Một số phương pháp tạo hứng thú cho học sinh trong các tiết học vật lý THCS

Đối tượng nghiên cứu Một số phương pháp tạo hứng thú học tập cho học sinh trong các tiết Vậtlý THCS... Chương trình giảngdạy nặng về kiến thức mà giáo viên chưa phô

I PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chúng ta đang sống trong thế kỉ XXI, thế kỉ mà giáo dục và phát triểnnhân tài là một trong những nét đặc trưng của giáo dục hiện đại Nền giáo dụcnước ta hướng vào mục đích từng bước biến quá trình đào tạo thành quá trình tựđào tạo, lấy sự phát triển của người học làm trung tâm Những mục tiêu nàynhằm phát huy tính chủ động tích cực, sáng tạo của người học Để thực hiệnmục tiêu đề ra thì việc hình thành và nâng cao hứng thú của người học ngàycàng quan trọng Vì chỉ có hứng thú học tập mới làm người học nhận thức rõ vaitrò, tầm quan trọng của tri thức đối với bản thân, có những tình cảm tích cựctrong việc lĩnh hội tri thức, dẫn đến khát khao hiểu biết và tự giành lấy tri thức.Có nghĩa là góp phần phát huy tính tích cực, sáng tạo của chính bản thân mỗingười học

Vật lý là một trong những môn học có vai trò quan trọng trong quá trìnhphát triển tư duy sáng tạo của học sinh Thuận lợi hơn, đây là một môn học vôcũng gần gũi với đời sống thực tiễn Học sinh có thể sử dụng kiến thức Vật lý đểgiải thích rất nhiều hiện tượng trong cuộc sống xung quanh các em Vì thế, bảnthân tôi luôn cố gắng tìm ra thật nhiều phương pháp giúp các em yêu thích bộ

môn hơn, đó chính là lý do tôi chọn đề tài “Một số phương pháp tạo hứng thú cho học sinh trong các tiết học Vật lý THCS”.

2 Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài

Mục tiêu: Đề tài được viết nhằm mục đích khơi nguồn hứng thú và nâng

cao hiệu quả học tập cho học sinh.Vậy nên, tôi mong chuyên đề này có thể cungcấp một nguồn tham khảo cho cả giáo viên và học sinh

Nhiệm vụ: Đề tài này phân ra thành một số phương pháp và trong mỗi

phương pháp có đề xuất một số giải pháp mà bản thân tôi đã từng sử dụng trongcác tiết dạy trên lớp

3 Đối tượng nghiên cứu

Một số phương pháp tạo hứng thú học tập cho học sinh trong các tiết Vậtlý THCS

4 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

Học sinh trường THCS Dur Kmăn trong lĩnh vực môn Vật lý năm học2015-2016, 2016-2017, 2017-2018

5 Phương pháp nghiên cứu

a) Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận

Phương pháp phân tích- tổng hợp tài liệu: Tôi đã tìm hiểu các tài liệu

liên quan đến phương pháp dạy học và nhiều tài liệu khác ngoài SGK Vật lýTHCS để chọn lọc các tình huống đặt vấn đề, sưu tầm các câu chuyện về cáchiện tượng Vật lý

b) Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Phương pháp điều tra: Tôi đã trao đổi với đồng nghiệp qua các tiết thao

giảng, chuyên đề về một số phương pháp tạo hứng thú học tập Tôi cũng đã tròchuyện để lấy ý kiến từ chính các em học sinh

Phương pháp khảo nghiệm, thí nghiệm: Thử nghiệm linh hoạt các

phương pháp tạo hứng thú trong các tiết dạy trên lớp bằng nhiều phương phápkhác nhau để so sánh, đối chiếu rồi rút ra kết luận

c) Phương pháp thống kê toán học

Thống kê lại kết quả thu được qua phiếu điều tra sau khi đã áp dụng cácphương pháp tạo hứng thú cho học sinh

II PHẦN NỘI DUNG

1 Cơ sở lí luận

Ngày nay, khi tri thức đã trở thành yếu tố hàng đầu để phát triển kinh tế trithức thì các nước trên thế giới đều ý thức được rằng giáo dục là đòn bẩy quantrọng để đổi mới mô hình tăng trưởng và phát triển xã hội bền vững Nhận thứcrõ ràng tầm quan trọng đó, trong những năm gần đây Đảng và Nhà nước ta nhấnmạnh sự quan tâm đặc biệt đến đổi mới căn bản toàn diện giáo dục, đào tạo pháttriển nguồn nhân lực, phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, bồidưỡng lòng say mê học tập và ý chí vươn lên nhằm giúp người học tiếp thu đượclượng tri thức tốt nhất Vậy bồi dưỡng lòng say mê, hứng thú học tập như thếnào cho hiệu quả? Để trả lời được câu hỏi đó, đầu tiên ta cần biết hứng thú là gìvà tầm quan trọng của hứng thú đối với các hoạt động sống và học tập

Hứng thú là thái độ đặc biệt của cá nhân đối với đối tượng nào đó, nó có ýnghĩa đối với cuộc sống và có khả năng mang lại khoái cảm trong quá trình hoạtđộng

Hứng thú biểu hiện ở sự tập trung cao độ, ở sự say mê, hấp dẫn bởi nộidung hoạt động, ở bề rộng và chiều sâu của hứng thú

Hứng thú làm nảy sinh khát vọng hành động, làm tăng hiệu quả của hoạtđộng nhận thức, tăng sức làm việc

Từ khái niệm về hứng thú ta có thể suy ra được định nghĩa của hứng thúhọc tập là thái độ đặc biệt của chủ thể đối với đối tượng của hoạt động học tập,vì sự cuốn hút về mặt tình cảm và ý nghĩa thiết thực của nó trong đời sống cánhân

Sự hứng thú thể hiện trước hết ở sự tập trung chú ý cao độ, sự say mê củachủ thể hoạt động Sự hứng thú gắn liền với tình cảm của con người, nó là động

cơ thúc đẩy con người tham gia tích cực vào hoạt động đó Trong bất cứ côngviệc gì, nếu có hứng thú làm việc con người sẽ có cảm giác dễ chịu với hoạtđộng, nó là động cơ thúc đẩy con người tham gia tích cực và sáng tạo hơn vàohành động đó Ngược lại nếu không có hứng thú, dù là hành động gì cũng sẽkhông đem lại kết quả cao Đối với các hoạt động nhận thức, sáng tạo, hoạt động

học tập, khi không có hứng thú sẽ làm mất đi động cơ học, kết quả học tập sẽkhông cao, thậm chí xuất hiện cảm xúc tiêu cực.

* Một số căn cứ

Căn cứ công văn số 5842/BGDĐT-VP ngày 01 tháng 9 năm 2011 về việchướng dẫn điều chỉnh nội dung dạy học giáo dục phổ thông theo hướng tinh giảnđể dạy và học phù hợp với chuẩn kiến thức, kỹ năng, phù hợp với thời lượng dạyhọc và điều kiện thực tế của nhà trường

Căn cứ công văn số 4116/BGDĐT-CNTT về việc hướng dẫn thực hiệnnhiệm vụ CNTT năm học 2017 – 2018

2 Thực trạng

Dân tộc Việt Nam ta có tinh thần hiếu học và ham học qua bao đời, đếnnay vẫn được lưu truyền Thế nhưng trong xã hội vẫn còn một bộ phận khôngnhỏ học sinh không mấy hứng thú với việc học hành Các em dễ bị cuốn vàonhững thú vui bên ngoài như nghiện game, đua đòi theo bạn bè, không có mụcđích phấn đấu, không có ước mơ,… trở thành vấn đề nhức nhối cho toàn xã hội.Có nhiều lý do cho hiện tượng này như từ bản thân các em, từ gia đình, xã hộinhưng một phần trách nhiệm cũng thuộc về người giáo viên Chương trình giảngdạy nặng về kiến thức mà giáo viên chưa phối hợp linh hoạt giữa các phươngpháp tạo hứng thú cho học sinh Nhiều tiết dạy còn máy móc các bước lên lớp,làm giờ học thiếu sự phóng khoáng, trở nên nhạt nhẽo, làm tê liệt sự hứng thúcủa học sinh Dân gian có câu “Bạn chỉ có thể dắt con ngựa ra bờ suối chứkhông thể bắt nó uống nước” quả thật không sai Khi những thèm khát, hammuốn không từ trong ra mà bị áp đặt từ ngoài vào thì rất khó thành công và nếulàm được thì thành quả đạt được cũng không đáng kể Quan trọng hơn, conngười khi đó sẽ làm việc một cách rất khổ sở và không bao giờ có hạnh phúc.Vấn đề học tập của con trẻ cũng vậy, dù cho bắt chúng ngồi ngay ngắn trong cáctiết học nhưng nếu không hứng thú thì chúng không thể học tốt được Vậynhiệm vụ đặt ra cho người giáo viên là gì? Chính là đổi mới phương pháp dạyhọc theo hứng tích cực, tạo hứng thú cho học sinh đến lớp

Mặc dù môn Vật lý rất gần gũi với đời sống nhưng cũng vẫn là một môntự nhiên, kiến thức tương đối khó Trong những năm công tác tại trường THCS

Dur Kmăn, tôi nhận thấy muốn đạt hiệu quả cao ngoài việc truyền đạt kiến thứcthì cần phải gây hứng thú học tập cho học sinh để tiết học trở nên nhẹ nhàngsinh động Học sinh tiếp thu kiến thức một cách tự nhiên không gượng ép mớiphát huy được tính chủ động, sáng tạo của các em Hòa chung với xu thế đổimới phương pháp dạy học, bản thân tôi cũng đã áp dụng một số phương phápdạy học tích cực như giải quyết vấn đề, thuyết trình, hỏi- đáp, trong giảng dạyđể thu hút sự yêu thích môn học với học sinh Tuy đã thu được một số kết quảtích cực nhưng hiệu quả chung vẫn chưa cao Một số học sinh vẫn tỏ ra khôngthích, kết quả trong các bài kiểm tra cũng chưa được như ý muốn Vì thế, tôikhông ngừng học hỏi kiến thức, kinh nghiệm từ sách báo, đồng nghiệp để rút racác phương pháp tốt nhất để lôi kéo học sinh hứng thú với môn Vật lý và sẽtrình bày cụ thể dưới đây.

3 Nội dung và hình thức của các giải pháp

3 1 Mục tiêu của giải pháp

Trong đề tài này này tôi trình bày các giải pháp chính sau: Phương pháptác động sư phạm, phương pháp tạo tình huống có vấn đề, tạo hứng thú bằngnhững thí nghiệm vật lý kì lạ, tạo hứng thú bằng cách lồng ghép kiến thức vàocác câu chuyện Vật lý, ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học nhằm mụcđích chính là tạo hứng thú học tập cho học sinh trong một số bài học Vật lýTHCS

3 2 Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp

3 2 1 Phương pháp tác động sư phạm

Đây là vấn đề tưởng chừng không liên quan đến việc học tập của họcsinh nhưng nó ảnh hưởng rất lớn đến tâm lý học tập của học sinh, đặc biệt là lứatuổi học sinh THCS khi các em có những biến đổi rất lớn trong tâm sinh lý.Người giáo viên cần vận dụng các biện pháp sau sẽ giúp học sinh cảm thấy hứngthú trong việc học bộ môn để kết quả học tập được cao

Trong thực tế ấn tượng ban đầu rất quan trọng, vì vậy ngoại hình, ngônngữ cơ thể, cách ăn mặc của người giáo viên phải đúng mực

Tạo ra một không khí thân thiện, thoải mái bằng những cử chỉ, nét mặt,ánh mắt, nụ cười Tránh gây không khí căng thẳng trong các tiết học giúp họcsinh tiếp thu kiến thức một cách tự nhiên nhất.

Tôn trọng ý kiến của học sinh, không gò ép các em theo một khuôn mẫunhất định Đừng bao giờ phủ định hoàn toàn ý kiến của học sinh, vì như thế làmcác em mất đi sự tự tin và không dám nêu lên ý kiến của bản thân trong nhữnglần sau

Luôn động viên khích lệ học sinh bằng lời khen, bằng điểm số để tăng sựtự tin vào bản thân cho các em Sự khích lệ, động viên được xem là món quà ýnghĩa, đôi khi có tác động, ảnh hưởng đến cả đời người Có người dám tiến lênphía trước đương đầu với những khó khăn, dám can đảm làm lại từ đầu khi thấtbại, dám kiên trì theo đuổi ước mơ Sự động viên, khích lệ là cho đi mà khôngsợ mất, nhận về mà không sợ quá tải, điều ấy thật cần thiết với bất kỳ ai, bất kỳlứa tuổi nào

3 2 2 Phương pháp tạo tình huống có vấn đề

Trong sách giáo khoa vật lý có phần câu hỏi rất hữu ích mà người viếtsách đưa ra với dụng ý tạo ra các tình huống mà với kiến thức đã biết trước đóhọc sinh không thể giải thích được hoặc chỉ giải thích được một phần Đó lànhững gợi ý rất hay nhưng không phải giáo viên nào cũng tận dụng tốt điều này.Sau đây tôi xin đưa ra một số tình huống đặt vấn đề đề dẫn dắt học sinh vào bàimới mà tôi đã từng sử dụng trong các tiết dạy và gây được hiệu quả cao

 Khi dạy bài “Trọng lực – đơn vị lực” ( SGK vật lý 6, tr 27)

Gv: Các em đã bao giờ thấy quả ở trên cây chín rụng xuống đất chưa?

Hs: Trả lời.

Gv: Tại sao quả chín không rơi qua trái, không rơi qua phải, không bay lên trời

mà lại rơi thẳng xuống đất?

Hs: Lúng túng.

Gv: Để biết nguyên nhân ta tìm hiểu trong bài hôm nay nhé.

 Khi dạy bài “Môi trường truyền âm” ( SGK vật lý 7, tr 37)

Gv: Các em có thích xem phim kiếm hiệp ngày xưa không?

Hs: Hứng thú trả lời.

Gv: Xem phim đó, các em đã bao giờ thấy cảnh các nhân vật trong phim áp tai

xuống đất để nghe tiếng vó ngựa của địch chưa?

Hs: Em thấy nhiều rồi.

Gv: Tại sao không đứng nghe mà lại áp tai xuống đất để nghe vậy?

Hs: Lúng túng

Gv: Để biết lý do ta tìm hiểu trong bài hôm nay nhé.

 Khi dạy bài “Lực đẩy Ác – si – mét” ( SGK vật lý 8, tr 36)

Gv: Em đã bao giờ lấy gáo múc nước trong xô ra chưa?

Hs: Trả lời

Gv: Khi múc nước như vậy, em thấy gáo nước khi còn chìm trong nước và khi

đã nhấc lên khỏi mặt nước rồi, khi nào nhẹ hơn?

Hs: Trả lời.

Gv: Tại sao vậy?

Hs: Lúng túng.

Gv: Để biết lý do ta tìm hiểu trong bài hôm nay nhé.

 Khi dạy bài” Sự cân bằng lực – quán tính” (SGK vật lý 8, tr 17)

Gv: Em đã bao giờ ngồi sau xe đạp, xe máy do người khác chở chưa?

 Khi dạy bài “Sự phân tích ánh sáng trắng” ( SGK vật lý 9, tr 139)

Gv: Cầu vồng thường xuất hiện khi nào?

Hs: Trả lời cầu vồng thường xuất hiện sau cơn mưa.

Gv: Em có biết vì sao xuất hiện cầu vồng khi trời nắng sau cơn mưa không? Hs: Suy nghĩ, lúng túng.

Gv: Để biết lý do ta tìm hiểu trong bài hôm nay nhé.

3 2 3 Tạo hứng thú bằng những thí nghiệm vật lý kì lạ

Ngoài cách tạo tình huống có vấn đề, giáo viên chúng ta có thể tiến hànhmột số thí nghiệm vật lý kì lạ, nó khác với dự đoán của các em, tăng thêm sự likì, thật hấp dẫn gây hứng thú cho học sinh

 Khi dạy bài “Áp suất khí quyển” ( SGK vật lý 8, tr 32)

Gv dùng một quả trứng đã được luộc chín bóc vỏ bỏ lên miệng một cái chai saocho đường kính quả trứng to hơn đường kính miệng chai một chút

Gv: Có cách nào để đưa quả trứng được vào chai mà không dùng tay không? Hs: Không thể, vì đường kính quả trứng to hơn đường kính miệng chai.

Gv đốt một mảnh giấy bỏ vào chai cho nó cháy một vài giây rồi bỏ quả trứng lênmiệng chai, quả trứng từ từ rơi vào miệng chai

Gv: Tại sao quả trứng rơi được vào trong chai?

Từ đó kích thích được trí tò mò của học sinh, học sinh sẽ chú ý ngay vào bàihọc

 Khi dạy bài “Áp suất khí quyển” ( SGK vật lý 8, tr 32)

Gv đưa một cốc đổ đầy nước được chuẩn bị sẵn cho Hs quan sát

Gv: Điều gì xảy ra khi cô úp ly nước xuống?

Hs: Trả lời nước đổ xuống đất.

Gv: Bây giờ cô sử dụng một miếng bìa mỏng không thấm nước đậy lên ly nước

rồi úp xuống Các em quan sát hiện tượng nhé

Hs: Quan sát, thắc mắc.

Gv: Tại sao nước không chảy ra ngoài? Để biết lý do ta tìm hiểu trong bài hôm

nay nhé

 Khi dạy bài “Dẫn nhiệt” (SGK vật lý 8, tr77)

Gv: Đưa một quả bóng bay đã được chuẩn bị sẵn ra Theo em khi cô dùng bật

lửa đốt quả bóng bay nó có cháy không?

Hs: Trả lời bóng bay sẽ cháy

Gv: Các em có tin cô dùng bật lửa đốt mà quả bóng bay không cháy không? Hs: Nghi ngờ.

Gv: Đổ nước vào quả bóng bay rồi hơ trên ngọn lửa một lúc cho học sinh quan

sát

Hs: Ngạc nhiên khi thấy bóng bay không cháy.

Gv: Bạn biết tại sao bóng bay không cháy không?

Từ đó kích thích sự hứng thú của học sinh, học sinh sẽ chú ý ngay vào bài học

3 2 4 Tạo hứng thú bằng cách lồng ghép kiến thức vào các câu chuyện Vật lý

Một trong những cách rất hiệu quả để gây hứng thú cho tập cao cho họcsinh chính là giáo viên lồng ghép kiến thức vào các câu chuyện Vật lý về hiện

tượng vật lý, đại lượng Vật lý, các nhà bác học có đóng góp to lớn cho ngànhVật lý.

Để thực hiện tốt phương pháp này, giáo viên cần tập luyện để kết hợp tốtsử dụng ngôn ngữ cơ thể và lời nói với các cử chỉ của tay, biểu cảm qua nét mặtcho cuộc trò chuyện trở nên sinh động Đôi khi chỉ một động tác nhỏ như cáikhua tay hay đơn giản một cái diễn đạt trên khuôn mặt còn hiệu quả hơn khi tađứng thuyết trình cả buổi mà chỉ dùng lời nói không có miêu tả thực tế

Một điều cần lưu ý là về âm lượng của giọng nói Phải biết là mình đangnói chuyện trong vị trí như thế nào để điều chỉnh âm lượng cho phù hợp, giọngtruyền cảm là một điều bắt buộc Tuy nhiên trong trường hợp nào cũng phải nóichậm rãi, từ tốn tránh nói nhanh mà người nghe không hiểu được vấn đề mìnhcần truyền đạt

 Khi dạy bài “Lực đẩy Ác -si –mét” (SGK Vật lý 8)

Sau khi giới thiệu tiểu sử của nhà Vật lý Ác-si-mét giáo viên có thể kể câuchuyện sau:

Ngày xưa, ở xứ Si-ra-cuýt có một vị vua tên là Hê- rôn Một ngày kia, vua giao cho người thợ kim hoàn làm cho mình một chiếc vương miện bằng vàng Tuy nhiên, nhà vua nghi ngờ người thợ kim hoàn không trung thực ở chỗ người này không sử dụng hết số vàng vua giao mà lấy ra một ít và thay thế vào đó bằng bạc Nghi ngờ là thế nhưng vua không có bằng chứng, thế là vua giao cho Ác-si-mét điều tra ra sự thật xem người thợ này có gian dối hay không Cho dù gian dối hay không gian dối cũng phải chỉ ra cho vua và cận thần thấy được Ác-si-mét vô cùng lo lắng vì lệnh vua không thể chối cãi nhưng bản thân ông lại chưa tìm ra cách để giải quyết.

Thế rồi, một ngày kia, tình cờ khi đi tắm Ông thả cơ thể chìm dần vào bồn tắm đầy nước Kì lạ thay, cơ thể ông càng chìm dần, lượng nước tràn ra càng nhiều, thì lực đẩy tác dụng vào cơ thể ông càng lớn Từ đó, ông thấy được hướng giải quyết cho việc vua giao Mừng quá , ông chạy thẳng ra phố hét to

“Ơ rê ca! Ơ rê ca!“ mà quên rằng mình không mặc gì

Nghe xong câu chuyện, học sinh sẽ cảm thấy rất vui vẻ và hào hứng, lúc

này giáo viên sẽ dẫn dắt vào mục 1 Dự đoán như sau: Khi cơ thể ông càng chìm