THỰC TRẠNG THI HÀNH PHÁP LỆNH VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG HÒA GIẢI Ở CƠ SỞ VÀ VIỆC XÂY DỰNG LUẬT HÒA GIẢI CƠ SỞ

Nội dung điều tra Nội dung điều tra bao gồm: Đánh giá thực trạng thi hành Pháp lệnh tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở Mối quan tâm của người dân đến vấn đề hòa giải ở cơ sở; mức độ q

TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

BÁO CÁO KẾT QUẢ ĐIỀU TRA DƯ LUẬN XÃ HỘI

THỰC TRẠNG THI HÀNH PHÁP LỆNH VỀ

TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG HÒA GIẢI

Ở CƠ SỞ VÀ VIỆC XÂY DỰNG

LUẬT HÒA GIẢI CƠ SỞ

ỦY BAN THƯỜNG VỤ QUỐC HỘI VIỆN NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP

4030

Hà Nội, tháng 10 năm 2012

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 4

NỘI DUNG 6

I- TỔNG QUAN CHUNG VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG HÒA GIẢI Ở CƠ SỞ 6

1 Quan niệm về hòa giải và hòa giải ở cơ sở 6

1.1 Khái niệm hòa giải 6

1.2 Khái niệm hòa giải ở cơ sở 7

2 Vai trò của công tác hòa giải ở cơ sở 9

3 Cơ sở pháp lý về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở 10

4 Tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở theo quy định của Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở 11

5 Thực trạng thi hành Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở từ năm 1998 đến nay 13

II - PHÂN TÍCH KẾT QUẢ ĐIỀU TRA DƯ LUẬN XÃ HỘI VỀ THỰC TRẠNG THI HÀNH PHÁP LỆNH VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG HÒA GIẢI Ở CƠ SỞ VÀ VIỆC BAN HÀNH LUẬT HÒA GIẢI CƠ SỞ 16

1 Kết quả điều tra dư luận xã hội về thực trạng thi hành Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở 16

1.1 Thông tin cơ bản về những người được khảo sát 16

1.2 Về công việc của người được hỏi liên quan đến hoạt động hòa giải ở cơ sở 17

1.3 Sự quan tâm của người dân đối với công tác hòa giải ở cơ sở và các quy định của Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở 18

1.4 Sự tham gia của người dân vào công tác hòa giải ở cơ sở 19

1.5 Tác động của Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở đối với đời sống của người dân và toàn xã hội 20

1.6 Mô hình Tổ hòa giải ở cơ sở 22

1.7 Nhu cầu sử dụng hình thức hòa giải ở cơ sở để giải quyết các mâu thuẫn, tranh chấp nhỏ 26

1.8 Vấn đề nâng cao chất lượng hoạt động hòa giải ở cơ sở 28

2 Kết quả điều tra dư luận xã hội về việc ban hành Luật Hòa giải cơ sở 30

2.1 Sự cần thiết phải nâng Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở lên thành Luật hòa giải cơ sở 30

2.2 Những nội dung cần được điều chỉnh trong Luật hòa giải cơ sở 32

III - MỘT SỐ KIẾN NGHỊ VỀ VIỆC XÂY DỰNG LUẬT HÒA GIẢI CƠ SỞ 34

1 Tiếp tục tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật về hòa giải ở cơ sở 34

2 Việc ban hành Luật Hòa giải cơ sở và các nội dung cần được quy định trong Luật này 34

2.1 Về khái niệm hòa giải ở cơ sở 34

2.2 Các nguyên tắc hoà giải 35

2.3 Về phạm vi hoà giải 37

2.4 Tổ hoà giải ở cơ sở 38

2.5 Người thực hiện hòa giải ở cơ sở 39

2.6 Hoạt động hòa giải ở cơ sở 40

2.7 Giá trị pháp lý của văn bản thỏa thuận hòa giải 43

2.8 Về trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức trong hoạt động hòa giải ở cơ sở, đặc biệt là vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam 43

Hiện nay, công tác hòa giải ở cơ sở chủ yếu được điều chỉnh trong Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở do Ủy ban thường vụ Quốc hội ban hành Sau 13 năm thi hành, Pháp lệnh này đã đạt được những kết quả nhất định, góp phần giải quyết những mâu thuẫn, tranh chấp nhỏ trong nhân dân, giữ gìn trật

tự an toàn xã hội, hạn chế đơn thư khiếu nại vượt cấp, tiết kiệm thời gian, kinh phí cho Nhà nước và nhân dân, góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, Pháp lệnh này cũng đã bộc lộ những hạn chế, bất cập

Trước tình hình đó, dự án Luật Hòa giải cơ sở đã được đưa vào Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh năm 2012 và được trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 4 này.

Nhằm cung cấp thêm thông tin từ thực tiễn cho Quốc hội, đại biểu Quốc hội

và các cơ quan Nhà nước hữu quan trong quá trình xem xét, thông qua dự án Luật Hòa giải cơ sở, Trung tâm Nghiên cứu khoa học, Viện Nghiên cứu lập pháp thuộc

Ủy ban thường vụ Quốc hội đã tổ chức điều tra dư luận xã hội về “Thực trạng thi

hành Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở và việc xây dựng Luật Hòa giải cơ sở” và xin trân trọng giới thiệu kết quả của cuộc điều tra xã hội học

này với các vị đại biểu Quốc hội.

ššš

3

MỞ ĐẦU

1 Mục đích điều tra dư luận xã hội

Mục đích của cuộc điều tra dư luận xã hội là trên cơ sở thu thập ý kiến đánhgiá của dư luận xã hội theo mẫu phiếu điều tra về thực trạng thi hành Pháp lệnh về

tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở, sự cần thiết ban hành Luật hòa giải cơ sở vànhững vấn đề cần thiết phải được quy định trong Luật hòa giải cơ sở, xây dựng Báocáo phân tích kết quả điều tra về các vấn đề này, phục vụ Quốc hội, các cơ quanNhà nước hữu quan trong quá trình xem xét, thông qua dự án Luật Hòa giải cơ sở

2 Nội dung điều tra

Nội dung điều tra bao gồm: Đánh giá thực trạng thi hành Pháp lệnh tổ chức

và hoạt động hòa giải ở cơ sở (Mối quan tâm của người dân đến vấn đề hòa giải ở

cơ sở; mức độ quan tâm và hiểu biết của người dân về các quy định của pháp luật

về hòa giải ở cơ sở; Tổ hòa giải, hòa giải viên; hoạt động hòa giải ở cơ sở; kết quảhòa giải ở cơ sở; v.v ); sự cần thiết xây dựng Luật hòa giải cơ sở và những nộidung cần quy định trong Luật này

3 Đối tượng điều tra

- Cán bộ, công chức, viên chức, chuyên gia trong lĩnh vực xã hội và pháp

lý liên quan đến hòa giải cơ sở

- Hòa giải viên, người dân tại một số tỉnh, thành phố thực thuộc trung ương

và địa phương trên phạm vi toàn quốc

4 Phạm vi điều tra

- Về nội dung: Giới hạn ở một số vấn đề liên quan đến thực trạng thi hành

Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở, sự cần thiết ban hành Luật hòa

giải cơ sở và các nội dung cần quy định trong Luật này (theo nội dung điều tra);

- Dung lượng mẫu: 2.450 người

5 Địa điểm điều tra

Địa điểm điều tra được chọn ngẫu nhiên, phân bố trên cả 3 miền Cụ thể:

Thành phố Hà Nội,

Thành phố Hồ Chí Minh,Thành phố Cần Thơ

6 Hình thức điều tra: Thông qua phiếu

Trên cơ sở kết quả khảo sát, nhóm nghiên cứu xây dựng “Báo cáo kết quả

điều tra dư luận xã hội về thực trạng thi hành Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở và việc xây dựng Luật Hòa giải cơ sở ” Báo cáo là sự tổng

hợp, phân tích các ý kiến đánh giá của các nhóm đối tượng xã hội khác nhau, baogồm các cán bộ, công chức, viên chức, chuyên gia, hoà giải viên và người dân

Ngoài phần Mở đầu và phần Tài liệu tham khảo, nội dung của Báo cáo gồm

3 phần sau:

I- Tổng quan chung về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở

II- Phân tích kết quả điều tra dư luận xã hội về thực trạng thi hành Pháp

lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở và việc ban hành Luật Hòa giải cơ sở

III- Một số kiến nghị về xây dựng Luật Hòa giải cơ sở.

5

NỘI DUNG I- TỔNG QUAN CHUNG VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG HÒA GIẢI Ở

CƠ SỞ

1 Quan niệm về hòa giải và hòa giải ở cơ sở

1.1 Khái niệm hòa giải

Hòa giải có vị trí, vai trò vô cùng quan trọng trong đời sống xã hội Hòa giảiđược thực hiện nhằm giúp các bên tự giải quyết các vi phạm pháp luật và tranhchấp nhỏ trong nhân dân, góp phần giữ gìn tình đoàn kết trong nội bộ nhân dân;củng cố, phát huy đạo lý, truyền thống tốt đẹp trong gia đình, dòng họ và cộngđồng các dân tộc Việt Nam; giảm bớt vụ việc khiếu kiện, phòng ngừa và hạn chếcác vi phạm pháp luật; phổ biến, giáo dục pháp luật, nâng cao ý thức chấp hànhpháp luật trong nhân dân và giữ gìn trật tự xã hội, góp phần thúc đẩy kinh tế - xãhội phát triển.Tuy nhiên, định nghĩa về hòa giải và hỏa giải cơ sở thì hiện nay vẫnchưa có sự thống nhất

Trên thế giới có nhiều quan niệm khác nhau về hòa giải:

Có ý kiến cho rằng hòa giải (conciliation) là sự can thiệp, sự làm trung gian;

là hành vi của người thứ ba làm trung gian giữa hai bên tranh chấp nhằm thuyếtphục họ dàn xếp hoặc giải quyết tranh chấp giữa họ Việc giải quyết tranh chấpthông qua người trung gian gọi là hòa giải1

Theo một định nghĩa khác thì: “Hòa giải là việc giải quyết tranh chấp giữahai bên thông qua sự can thiệp của bên thứ ba, hoạt động một cách trung lập vàkhuyến khích các bên xóa bớt sự khác biệt”2

Theo Hiệp hội hoà giải Hoa Kỳ thì “hoà giải là một quá trình, trong đó bênthứ ba giúp hai bên tranh chấp ngồi lại với nhau để cùng giải quyết vấn đề của họ”3.Theo quan niệm này, người hoà giải không tham gia sâu vào việc thoả thuận giảiquyết tranh chấp của các bên Vai trò chủ yếu của người hoà giải là làm trung gian,giúp cho hai bên tranh chấp tự nguyện ngồi lại với nhau, tạo điều kiện cho họ duytrì đối thoại và thương lượng giải quyết mâu thuẫn, bất đồng

Từ điển thuật ngữ của ILO/EASMAT về quan hệ lao động và các vấn đề liênquan coi “Hoà giải là sự tiếp nối của quá trình thương lượng trong đó các bên cốgắng làm điều hoà những ý kiến bất đồng Bên thứ ba đóng vai trò người trung gian

1 Pryan A Garner chủ biên (2004), Black’s Law Dictionary, tái bản lần thứ 8, Nxb West, Thomson, tr 307.

2 L Mulcahy và các tác giả, Trung gian hòa giải các vụ kiện về thiếu trách nhiệm trong y tế: một giải pháp cho tương lai? Nxb Executive, 2000, tr 17.

3 Tài liệu hướng dẫn Tập huấn Trọng tài lao động, Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội, tháng 5/1997.

hoàn toàn độc lập với hai bên , không có quyền áp đặt , hành động như mộtngười môi giới, giúp hai bên ngồi lại với nhau và tìm cách đưa các bên tranh chấptới những điểm mà họ có thể thoả thuận được”4.

Theo Từ điển tiếng Việt, hoà giải được hiểu là “hành vi thuyết phục các bênđồng ý chấm dứt xung đột hoặc xích mích một cách ổn thoả”5 Quan niệm này nêulên phương thức và mục đích của hoà giải nhưng chưa khái quát được bản chất, nộidung và các yếu tố cấu thành các loại hình hoà giải

Từ điển pháp lý của Rothenberg định nghĩa hòa giải là “hành vi thỏa hiệpgiữa các bên sau khi có tranh chấp, mỗi bên nhượng bộ một ít”6

Trong lý luận cũng như trong thực tiễn, các luật gia cho rằng, khó có thể đưa

ra một khái niệm hoà giải chung cho tất cả các loại hình hoà giải trong đời sống xãhội vì mỗi một loại hình hoà giải đều có đối tượng, trình tự, thủ tục hoà giải, chủthể tham gia quan hệ hoà giải khác nhau

Xuất phát từ các quan niệm trên, có thể hiểu hòa giải là một phương thức

giải quyết tranh chấp, mâu thuẫn với sự giúp đỡ của một bên thứ ba trung lập, các bên tranh chấp tự nguyện thỏa thuận giải quyết các tranh chấp phù hợp với quy định của pháp luật, truyền thống đạo đức xã hội.

1.2 Khái niệm hòa giải ở cơ sở

Theo Điều 1 của Pháp lệnh số 09/1998/PL-UBTVQH10 về hòa giải cơ sở

thì: “Hòa giải ở cơ sở là việc hướng dẫn, giúp đỡ, thuyết phục các bên đạt được

thỏa thuận, tự nguyện giải quyết với nhau những việc vi phạm pháp luật và tranh chấp nhỏ nhằm giữ gìn đoàn kết trong nội bộ nhân dân, phòng ngừa, hạn chế vi phạm pháp luật, bảo đảm trật tự an toàn xã hội trong cộng đồng dân cư”.

Quy định này có ưu điểm là đã làm rõ được nhiệm vụ, phương thức, phạm

vi, nội dung và mục đích, ý nghĩa của hoạt động hòa giải ở cơ sở Tuy nhiên, kháiniệm hòa giải ở cơ sở được quy định tại Điều 1 của Pháp lệnh chưa thể hiện rõ chủthể tiến hành hòa giải ở cơ sở Để đưa ra khái niệm về hòa giải ở cơ sở một cáchkhái quát, mang tính khoa học, phù hợp với thực tiễn, cần xem xét một cách toàndiện bản chất của quan hệ hòa giải, cơ sở pháp lý, đặc điểm tổ chức và hoạt độnghoà giải ở cơ sở trong thời gian qua

4 Tài liệu đã dẫn.

5 Từ điển tiếng Việt, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1995.

6 F E A Sander và S B Goldberg, “Giải tỏa nỗi lo không cần thiết: Cẩm nang hướng dẫn thân thiện với người lựa chọn ADR” (1994), Nguyệt san Đàm phán tr 55.

7

Theo TS Trần Huy Liệu và ThS Lưu Tiến Minh7, hoạt động hòa giải cơ sởđược xem xét dưới các khía cạnh sau:

Về chủ thể thực hiện hòa giải: Tổ hoà giải hiện nay không phải là một tổ

chức chính quyền mà là một tổ chức quần chúng của nhân dân, do nhân dân cử ra

và được thành lập theo đơn vị dân cư ở cơ sở: xóm, thôn, làng, bản, ấp, tổ dân phố,cụm dân cư Việc hoà giải, giải quyết những vi phạm pháp luật và tranh chấp nhỏtrong nhân dân do Tổ viên Tổ hoà giải thực hiện

Về bản chất của quá trình hòa giải: Trong hoạt động hoà giải, các bên tranh

chấp cần đến một bên thứ ba (sau đây gọi là Hoà giải viên) làm trung gian, giúp họđạt được một thỏa thuận, giải quyết được những bất đồng Trong quá trình hoà giải,Hoà giải viên có vai trò trung lập, khách quan, vận dụng pháp luật, đạo đức xã hội

và phong tục tập quán tốt đẹp của nhân dân ta, để giải thích, hướng dẫn, giúp đỡ vàthuyết phục các bên tranh chấp tự nguyện giải quyết với nhau những vi phạm phápluật và tranh chấp nhỏ, xoá bỏ mâu thuẫn, bất đồng và đạt được thoả thuận phù hợpvới pháp luật và đạo đức xã hội, nhằm giữ gìn sự đoàn kết trong nội bộ nhân dân,góp phần phòng ngừa và hạn chế vi phạm pháp luật, giữ gìn an ninh chính trị, trật

tự, an toàn xã hội trong cộng đồng dân cư Các thỏa thuận, cam kết từ kết quả củaquá trình hòa giải không có giá trị bắt buộc cưỡng chế thi hành mà phụ thuộc vàothiện chí, sự tự nguyện của các bên

Về phương pháp hòa giải: Trên cơ sở pháp luật, đạo đức xã hội và bằng uy

tín của mình, Hòa giải viên giải thích, thuyết phục, giáo dục, cảm hoá, động viêncác bên tranh chấp tự hoà giải, đi đến thoả thuận giải quyết tranh chấp, mâu thuẫn

và những bất đồng với phương châm kiên trì và bền bỉ không có giới hạn

Về quy trình, thủ tục hòa giải: Trình tự, thủ tục hoà giải không quy định bắt

buộc và không có một khuôn mẫu thống nhất chung Trong quá trình hòa giải, tuỳthuộc đối tượng, tính chất vụ việc, điều kiện mâu thuẫn và quan hệ gia đình, xãhội của các bên tranh chấp mà Hoà giải viên lựa chọn phương pháp, cách thức,

kỹ năng hoà giải phù hợp

Như vậy, thông qua các đặc điểm trên, ta có thể rút ra khái niệm về hoạt

động hòa giải cơ sở như sau: Hoà giải ở cơ sở là việc Hoà giải viên vận dụng pháp

luật, đạo đức xã hội để giải thích, hướng dẫn, giúp đỡ, thuyết phục các bên tranh chấp đạt được thoả thuận, tự nguyện giải quyết với nhau những mâu thuẫn và tranh chấp nhỏ nhằm giữ gìn đoàn kết trong nội bộ nhân dân, phòng ngừa, hạn chế

vi phạm pháp luật, bảo đảm an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội trong cộng đồng dân cư.

7 TS Trần Huy Liệu và ThS Lưu Tiến Minh – Những nội dung cần được sửa đổi trong Dự án Luật hòa giải cơ sở, Nguồn http://tuphaptamky.gov.vn.

2 Vai trò của công tác hòa giải ở cơ sở

Thứ nhất, hòa giải cơ sở góp phần giữ gìn tình đoàn kết trong cộng đồng dân cư, xây dựng xã hội bình yên, giàu mạnh, tăng cường tình đoàn kết trong nhân

dân và phát huy khối đại đoàn kết toàn dân

Hoà giải trước hết xuất phát từ đặc điểm lịch sử, truyền thống, tâm lý dântộc Trong các làng xã cổ truyền, cả cuộc đời người nông dân quen sống với cácmối quan hệ xóm giềng, huyết thống ràng buộc nhau một cách bền chặt8, do đóngười Việt rất coi trọng tình làng nghĩa xóm, “tối lửa tắt đèn” có nhau Nếu có mâuthuẫn, xích mích, tranh chấp về quyền lợi, nghĩa vụ giữa các thành viên trong giađình, dòng họ, hay với hàng xóm láng giềng, họ chủ trương “đóng cửa bảo nhau”,

“chín bỏ làm mười” vì “một điều nhịn, chín điều lành” Hơn nữa, trong một cộngđồng làng xã khép kín thì “phép vua thua lệ làng”, người Việt có thói quen ứng xửtheo đạo đức, phong tục, tập quán, truyền thống hơn là theo pháp luật Họ rất ngạikiện tụng Khi đã phải đưa nhau ra chốn “công đường” thì tình làng, nghĩa xóm,quan hệ giữa các bên khó có thể hàn gắn như cũ Vì vậy, để giữ gìn mối quan hệtình làng nghĩa xóm, trong mọi trường hợp, hoà giải vẫn được xem là phương án tối

Thứ hai, công tác hoà giải trực tiếp giải quyết những việc vi phạm pháp luật

và tranh chấp nhỏ trong nhân dân; giữ gìn trật tự, an toàn xã hội, phòng ngừa viphạm pháp luật và tội phạm ở cơ sở Thông qua việc phát hiện và giải quyết tận gốc

những mâu thuẫn, tranh chấp nhỏ, công tác hoà giải ở cơ sở góp phần ổn định trật

tự xã hội ở địa bàn dân cư, tạo điều kiện thuận lợi cho các cấp chính quyền tăngcường công tác quản lý xã hội ở cơ sở

Thứ ba, công tác hoà giải ở cơ sở có hiệu quả sẽ góp phần giải quyết nhanh

chóng, kịp thời các vụ việc; hạn chế đơn thư, khiếu kiện trong nhân dân, giảm bớttình trạng gửi đơn kiện cáo lên Toà án, cơ quan hành chính cấp trên, giúp cho các

8 TS Bùi Xuân Đính, Khái quát về sự hình thành và phát triển của hương ước mới từ đầu thập kỷ 90 của Thế kỷ thứ

XX đến nay, trong sách "Hương ước trong quá trình thực hiện dân chủ ở nông thôn Việt Nam hiện nay" do GS TSKH Đào Trí Úc chủ biên, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội 2003, tr 134.

9

cơ quan nhà nước giảm bớt việc giải quyết đơn thư khiếu kiện không cần thiết, tiếtkiệm thời gian và tiền bạc của cơ quan nhà nước và công dân.

Thứ tư, công tác hoà giải góp phần phổ biến, giáo dục pháp luật trong nhân

dân, hình thành trong mỗi cá nhân ý thức chấp hành pháp luật, kỷ cương của Đảng

và Nhà nước, từng bước xây dựng ý thức “sống và làm việc theo Hiến pháp và

pháp luật” trong cộng đồng dân cư

3 Cơ sở pháp lý về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở

a) Nhận thức được ý nghĩa, vị trí, vai trò quan trọng của công tác hòa giải ở cơ

sở, Đảng9 và Nhà nước ta luôn coi trọng, khuyến khích, tăng cường công tác hòa giảitrong thực tiễn Điều 127 của Hiến pháp hiện hành quy định: “Ở cơ sở, thành lập

các tổ chức thích hợp của nhân dân để giải quyết những việc vi phạm pháp luật và tranh chấp nhỏ trong nhân dân theo quy định của pháp luật”

b) Cụ thể hóa quy định trên của Hiến pháp, ngày 25/12/1998, Ủy ban thường vụQuốc hội ban hành Pháp lệnh số 09/1998/PL-UBTVQH10 quy định về tổ chức vàhoạt động hòa giải ở cơ sở (sau đây gọi là Pháp lệnh hòa giải) Có thể nói, Pháp lệnh

đã đặt cơ sở pháp lý chuyên biệt cho việc xác lập tổ chức và cơ chế hoạt động hoàgiải ở cơ sở như một hình thức giải quyết tranh chấp mới và khác so với các thiếtchế đang tồn tại như thủ tục trọng tài, tố tụng dân sự, thủ tục hành chính và tố tụnghình sự Với 20 điều khoản, mặc dù còn ở mức độ nguyên tắc chung, Pháp lệnh hoàgiải đã quy định được tất cả các vấn đề cơ bản liên quan đến tổ chức và hoạt độnghoà giải cơ sở như: xác định bản chất, ý nghĩa của hoạt động hoà giải, cách thứcthành lập tổ hoà giải, các loại tranh chấp thuộc phạm vi hoà giải, các nguyên tắc vàthủ tục hoà giải và trách nhiệm của các cơ quan Nhà nước, đoàn thể chính trị và tổchức xã hội trong việc hướng dẫn, hỗ trợ hoạt động hoà giải

c) Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam được Quốc hội thông qua ngày 12 tháng

6 năm 1999 quy định một trong những chức năng quan trọng của Mặt trận Tổ quốc

cấp cơ sở là “tham gia hoạt động hòa giải ở cơ sở theo quy định của pháp luật về

hòa giải” (Khoản 4, Điều 7) Đây là một nội dung quan trọng tạo cơ sở pháp lý cho

việc điều chỉnh, giải quyết các vụ việc hòa giải tại cơ sở

d) Luật đất đai do Quốc hội ban hành ngày 26 tháng 11 năm 2003 điềuchỉnh một phần hoạt động hòa giải thông qua việc giải quyết các tranh chấp, khiếu

nại, tố cáo về đất đai Cụ thể “Nhà nước khuyến khích các bên tranh chấp đất đai

tự hòa giải hoặc giải quyết các tranh chấp đất đai thông qua hoạt động hòa giải tại cơ sở” (Điều 135).

9 Ngày 02/6/2005, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 49-NQ/TW về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020.

Nghị quyết này nhấn mạnh: cần “khuyến khích việc giải quyết một số tranh chấp thông qua thương lượng, hòa giải,

trọng tài; Tòa án hỗ trợ bằng quyết định công nhận việc giải quyết đó”.

đ) Luật hôn nhân và gia đình do Quốc hội thông qua ngày 09 tháng 06 năm

2000 quy định: “Nhà nước và xã hội khuyến khích việc hòa giải tại cơ sở khi vợ,

chồng có yêu cầu ly hôn Việc giải quyết được thực hiện theo quy định của pháp luật về hòa giải ở cơ sở” (Điều 86) Đây là cơ sở để Tòa án nhân dân các cấp vận

dụng làm căn cứ để giải quyết các vụ việc ly hôn

e) Bộ luật dân sự năm 2005 do Quốc hội ban hành ngày 14 tháng 6 năm 2005

đề cao nguyên tắc hòa giải trong quan hệ dân sự khi quy định: “việc hòa giải giữa

các bên phù hợp với quy định của pháp luật được khuyến khích” (Điều 12).

g) Một số văn bản pháp luật khác liên quan đến tổ chức và hoạt động hòagiải ở cơ sở như:

- Nghị định số 160/1999/NĐ-CP ngày 18 tháng 10 năm 1999 của Chính phủquy định chi tiết một số điều của Pháp lệnh tổ chức và hoạt động hoà giải ở cơ sở;

- Thông tư liên tịch số 01/2009/TTLT – BTP - BNV ngày 287/4/2009 của Bộ

Tư pháp - Bộ Nội vụ hướng dẫn về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổchức của Sở Tư pháp thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Phòng Tư pháp thuộc Ủyban nhân dân cấp huyện và công tác tư pháp của Ủy ban nhân dân cấp xã;

- Quyết định số 06/2008/QĐ-BTP ngày 26 tháng 05 năm 2008 của Bộ Tưpháp về việc ban hành biểu mẫu thống kê về tổ chức và hoạt động của Tổ hoà giải

4 Tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở theo quy định của Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở

a) Về tổ chức hòa giải ở cơ sở

- Theo Pháp lệnh hoà giải, hoà giải ở cơ sở được thực hiện thông qua hoạtđộng của Tổ hoà giải hoặc các tổ chức thích hợp khác của nhân dân ở thôn, xóm,bản, ấp, tổ dân phố và các cụm dân cư khác phù hợp với pháp luật, đạo đức xã hội

và phong tục, tập quán tốt đẹp của nhân dân

Tổ hoà giải ở cơ sở là tổ chức tự quản của nhân dân được thành lập ở thôn,xóm, bản, ấp, tổ dân phố và các cụm dân cư khác để thực hiện hoặc tổ chức thựchiện việc hoà giải những việc vi phạm pháp luật và tranh chấp nhỏ trong nhân dântheo quy định của pháp luật

11

- Tổ hoà giải có tổ trưởng và các tổ viên do Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc ở xã,phường, thị trấn phối hợp với các tổ chức thành viên của Mặt trận lựa chọn, giớithiệu để nhân dân bầu và do Uỷ ban nhân dân cùng cấp công nhận.

- Tổ viên Tổ hoà giải có các tiêu chuẩn sau đây: Có phẩm chất đạo đức tốt,nghiêm chỉnh chấp hành chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước

và có uy tín trong nhân dân; Có khả năng thuyết phục, vận động nhân dân thực hiệnchính sách, pháp luật; Tự nguyện tham gia tổ chức hoà giải, có tinh thần tráchnhiệm, nhiệt tình trong công tác hoà giải

b) Các nguyên tắc chung của hoạt động hoà giải ở cơ sở

Việc hoà giải được tiến hành theo các nguyên tắc sau đây:

- Phù hợp với đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, đạođức xã hội và phong tục, tập quán tốt đẹp của nhân dân;

- Tôn trọng sự tự nguyện của các bên; không bắt buộc, áp đặt các bên tranhchấp phải tiến hành hoà giải;

- Khách quan, công minh, có lý, có tình; giữ bí mật thông tin đời tư của cácbên tranh chấp; tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của người khác; không xâmphạm lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng;

- Kịp thời, chủ động, kiên trì nhằm ngăn chặn vi phạm pháp luật, hạn chếnhững hậu quả xấu khác có thể xảy ra và đạt được kết quả hoà giải

c) Về phạm vi hòa giải ở cơ sở

- Việc hoà giải được tiến hành đối với những việc vi phạm pháp luật vàtranh chấp nhỏ trong cộng đồng dân cư, bao gồm: Mâu thuẫn, xích mích giữa các

cá nhân với nhau; tranh chấp về quyền, lợi ích phát sinh từ quan hệ dân sự, hônnhân và gia đình; những việc vi phạm pháp luật khác mà theo quy định của phápluật chưa đến mức bị xử lý bằng biện pháp hình sự hoặc biện pháp hành chính

- Các vụ, việc sau đây không đưa ra hoà giải: Tội phạm hình sự, trừ trườnghợp mà người bị hại không yêu cầu xử lý về hình sự và không bị cơ quan nhà nước

có thẩm quyền xử lý hành chính theo quy định của pháp luật; hành vi vi phạm phápluật bị xử lý hành chính; vi phạm pháp luật và các tranh chấp mà theo quy định củapháp luật thì không được hoà giải

d) Về căn cứ tiến hành hòa giải ở cơ sở

Việc hoà giải được tiến hành trong các trường hợp sau đây:

- Sự chủ động của Hoà giải viên khi phát hiện vụ việc

- Theo sáng kiến của Tổ trưởng Tổ hoà giải

- Theo đề nghị của cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân khác

- Theo yêu cầu của một bên hoặc các bên tranh chấp.

5 Thực trạng thi hành Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở từ năm 1998 đến nay

5.1 Những kết quả đạt được về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở

a) Về Tổ chức hòa giải ở cơ sở

Tính đến tháng 12/2011, cả nước có 121.251 Tổ hòa giải ở cơ sở với hơn

628.530 hòa giải viên10 So với trước khi có Pháp lệnh hòa giải, số lượng hòa giảiviên đã tăng khoảng 1,6 lần Đây là một lực lượng hùng hậu, chưa kể các cán bộchính quyền, đoàn thể cơ sở, cán bộ nghỉ hưu, trưởng họ, trưởng tộc … nhữngngười có uy tín trong cộng đồng dân cư không phải là Tổ viên Tổ hòa giải nhưng

đã và đang tham gia tích cực vào việc hòa giải một cách tự nguyện

Chất lượng của đội ngũ hòa giải viên ngày càng được nâng cao Trong số628.530 hòa giải viên, có 179.986 hòa giải viên có trình độ Trung học phổ thông;84.975 hòa giải viên có trình độ chuyên môn từ Trung cấp đến cao Cao đẳng, Đạihọc; 738 hòa giải viên sau Đại học Các thành viên Tổ hòa giải đều là những người

có phẩm chất đạo đức tốt, sống gương mẫu, có uy tín, có khả năng vận động, thuyếtphục nhân dân chấp hành pháp luật, có tinh thần trách nhiệm, nhiệt tình tham giacông tác hòa giải, được bầu chọn công khai, dân chủ trong cộng đồng

b)Về hoạt động hòa giải ở cơ sở

Theo số liệu báo cáo của 63 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, tính từkhi Pháp lệnh hòa giải năm 1998 có hiệu lực thi hành đến tháng 12/2011, tổng số

vụ, việc nhận hòa giải là 4.358.66211 Trong đó:

- Số vụ, việc hòa giải thành là 3.488.144 (vụ), đạt tỷ lệ 80,03%;

- Số vụ, việc hòa giải không thành: 455.319 (vụ), chiếm tỷ lệ 10,4 %;

- Số vụ, việc đang hòa giải: 45.196 (vụ), chiếm 1,03%;

- Số vụ, việc chuyển cơ quan chức năng có thẩm quyền giải quyết: 330.249(vụ) chiếm 7,6%;

Các vụ, việc hòa giải chủ yếu thuộc các lĩnh vực dân sự, hôn nhân gia đình

và đất đai

Nhiều tỉnh, thành phố có tỷ lệ hòa giải thành cao trên 85 % như Lai Châu(85,5%), Phú Thọ (86,7%), Sơn La (86,8%), Quảng Ninh (86,9%), Hà Giang(87%), Hòa Bình (87,1%), Quảng Bình (88,3%), Đà Nẵng (88,57%), Lào Cai(89,7%), Thừa Thiên Huế (90,1%), Hà Nội (90,6%), Thái Bình (92,7% Trong đó,

10 Theo Báo cáo tổng kết 13 năm thực hiện Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở của các địa phương.

11 Báo cáo tổng kết 13 năm thi hành Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở - Bộ Tư pháp năm 2012

13

Thái Bình và Hà Nội là hai tỉnh, thành phố đạt tỷ lệ hòa giải thành cao nhất trêntổng số vụ việc nhận hòa giải ở cơ sở

5.2 Những hạn chế của công tác hòa giải ở cơ sở nói chung và Pháp lệnh tổ chức

và hoạt động hòa giải nói riêng

Bên cạnh những kết quả đã đạt được, công tác hòa giải ở cơ sở đã bộc lộ một

số tồn tại, hạn chế cần được khắc phục, thể hiện trên các mặt cụ thể như sau:

- Pháp luật hiện hành chưa quy định đầy đủ, cụ thể về cơ chế, chính sách chocông tác hòa giải ở cơ sở, về quyền và nghĩa vụ của hòa giải viên Quyền được bồidưỡng kiến thức pháp luật, nghiệp vụ, kỹ năng hòa giải ở cơ sở, được cung cấp tàiliệu pháp luật liên quan đến hoạt động hòa giải chưa được chú trọng, dẫn đếnnăng lực của đội ngũ hòa giải viên nhìn chung chưa đáp ứng được yêu cầu, ảnhhưởng đến kết quả hòa giải thành ở một số địa phương Việc khen thưởng khi cóthành tích xuất sắc, được hưởng thù lao khi thực hiện hòa giải chưa được ghi nhận,chưa kịp thời tôn vinh các hòa giải viên giỏi Ngoài ra, chính sách hỗ trợ về kinh phícho hoạt động của Tổ hòa giải chưa được Pháp lệnh quy định, do đó, hoạt động của

Tổ hòa giải gặp nhiều khó khăn

- Vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên của Mặttrận trong công tác hòa giải ở cơ sở chưa được quy định rõ Việc phân định tráchnhiệm và cơ chế phối hợp của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viêncủa Mặt trận với cơ quan tư pháp từ Trung ương đến địa phương không rõ ràng,dẫn đến tình trạng nhiều nơi cho rằng, công tác hòa giải ở cơ sở là công việc, tráchnhiệm của ngành tư pháp Do vậy, dẫn đến sự phối hợp trong công tác hòa giải giữacác cơ quan này chưa được thực hiện một cách thường xuyên, chặt chẽ và thiếu sựchủ động

- Ở nhiều địa phương, có mô hình hòa giải 2 cấp: Tổ hòa giải ở thôn, tổ dân phố

và Ban hòa giải/Hội đồng hòa giải cấp xã, nhưng Pháp lệnh Hòa giải không quy định

về Ban hòa giải/Hội đồng hòa giải Điều đó dẫn đến sự lúng túng trong việc áp dụngpháp luật tại một số địa phương đã và đang duy trì hoạt động của mô hình tổ chức này.Hơn nữa, so với Tổ hòa giải, Ban hòa giải hoạt động mang tính hành chính, coi đónhư cách giải quyết, phân xử buộc các bên phải tuân theo; không dựa trên nguyêntắc tự nguyện, tự thỏa thuận Đây cũng là vấn đề cần được làm rõ trong Luật hòagiải cơ sở

- Bộ Tư pháp có chức năng chịu trách nhiệm trước Chính phủ thực hiện quản

lý nhà nước về hòa giải ở cơ sở nhưng các quy định bảo đảm cho việc thực hiệnchức năng này của Bộ Tư pháp nói riêng và các cơ quan tư pháp địa phương nóichung chưa được quy định đầy đủ; trách nhiệm của các Bộ, ngành liên quan trong

hoạt động hòa giải ở cơ sở chưa được quy định; trách nhiệm của Ủy ban nhân dâncác cấp trong việc thực hiện quản lý nhà nước về công tác hòa giải còn chungchung

15

II - PHÂN TÍCH KẾT QUẢ ĐIỀU TRA DƯ LUẬN XÃ HỘI VỀ THỰC TRẠNG THI HÀNH PHÁP LỆNH VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG HÒA GIẢI Ở CƠ SỞ VÀ VIỆC BAN HÀNH LUẬT HÒA GIẢI CƠ SỞ

1 Kết quả điều tra dư luận xã hội về thực trạng thi hành Pháp lệnh về tổ chức

và hoạt động hòa giải ở cơ sở

1.1 Thông tin cơ bản về những người được khảo sát

Tổng số là 2.450 phiếu Trong đó:

- Nam giới chiếm 51.36 % (1.242 phiếu), nữ chiếm 48.64% (1.176 phiếu)

- Trình độ văn hóa: Trung học phổ thông chiếm 9.51% ( 230 phiếu), Trungcấp chiếm 12.70% (307 phiếu), Cao đẳng chiếm 12.57% (304 phiếu), Đại họcchiếm 54.05% (1.307 phiếu), sau đại học chiếm 10.84% (262 phiếu)

- Nghề nghiệp: Nông dân chiếm 5.21% (126 phiếu), học sinh, sinh viênchiếm 11.95% (289 phiếu), công chức chiếm 63.11% (1.526 phiếu), ngành nghềkhác chiếm 19.44% (470 phiếu)

- Nơi cư trú: Thành thị chiếm 70.14% (1696 phiếu), nông thôn chiếm21.34% (516 phiếu), miền núi và trung du chiếm 7.94% (129 phiếu)

Biểu đồ 1- Thông tin cơ bản về người được khảo sát

1.2 Về công việc của người được hỏi liên quan đến hoạt động hòa giải ở cơ sở

Hòa giải cơ sở là hoạt động diễn ra tại một cộng đồng dân cư nhỏ Do đó, đốitượng được điều tra có cả những người có công việc liên quan đến hoạt động hòagiải ở cơ sở và có những người không liên quan Kết quả điều tra dư luận xã hộicho thấy:

- Những người có công việc liên quan đến hoạt động hòa giải ở cơ sở chiếm33,71%;

- Những người có công việc không liên quan đến hoạt động hòa giải ở cơ sởchiếm 60%;

- Số người không biết về công việc của mình có liên quan đến hoạt động hòagiải ở cơ sở hay không chiếm 5,96%

Kết quả trên phản ánh thực tế về công việc của người được điều tra dư luận

xã hội

17

1.3 Sự quan tâm của người dân đối với công tác hòa giải ở cơ sở và các quy định của Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở

Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở và Nghị định số160/1999/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Pháp lệnh này ra đời thể hiệntính kế thừa, tính liên tục của truyền thống hòa giải ở nước ta, tạo cơ sở pháp lý choviệc tiếp tục củng cố tổ chức, xây dựng đội ngũ hòa giải viên và tăng cường vai trò,trách nhiệm của các tổ chức chính trị xã hội, tổ chức xã hội khác, cơ quan nhànước, đơn vị lực lượng vũ trang và công dân đối với công tác hòa giải ở cơ sở Đây

là hai văn bản pháp luật đầu tiên quan trọng có hiệu lực pháp lý cao quy định về tổchức và hoạt động hòa giải ở cơ sở

Theo kết quả của phiếu điều tra thì hoạt động hòa giải ở cơ sở thu hút được

sự quan tâm đông đảo của người dân Cụ thể là: Trong tổng số 2.450 phiếu điều tra,

số người dân rất quan tâm đến hoạt động hòa giải chiếm 24,61%; Số người quantâm chiến 29,59%; Số người ít quan tâm chiếm 31,92%; và số người không quantâm chiếm 13,63%

 Về việc người được hỏi quan tâm đến công tác hòa giải ở cơ sở

Sở dĩ có đến 86,37% người được hỏi quan tâm đến công tác hòa giải ở cơ sở

và các quy định của Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở vì các lý dochính sau đây:

Thứ nhất, hoà giải ở cơ sở phù hợp với tâm lý, truyền thống đoàn kết của

người dân

Thứ hai, hoạt động hoà giải ở cơ sở góp phần khôi phục, duy trì, củng cố sự

đoàn kết trong nội bộ nhân dân, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội Trong hoạt động hoàgiải, kết quả giải quyết tranh chấp không có người được, người thua Mỗi bên đều

tự nguyện chấp nhận nhượng bộ một phần quyền lợi của mình để đạt được thoảthuận Khác với trường hợp tranh chấp được giải quyết bằng một phán quyết mangtính bắt buộc, tức là khi mọi nỗ lực hoà giải đều không thành, sẽ có bên thắng, bênthua, luôn có ít nhất một bên không hài lòng với phán quyết đó, thậm chí có khi cảhai bên đều không thoả mãn

Thứ ba, hoạt động hòa giải ở cơ sở ít tốn kém, phù hợp với điều kiện kinh tế

của người dân

Với tính chất là một cơ chế giải quyết tranh chấp tự nguyện và tự quản củangười dân ở cơ sở, khi tham gia hòa giải, người dân không phải bỏ ra các chi phí vềtài chính và thời gian khi sử dụng “dịch vụ” này Đồng thời, kết quả hòa giải cácmâu thuẫn, tranh chấp mang tính chất hài hòa, đoàn kết nhiều hơn là sự khẳng địnhđúng, sai, thắng – thua trong mối quan hệ đó

 Về việc người được hỏi không quan tâm đến công tác hòa giải ở cơ sở

Bên cạnh đó, cũng có 13,63% người được hỏi không quan tâm đến công táchòa giải ở cơ sở và các quy định của Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở

cơ sở vì nhiều lý do khác nhau như sự hiểu biết pháp luật về hòa giải ở cơ sở cònhạn chế, chưa tin tưởng về năng lực của hòa giải viên hoặc người được hỏi có đủnăng lực tự giải quyết các tranh chấp, mâu thuẫn nhỏ mà họ gặp phải, v.v

1.4 Sự tham gia của người dân vào công tác hòa giải ở cơ sở

Bên cạnh việc quan tâm đến hoạt động hòa giải cơ sở, kết quả điều tra cũngcho thấy việc tham gia trực tiếp của người dân vào công tác này Việc tham gia củangười dân vào hoạt động hòa giải được xem xét dưới nhiều góc độ khác nhau như:tham gia với tư cách hòa giải viên, tham gia với tư cách là người có tranh chấp,mâu thuẫn tìm đến tổ hòa giải … Theo kết quả điều tra, số lượng người dân chưatừng tham gia hòa giải chiếm 64,04%, số người đã tham gia chiếm 28,78% và sốngười tham gia nhiều lần chiếm 6,94%

19

1.5 Tác động của Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở đối với đời sống của người dân và toàn xã hội

Sau 13 năm triển khai trong thực tiễn, những quy định của Pháp lệnh về tổchức và hoạt động hòa giải ở cơ sở đã có ảnh hưởng không nhỏ tới đời sống củamỗi cộng đồng dân cư tại cơ sở Thông qua phiếu thăm dò ý kiến về tác dụng củahoạt động hòa giải cơ sở đối với cuộc sống của người dân cho thấy, số người đượchỏi khẳng định Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở có ích đối vớiđời sống của họ chiếm đa số (66,98%) Cụ thể như sau:

Sự khẳng định trên xuất phát từ nhiều lý do:

Thứ nhất, thông qua Pháp lệnh hòa giải, Nhà nước đã ghi nhận và thể chế

hóa một hoạt động xã hội thành pháp luật, được mọi người thừa nhận và tự nguyệnthực hiện

Thứ hai, hòa giải ở cơ sở tạo điều kiện cho người dân có thể tự mình đứng ra

giải quyết, tháo gỡ vấn đề khi có mâu thuẫn, tranh chấp Bởi vì, so với các biệnpháp tố tụng, hoạt động hòa giải có những ưu điểm nhất định như:

Thủ tục tiến hành hòa giải đơn giản: Hòa giải có thể được tiến hành trong

nhiều môi trường khác nhau, thủ tục có thể được thỏa thuận và điều chỉnh cho phùhợp với từng đối tượng, hoàn cảnh Ngược lại, phương thức tố tụng của Tòa án cócách thức tổ chức cứng nhắc hơn, bắt buộc phải tuân theo một trình tự do pháp luậtquy định Đặc biệt, có những quy định mang tính kỹ thuật cao đòi hỏi các bên phảinghiêm chỉnh chấp hành trong thời gian trước khi và trong khi diễn ra quá trình xétxử

21

Thể hiện tính thân mật, không xa cách: Tính thân mật trong hòa giải luôn

luôn gắn liền với tính linh hoạt của nó Ở đây, sự thân mật được thể hiện về mặtkhông gian và môi trường, phong thái và ngôn ngữ trong hòa giải, hành vi giao tiếp

và ứng xử của những người tham gia hòa giải Khác với hoạt động xét xử tại Tòa

án (mang tính trang nghiêm, nghi lễ, thể hiện quyền lực nhà nước), trong hòa giải,các bên tham gia thường không có sự cảm nhận căng thẳng về hình thức nghi lễcũng như tính quyền lực của hoạt động này

Sự tham gia của các bên vào quá trình hòa giải ở cơ sở: Các bên được trực

tiếp tham gia vào quá trình hòa giải Khi tham gia vào quá trình hòa giải, các bênđược quyền bày tỏ suy nghĩ, quan điểm của mình về cách thức giải quyết vấn đề, cóquyền tranh luận, đàm phán để đi đến kết quả tốt nhất Việc giải quyết các tranhchấp, mâu thuẫn nhỏ được tiến hành nhanh chóng, kịp thời Ngược lại, theo quyđịnh của pháp luật về thủ tục tố tụng thì các bên tranh chấp, mâu thuẫn được phéptham gia vào quá trình này rất hạn chế và phải tuân theo nguyên tắc nhất định

Hòa giải giúp duy trì được các mối quan hệ và tiết kiệm chi phí: Hòa giải có

thể duy trì hoặc cải thiện quan hệ giữa các bên nhờ việc xem xét đến lợi ích vàquan tâm thực tế của các bên, có thủ tục dễ dàng12, áp dụng phương pháp cùngtham gia, xây dựng mô hình đàm phán và các kỹ thuật giải quyết vấn đề mang tínhxây dựng, có cách quản lý xung đột đầy tính nhân văn Các bên tranh chấp khôngphải nộp một khoản chi phí bắt buộc nào cho hoạt động hòa giải

1.6 Mô hình Tổ hòa giải ở cơ sở

a)Tổ hòa giải ở cơ sở theo quy định của Pháp lệnh hòa giải

Tổ hoà giải cơ sở là tổ chức tự quản của nhân dân được thành lập ở thôn,xóm, bản, ấp, tổ dân phố và các cụm dân cư khác để thực hiện hoặc tổ chức thựchiện việc hoà giải những vụ việc vi phạm pháp luật và tranh chấp nhỏ trong nhândân theo quy định của pháp luật Theo Báo cáo của các địa phương trên phạm vitoàn quốc thì hầu hết các thôn, xóm, bản, ấp, tổ dân phố và các cụm dân cư tính đếntháng 12 năm 2011 trên phạm vi cả nước có 121.25113 Tổ hòa giải cơ sở

Qua thực tiễn thi hành Pháp lệnh Hòa giải cho thấy, mô hình Tổ hòa giải ở

cơ sở nhìn chung phù hợp với yêu cầu thực tiễn đặt ra và mang lại hiệu quả cao.Qua đó, duy trì được sự ổn định của các quan hệ xã hội, góp phần phát triển kinh tế

12 Trong một nghiên cứu của Trung tâm trung gian hòa giải Singapore, từ 1/1998 đến 8/1999, khoảng 68% các bên

và 78% luật sư được hỏi đều khẳng định có sự cải thiện trong mối quan hệ giữa các bên 81% luật sư cũng cho rằng mối quan hệ của họ với luật sư bên đối lập cũng cải thiện sau trung gian hòa giải Phát hiện này rất có ý nghĩa vì thực

tế các hoạt động trung gian hòa giải được tiến hành tại Trung tâm này cũng thường kết thúc trong một ngày Kết quả điều tra đầy đủ được đăng trong cuốn sách: L Boulle và T Hwee Hwee, Trung gian hòa giải: nguyên tắc, quá trình và thực tiễn, Butterworths, Singapore, 2000, Chương 11 và Phụ lục A.

13 Báo cáo tổng kết 13 năm thi hành Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở - Bộ Tư pháp năm 2012.

đất nước Số lượng Tổ hòa giải cả nước đã tăng đáng kể so với trước khi có Pháplệnh.

Theo đánh giá của người dân ở cơ sở thì Tổ hòa giải ở cơ sở là mô hình phùhợp với yêu cầu thực tiễn Bởi lẽ, các hòa giải viên của Tổ là những người sốngcùng thôn, xóm, có uy tín, được chính nhân dân bầu chọn, am hiểu về đời sốngngười dân ở địa bàn, nắm được tâm tư nguyện vọng của nhân dân, kịp thời pháthiện các mâu thuẫn, tranh chấp ở cơ sở, có điều kiện thuận lợi để tìm hiểu nguyênnhân phát sinh và tổ chức hòa giải các tranh chấp, mâu thuẫn đó

Như vậy, có thể khẳng định rằng, Tổ hòa giải ở cơ sở theo quy định của Pháplệnh đã được hình thành một cách rộng khắp và người dân biết đến tổ chức nàychiếm tỷ lệ khá đông trong kết quả điều tra

b)Ban hòa giải cấp xã theo quy định của Luật đất đai

Hoà giải tại cơ sở đối với tranh chấp đất đai diễn ra phổ biến tại nhiều địaphương, các quy phạm pháp luật được vận dụng cũng rất đa dạng phong phú Đó làcác tranh chấp đất đai giữa nhân dân và chính quyền, giữa người dân với nhau.Thực tế cho thấy hoà giải cơ sở chủ yếu giải quyết những tranh chấp đất đai giữangười dân với nhau Đối với những tranh chấp giữa nhân dân và chính quyền, mặc

dù trên thực tế vẫn thường xảy ra nhưng do về mặt pháp lý, các Tổ hoà giải cơ sởkhông có thẩm quyền giải quyết nên nếu có sự tham gia của các Hoà giải viên thì

sự tham gia đó chỉ mang tính chất tư vấn Sự tham gia này giúp làm rõ cơ sở pháp

23