về giá trị bản thân hơn những gì tôi nghĩ về mình Anh luôn trăn trở khi viết: những câu chuyện, suy

tư, những mộng tưởng của mình và của tác phẩm văn chương nói chung: liệu

có cần cho cuộc đời không, khi mà không có chúng, cuộc đời vẫn trôi, như nước chảy qua cầu Chính những suy nghĩ này đã cho bạn đọc thấy được trái tim nhân hậu của anh: Anh luôn mong muốn mang đến cho cuộc đời những điều mới mẻ, những đóng góp để cuộc đời này có ý nghĩa hơn đối với mỗi người Đây chính là những suy nghĩ đúng đắn của một nhà văn chân chính

Với Nguyễn Ngọc Thuần, miêu tả một thế giới không phải chỉ nhìn bằng mắt mà bằng những rung động với thiên nhiên, với tình bạn và cả những triết lý tưởng như ngây ngô nhưng lại rất có sức nặng Tác giả tâm sự: “Khi viết, tôi không đặt ý đồ bố cục cho cuốn sách, mà cứ viết một mạch, cho đến khi cảm thấy đủ rồi thì dừng lại Tôi từ từ khám phá ra nhân vật của mình, mỗi lúc một mới mẻ, bất ngờ, khi đó nhân vật mới sinh ra” [20] Anh cũng luôn tự nhủ:

“Các bậc tiền bối đã viết hết, nói hết rồi Những người viết trẻ chỉ còn bối cảnh, không gian, thời gian là mới thôi Cái khó nữa là người trẻ làm sao gọi đúng

tên của thời đại mình” [20] Trong viết văn, cảm xúc luôn được đề cao, người

viết văn không thể viết được những trang văn hay, những trang viết đẹp nếu như họ chỉ viết bằng những điều mình quan sát được Để tạo nên những trang văn hay, đẹp thì ngoài những điều quan sát, người viết còn phải thể hiện lên trang giấy những điều mình cảm nhận, những rung động từ sâu thẳm tâm hồn

để từ đó có cách cảm nhận riêng của mình về những điều quan sát được, rồi rút

ra những bài học nhân văn Đó không phải là một việc dễ Nó phụ thuộc nhiều vào trí tưởng tượng, sự rung động và đặc biệt là sức sáng tạo của mỗi người Chính vì thấm nhuần được những điều đó nên hầu hết các trang viết của Nguyễn Ngọc Thuần không chỉ chứa đựng thực tế phong phú, đa dạng anh quan sát được mà còn ẩn chứa biết bao những cảm nhận tinh tế, sự rung động

và sức sáng tạo mãnh liệt

1.2.2 Qua văn chương

Những quan niệm về nghệ thuật của Nguyễn Ngọc Thuần trong các phát ngôn trực tiếp đã hỗ trợ, hoàn thiện hơn cho quan niệm nghệ thuật được thể hiện trong các sáng tác cụ thể góp phần tạo nên dấu ấn, phong cách của anh trên văn đàn cũng như trong lòng bạn đọc

Nếu như trong các phát ngôn trực tiếp, Nguyễn Ngọc Thuần nói rằng những ý tưởng viết của anh đều xuất phát từ làng quê, nông thôn, từ những mảnh vườn, những ao làng thì các nhân vật nghệ sĩ của anh trong các sáng tác dường như cũng có quan điểm tương tự Tiêu biểu là nhân vật nhà thơ trong

Người đàn bà, gã bán thịt và nhà thơ Nhà thơ được tái hiện: “Tên nhà thơ

này có một điểm kì lạ là rất sợ những tiếng ồn ào của đô thị, xa rời đám đông

và ghét những ngày chủ nhật Đối với gã, lang thang phố xá vào ngày chủ nhật là một cực hình Gã thích sống một thế giới không có ai, mọi đường phố phải ngủ trong mê mệt, mọi cây cành rũ lá và gào thét trong im lặng về một nỗi đau cành nhánh nào đó Gã muốn bầu trời và mặt đất phải giao phối với nhau, đám mây phải mang tin báo bão, con người đứng trước mọi sự vật phải

hòa tan và tiêu, chảy ra…” [14; 106] Gã nhà thơ có những suy nghĩ thật lạ

Bởi lẽ, gã đang đi tìm nguồn cảm hứng để sáng tác Trong hành trình gian khổ

đó, gã chỉ thấy thật sự thăng hoa, có cảm xúc khi được sống ở những vùng nông thôn, làng quê, được hòa mình trong thiên nhiên, đất trời, được giao hòa cùng mọi người, được sống hết mình với cảnh vật Đó cũng chính là quan

niệm nghệ thuật của Nguyễn Ngọc Thuần Trong những trang văn của anh luôn tràn ngập làng cảnh, tràn ngập thiên nhiên Ở đó luôn có sự giao hòa giữa con người với thiên nhiên

Nguyễn Ngọc Thuần đặc biệt quan tâm đến mối quan hệ giữa hiện thực

và nghệ thuật Anh cho rằng: “Có thể nói đây là một bài học mất cân đối giữa các thành phần: hiện thực và thơ ca Anh sống bằng tư duy thơ ca, trong khi bông hồng và hướng dương lại chịu sức nặng của thời tiết, nguồn sống, mặt đất… giá trị của thực tại” [16; 62] Một cái đầu bay bổng, lơ lửng trên mây phải luôn được nâng đỡ bằng hiện thực thì mới có thể tồn tại được lâu dài Cũng như cái đẹp phải xuất phát từ hiện thực thì mới là cái đẹp thực sự, có thể sống và tồn tại trong lòng người Theo anh, con người sống ở thế giới này thì cần phải luôn điều chỉnh, cân đối giữa hiện thực và nghệ thuật Nghệ thuật cần phải bắt nguồn và dường như luôn chịu ảnh hưởng từ hiện thực Những trang văn của Nguyễn Ngọc Thuần được cho là như những đám mây lơ lửng

và bay bổng Tuy nhiên, trong chất thơ bay bổng đó là cả một hiện thực sống động của tuổi thơ anh, của cuộc sống bao kiếp người lao động hiền hòa, chất phác Vấn đề ở đây là anh nhìn cuộc sống theo một góc tiếp cận khác nên người đọc cảm thấy ít khốc liệt và dữ dội hơn so với cuộc sống đang diễn ra quanh mình

Anh nhận thấy: “Ngôn ngữ chỉ đưa người ta đi xa hơn bản thân mình, nhìn rõ hơn nhưng không đưa đến cho người ta một phương pháp chữa trị Có những căn bệnh đến từ ngôn ngữ, nhưng cũng có những căn bệnh, ngôn ngữ chỉ là kẻ đứng ngoài hàng rào” [16; 200] Phải chăng, ở đây, Nguyễn Ngọc Thuần muốn nói đến vai trò, tác dụng của ngôn ngữ nói riêng, của văn chương nói chung? Anh từng cho rằng chữ nghĩa rất dễ gây cho con người ảo giác Nhưng anh cũng nhận thấy rất rõ sức mạnh của chữ nghĩa: “tôi tin nếu đúng là chữ nghĩa thì nó luôn luôn có sức mạnh.Chữ nghĩa có thể phá hủy

hoặc làm lành cuộc đời tôi Cũng nhờ chữ nghĩa, tôi được người khác trân trọng hơn, so với tôi lúc còn là một thằng bé buồn chán tự ý bỏ học vào năm lớp 10 và không làm gì khác” [20] Anh đặc biệt đề cao sức mạnh của ngôn ngữ trong việc hình thành trí tưởng tượng hay sự liên tưởng: “Cô chị cả vừa nhìn thấy vội chạy ra ôm chặt thằng bé lại Trong những bài học ngôn ngữ, cô

đã loại từ “giết” ra khỏi hệ thống ngôn từ Tại sao phải dạy cho một đứa trẻ từ này? Tại sao thế giới con người lại sản sinh ra từ này? Nó có thật sự cần thiết không? Nó làm cho con người hung hăng hơn Trong khi đó, có hàng vạn ngôn từ đáng yêu lại không biết đến Chưa kể, một ngôn ngữ sẽ cho con người ta nếp nghĩ Khi đọc từ “giết”, đương nhiên đứa con của cô sẽ hình dung ra sự việc đó như thế nào Có khác nào đang cung cấp cho nó một vũ khí” [16; 227] Là cái vỏ của tư duy, ngôn ngữ nói chung, ngôn ngữ văn học nói riêng liên quan mật thiết với ý thức và ý thức văn học, phản ánh một cách

cụ thể, chính xác, sinh động những biến đổi của tư duy văn học Vì vậy, Nguyễn Ngọc Thuần hiểu rất rõ sức mạnh của ngôn ngữ trong việc biểu đạt, truyền tải dụng ý của người viết đến bạn đọc Anh luôn ý thức được việc dùng những ngôn ngữ trong sáng sẽ góp phần không nhỏ vào việc hình thành ý thức sử dụng ngôn ngữ cũng như hoàn thiện những tính thiện cho bạn đọc Có thể nói đây cũng là một nét quan trọng của quan niệm nghệ thuật góp phần tạo nên đặc sắc trong thế giới nghệ thuật của anh

Là một nghệ sĩ - họa sĩ, Nguyễn Ngọc Thuần hiểu rất rõ một điều quan trọng trong sáng tạo nghệ thuật: Sự kém sáng tạo sẽ dẫn đến nhàm chán Anh còn quan niệm: Năng khiếu chẳng qua là đặt đúng chỗ thôi Vì hiểu được điều

đó mà nhân vật trong truyện Quanh co vẫn chuyện bông hồng đã cảm thấy

“cái ước muốn là ca sĩ cũng phần nào nguôi ngoai trong tôi” [15; 47] Chính

vì hiểu được quy luật đào thải khắc nghiệt của văn chương nghệ thuật nên qua những trang viết của mình, anh luôn không ngừng tìm tòi, thử nghiệm cách

viết mới lạ, độc đáo, sáng tạo để mang đến cho độc giả những cảm giác khoan khoái, dễ chịu sau khi gấp lại những trang văn của anh Và cũng chính sự sáng tạo không ngừng nghỉ này đã mang lại cho anh những giải thưởng cao quý mà không phải nhà văn nào cũng có thể đạt được

Có thể nói, với những trang viết của mình, Nguyễn Ngọc Thuần đã góp một tiếng nói làm đa dạng thêm cho văn học Việt Nam đương đại Anh đã đem đến cho người đọc hình dung về văn học và cách cảm thụ không giống

như trước nữa, giúp cho độc giả tìm được những dư âm trong trẻo, hồn nhiên

còn lắng lại trong tâm hồn mình

1.3 Cơ sở hình thành thế giới hình tƣợng truyện Nguyễn Ngọc Thuần

1.3.1 Ảnh hưởng của gia đình, quê hương và môi trường sống

Theo dõi những tâm sự của Nguyễn Ngọc Thuần qua các cuộc phỏng vấn và nghiên cứu cụ thể các tác phẩm của anh, có thể thấy sự sáng tạo thế giới hình tượng truyện Nguyễn Ngọc Thuần có phần chịu ảnh hưởng lớn từ yếu tố gia đình, quê hương và môi trường sống

Nguyễn Ngọc Thuần tâm sự rằng: “Mẹ tôi dạy tôi hai điều: đừng bao giờ cay nghiệt vì mình có cuộc sống khốn khó, hoặc đem cái khốn khó đó mà dằn hắt người khác; và một miếng thịt ngon cũng cần một nhát cắt có đường nét,

huống hồ là văn vẻ” [13] Có lẽ đây chính là điều răn dạy được anh khắc ghi

nhất Vì thế trong sáng tác của anh, người ta không thấy vẻ khinh miệt sự nghèo khó, không thấy than thở vì nghèo khó mà chỉ thấy sự cố gắng, nỗ lực để thoát khỏi cảnh nghèo đói Đặc biệt là trong nghèo đói, người ta vẫn rất giàu

tình yêu thương, chia sẻ, giúp đỡ những người cùng cảnh ngộ Mỗi tác phẩm

của anh đều để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng bạn đọc về tình người, thể hiện

“đường nét” và phong cách sáng tác của anh

Các nhân vật trong truyện của Nguyễn Ngọc Thuần hầu hết đều xuất thân

từ nghèo khó Anh lý giải rằng bản thân anh sinh ra trong cảnh nghèo Cái tinh

thần “nghèo khó” cũng không buông tha anh trong từng suy nghĩ Phải chăng chính vì thế mà các nhân vật của anh đều là những người có cuộc sống khó khăn, nghèo khổ Tuy nhiên, anh cho rằng đó không phải là cái quan trọng nhất, quyết

định nhân vật của mình “…nhân vật của tôi thì luôn giàu Tinh thần thì ai cũng

giàu cả, tôi nghĩ vậy” [13] Các nhân vật của Nguyễn Ngọc Thuần luôn có tâm hồn phong phú, tinh tế và nhạy cảm, luôn là những con người giàu lòng yêu thương, nhân hậu và vị tha Anh cho biết thêm: “Mẹ tôi bán thịt heo ngoài chợ

Mẹ không thích tôi viết văn nhưng lại đọc tất cả những gì tôi viết một cách kỹ lưỡng Tôi lớn lên trong tình thương tuyệt đối của gia đình nên khi viết cho trẻ

con, tôi cũng thấy rằng mình phải viết với một tấm lòng trân trọng” [13] Sự ủng

hộ, giúp đỡ của gia đình chính là động lực lớn nhất giúp anh có thể tập trung cho văn chương và có được những sáng tạo độc đáo

Rất ít người biết, Nguyễn Ngọc Thuần có một tuổi thơ như một cậu bé

du mục, đi theo xe của ba mình dọc các cung đường buôn bán Một tuổi thơ

có thể là rất buồn, rất cực nhọc, khó khăn Nhưng với anh đấy lại là “một tuổi thơ hấp dẫn” Ký ức đó như một bệ phóng, để anh nhìn cuộc sống qua một lăng kính khác Trong thế giới tưởng tượng của anh, dường như mọi thứ đều được bay bổng, mộng mơ tối đa Bởi lẽ anh thấy rằng: đời chúng ta đã vô cùng nhạt nhẽo, phải để cho nhân vật của chúng ta được sống mạnh mẽ hơn

Những trang sách không giống đời thường ấy có sức cuốn hút người đọc, những người đến với nghệ thuật cốt để tìm cái khác thường, để được cùng tác giả thăng hoa đưa trí tưởng tượng bay lên với những cảm xúc dâng trào

Môi trường sống, quê hương nơi anh sinh ra và lớn lên cũng có ảnh hưởng rất lớn đến thế giới hình tượng của anh Ngay từ nhỏ anh đã là một đứa trẻ có cá tính nhưng lúc nào cũng buồn buồn lặng lẽ Phải chăng đây chính là dấu hiệu tiềm ẩn của một nghệ sĩ tài năng? Sinh ra và lớn lên ở một vùng quê nghèo khó, nhọc nhằn Sự nghèo khó, nhọc nhằn đó đã in dấu đậm nét trong những tác phẩm

của anh Nhưng cái đáng quý ở Nguyễn Ngọc Thuần là anh biết chắt lọc từ cuộc sống nhọc nhằn, nghiệt ngã để bày ra trang viết một cái dịu dàng, trong sáng tưởng như bình thường nhưng sâu sắc tư duy và đầy tinh tế, ý nghĩa

Làng quê với những mảnh vườn tươi đẹp, dòng sông thơ mộng, con người hiền lành, chất phác… tất cả con người và cảnh vật đó đã đi vào truyện Nguyễn Ngọc Thuần Bầu khí quyển quê hương đã tạo nên hơi thở, tạo nên sự sống cho truyện Nguyễn Ngọc Thuần Không gian làng quê đã tạo nên không gian truyện Nguyễn Ngọc Thuần… Có thể nói tất cả những gì Nguyễn Ngọc Thuần thể hiện trong các trang sách của mình cuốn hút độc giả dường như có bùa mê đều bắt nguồn từ một tâm hồn gắn bó thiết tha với quê hương, với cội nguồn Giống như cánh chim, cánh diều bay cao mấy cũng phải có chỗ đậu,

có một điểm gắn kết với mặt đất

1.3.2 Ảnh hưởng từ phương thức sáng tạo của họa sĩ

Trắng, đen, da cam, xanh… có thể hình dung các truyện của Nguyễn Ngọc Thuần như những bức tranh đẹp có sự pha trộn của nhiều mảng màu, gam màu, có nhiều đường nét cắt ngang dọc và nhiều hình khối Xét một cách toàn thể, đó là những bức tranh đẹp, thơ mộng và sinh động

Người đọc thấy dường như Nguyễn Ngọc Thuần đang vẽ tranh bằng ngôn từ Các trang văn của anh đậm màu sắc, nhất là khi miêu tả các mùa trong năm Bức tranh thiên nhiên mùa xuân được anh vẽ với tràn ngập màu xanh của cỏ cây, của sự pha trộn giữa màu xanh và màu hồng tạo nên bức tranh mùa xuân sáng bừng với các gam màu tươi mang lại cho bạn đọc cảm giác tràn đầy hi vọng: “Bỏ mặc ngoài vườn, mùa xuân đã sang Những ngọn

cỏ đầm mình trong khoảng xanh Rồi lặng lẽ đầm mình trong màu hồng của hoa Những mùa màng sẽ tiếp nối như từng cánh tay hết thu ngắn lại vươn dài” [17; 70] Chính nhờ việc “vẽ tranh” bằng ngôn từ, Nguyễn Ngọc Thuần

đã giúp người đọc có thể dễ dàng hình dung bức tranh thiên nhiên được miêu

tả, đồng thời giúp cho trí tưởng tượng của bạn đọc được thả sức tung hoành theo những điều nhà văn thể hiện

Đọc truyện Nguyễn Ngọc Thuần, bạn đọc thấy hiện lên cả một thế giới

đa sắc, lung linh Đó chính là nhờ ảnh hưởng từ quá trình sáng tạo của người họa sĩ, sự nhạy cảm với màu sắc tạo nên Và cũng thật khéo léo như khi vẽ tranh, Nguyễn Ngọc Thuần phối màu rất hợp lý cho bức tranh bằng ngôn từ của mình Qua sự miêu tả của anh, người đọc có thể hình dung được vẻ đẹp của thiên nhiên tuyệt diệu Hơn thế nữa, người ta còn có thể cảm nhận về cái đẹp một cách hết sức tinh tế: “Chẳng hạn dòng sông sẽ đẹp thêm khi được một áng mây soi vào Đôi mắt sẽ đẹp thêm khi long lanh Tâm hồn sẽ rộng lớn khi chúng ta sống nhân ái” [14; 60] Người họa sĩ Nguyễn Ngọc Thuần không chỉ

“vẽ” những bức tranh thiên nhiên mà còn “vẽ” cả những bức tranh về tâm hồn con người Có thể thấy những sắc màu tươi đẹp của hội họa luôn có trong những trang viết của anh Chính điều đó đã góp phần tạo nên nét mới lạ, tươi rói, độc đáo của truyện Nguyễn Ngọc Thuần, mang đến cho độc giả những cảm xúc mới mẻ, trong trẻo, nhẹ nhàng, nhất là trong thời đại hôm nay khi mà nhiều giá trị văn hóa đang dần bị đánh đổi bởi những giá trị vật chất tầm thường thì những cảm xúc ấy càng đáng trân trọng, đáng giữ gìn

Tóm lại, cả gia đình, quê hương và môi trường sống cùng với quan niệm nghệ thuật trong sáng tác đều là những yếu tố quan trọng để tạo nên thế giới hình tượng truyện Nguyễn Ngọc Thuần Chúng sẽ chi phối thế giới hình tượng cũng như các phương diện nghệ thuật trong sáng tác của anh

CHƯƠNG 2 HÌNH TƯỢNG TRUYỆN NGUYỄN NGỌC THUẦN TRONG

HAI TÁC PHẨM VỪA NHẮM MẮT VỪA MỞ CỬA SỔ VÀ MỘT THIÊN

NẰM MỘNG

Trong cuốn 150 Thuật ngữ văn học do tác giả Lại Nguyên Ân biên soạn,

hình tượng nghệ thuật được hiểu là: “Phương thức chiếm lĩnh và tái tạo hiện thực riêng biệt, vốn có và chỉ có ở nghệ thuật Bất cứ hiện tượng nào được xây dựng lại một cách sáng tạo trong tác phẩm nghệ thuật đều là hình tượng nghệ thuật” [1; 141] Đây là phương tiện đặc thù của nghệ thuật để phản ánh hiện thực khách quan Là sản phẩm sáng tạo của người nghệ sĩ trong quá trình nhận thức và tái hiện cuộc sống, hình tượng nghệ thuật bao giờ cũng có sự thống nhất giữa khách quan và chủ quan, giữa tính cụ thể và tính khái quát, giữa tính tạo hình và tính biểu hiện Nói như Arixtốt: “Nhà triết học nói bằng phép tam đoạn luận, nhà thơ nói bằng các hình tượng và bức tranh” [2; 26] Qua tìm

hiểu, chúng tôi nhận thấy rằng thế giới hình tượng trong hai cuốn Vừa nhắm

mắt vừa mở cửa sổ và Một thiên nằm mộng của Nguyễn Ngọc Thuần khá đa

dạng và phong phú Tựu trung lại, thế giới ấy được khắc họa trên hai phương diện cụ thể sau: hình tượng nhân vật con người (trung tâm là trẻ em) và hình tượng thiên nhiên

2.1 Hình tượng nhân vật trẻ em

2.1.1 Nhân vật em bé bé bỏng, ngây thơ

Thế giới trẻ thơ hồn nhiên tràn đầy những điều kì diệu, khiến người lớn luôn ao ước Những đứa trẻ bé bỏng, ngây thơ, đáng yêu với khả năng đánh thức tình yêu thương trong truyện Nguyễn Ngọc Thuần đã để lại trong lòng bạn đọc nhiều ấn tượng sâu sắc Đó là những em bé lên chín, mười, chúng bé bỏng về tuổi tác và cả trong những suy nghĩ, ước muốn Tiêu biểu là nhân vật

chính trong Một thiên nằm mộng, em luôn muốn mình thật bé bỏng trong mắt

của mẹ để được yêu thương, chăm bẵm và đặc biệt là: “Em thích mình đau

khổ lắm, vì lúc đó mẹ sẽ đến bên em vừa cười mẹ vừa nói, ôi cái cục đau khổ của tui! Đôi tay mẹ chạm vào em như chạm vào đau khổ, từng ngón mềm mại

và nương nhẹ Mẹ cười to Em rúc vào lòng mẹ và em cười Em chỉ thích cười

trong lòng mẹ” [17; 9] Đó là cách hiểu về “đau khổ” của em - thật bé bỏng và

ngây thơ, em thích mình đau khổ, đau khổ trong lòng mẹ Lòng mẹ là nơi em

có thể cười, có thể khóc Vì ở đó em được chia sẻ, được an ủi, động viên

Cũng trong Một thiên nằm mộng, nhân vật em - người kể chuyện đã rất

ngây thơ khi luôn tin vào tất cả những điều anh Toàn nói: “Anh Toàn bảo, muốn luyện linh đơn phải hứng chín giọt sương trên nhánh cỏ chân gà mọc trên ngôi mộ phía bên phải vào lúc mười hai giờ đêm Nhưng phải là đêm rằm Và tuyệt đối không được gây tiếng động Sau đó nhỏ chín giọt sương vào cái bình thủy tinh đã được chôn dưới đất chín mươi ngày Sau đó lại phải phơi sương chín mươi đêm Uống vào sẽ thần tiên hiệu nghiệm” [17; 11, 12] Giống như biết bao các bạn nhỏ khác, “em” luôn tin vào những điều diệu kì trong cuộc sống, như tin vào những câu chuyện cổ tích vậy Niềm tin đó giúp

“em” sống tốt hơn cùng hy vọng và mong ước những điều tốt lành đến với những người thân yêu “Em” lý giải việc lớn lên của mình thật ngây thơ, hồn nhiên theo cách hiểu của trẻ con: “Nhẹ nhàng em ngồi xuống mặt đất Em nhìn chiếc bóng của mình Chiếc bóng em trải dài, chúng lớn một cách kỳ lạ

Chúng lớn hơn em, hay là em đã lớn lên từ lúc nào mà em không hay

Em đã lớn trong giấc ngủ, trong những lần em nằm mơ Đôi chân em dài ra Chúng đã mọc trong giấc ngủ của em Chúng rình rình lúc em sơ ý Những giấc mơ đã làm em lớn lên, em tin như vậy” [17; 117, 118] Những giấc mơ giúp “em” lý giải nhiều điều bí ẩn, kỳ lạ trong cuộc sống, đưa “em” tới những chân trời mới lạ của tri thức, suy tưởng và ước mơ “Em” luôn bé bỏng, ngây thơ trong suy nghĩ, trong tình thương vô bờ của mẹ, trong cách nhìn nhận, đánh giá của mọi người xung quanh

Nhân vật “tôi” - người kể chuyện trong Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ

cũng rất bé bỏng và ngây thơ Trong “tôi” những điều bố mẹ nói luôn là những chân lý Bố mẹ là niềm tin và sự ngưỡng mộ của em Vì thế mỗi khi cần nêu một lời nhận định manh tính “triết lý”, khái quát, em đều dẫn lời của bố, mẹ: “cũng theo lời bố nói, một đứa trẻ khi ra đời, bà mụ sẽ đập đập vào mông gọi nó dậy” [18; 10]; “Bố nói, giấc ngủ của đứa trẻ đẹp hơn một cánh đồng” [18; 14]; “theo

bố tôi, cái tên quan trọng lắm” [18;15 ]; “Mẹ nói, những người có “gia đình” vất vả lắm” [18; 64]; “Mẹ tôi nói ngày mưa, nỗi buồn bao giờ cũng nhiều hơn ngày nắng, nhất là những ngày mưa kéo dài” [18; 103]; “Mẹ tôi nói một đứa bé

sẽ trao cho người phụ nữ một cái quyền thiêng liêng nhất, quyền làm mẹ Không có đứa bé, họ sẽ không được làm mẹ Họ đau khổ lắm Họ sẽ thấy mình mất đi nửa cuộc đời Bởi cuộc đời người phụ nữ luôn gắn với những đứa bé, là kho báu quí giá không có gì đánh đổi với họ” [18; 124]; “Bố tôi nói, người sống là một âm thanh nên khi sống, người ta sẽ gây nên tiếng vang bằng chính cuộc sống của mình” [18; 181]; “Bố tôi nói cần phải gieo những hạt mầm vào khu vườn, nhưng tôi cũng biết, mỗi một gương mặt là một hạt mầm gieo vào trí tưởng tượng của tôi” [18; 184] Với “tôi” mỗi lời bố mẹ nói luôn là kim chỉ nam cho những suy nghĩ, hành động, để từ đó định hướng cho những việc làm của mình Trong mắt bố mẹ, “tôi” luôn bé bỏng và ngây thơ và chính bản thân

“tôi” cũng luôn muốn mình nhỏ bé để được âu yếm, vuốt ve, được cười, khóc trong lòng bố mẹ

Những nhân vật bé bỏng, ngây thơ trong truyện Nguyễn Ngọc Thuần không chỉ giúp bạn đọc thấy được tâm hồn, tính cách của trẻ con, cách tiếp cận, tìm hiểu thế giới của chúng mà còn thể hiện giá trị nhân văn sâu sắc của tác phẩm Mỗi đứa trẻ được sinh ra đều xứng đáng được hưởng tình yêu thương và sự nâng niu, trân trọng của tất thảy mọi người Những sinh linh bé bỏng, ngây thơ đó cần phải được bảo vệ, được che chở, cách biệt hẳn với những cái xấu xa, những điều độc ác, những khoảng tối của xã hội

2.1.2 Nhân vật em bé tinh tế, nhạy cảm

Các nhân vật chính trong truyện Nguyễn Ngọc Thuần chủ yếu là những đứa trẻ rất tinh tế và nhạy cảm Chúng không chỉ tinh tế với những biến thái, thay đổi của con người mà quan trọng hơn, chúng còn rất nhạy cảm với những thay đổi của thiên nhiên, đất trời Chúng quan sát rất kĩ những biến chuyển của thiên nhiên để từ đó có những kết luận sâu sắc nhưng cũng rất ngộ nghĩnh, đậm chất trẻ thơ

Đọc xong tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ ta có cảm giác trong

trẻo và yên tĩnh lạ lùng Sở dĩ vậy, không chỉ vì Nguyễn Ngọc Thuần viết truyện trẻ con rất hay mà còn vì tác phẩm đã khơi gợi được những cảm xúc tốt đẹp và trong sáng mà con người ta luôn cố gắng hướng tới Đó là tình yêu cuộc sống, là sự yêu thương, độ lượng với mọi người và với chính mình, là sống giản dị và trọn vẹn với tất cả những cái xấu, cái tốt đang diễn ra xung quanh hàng ngày, hàng giờ Một cậu bé mới 10 tuổi nhưng đã biết rằng mỗi một cái tên là tiếng nói đẹp đẽ nhất, là bí mật mà chỉ bố mẹ mới biết; biết

“đau khổ” khi các bạn trêu cái răng khểnh của mình; biết rằng xung quanh có rất nhiều điều thú vị, chỉ cần mình để ý một chút là có thể phát hiện ra Ví dụ:

cô giáo có một cái mũi rất hồng, nó hồng hơn mọi người và khi cô trợn mắt thì mắt cô thật to, cô có hai đôi guốc…, khi cười sảng khoái là lúc con người

ta đang vui và hạnh phúc… Sự tinh tế nhạy cảm của em bé còn được thể hiện qua ý thức về thiệt thòi, mất mát của những người không lành lặn: “Một cơ thể lành lặn bao giờ cũng thật đẹp Những con người mất đi một phần cơ thể

là mất đi những niềm vui Lần đầu tiên tôi thấy một niềm vui từ thân thể mình, và tôi cũng hiểu nỗi buồn của những người không còn đầy đủ thân thể” [18; 25, 26] Đó là “triết lý” ngây thơ nhưng vô cùng sâu sắc; là sự tinh tế, nhạy cảm của con người luôn hướng tới những giá trị nhân văn đích thực Cậu

bé 10 tuổi đã biết nâng niu, trân trọng giá trị con người của mình, chắc chắn