Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử cấp THCS

Từ thực tế dạy học ở trường THCS Lương Thế Vinh cho cả hai đốitượng là học sinh học theo chương trình giáo dục đại trà và theo chương trìnhtrường học mới, tôi đã đúc rút thêm một số phươ

I PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hiện nay, do tác động của xã hội, sự ứng dụng và phát triển của khoa học tựnhiên ngày càng chiếm ưu thế nên xu hướng học tập của học sinh chưa có sự cânđối giữa các môn khoa học tự nhiên và các môn khoa học xã hội

Mặt khác, do nhu cầu học tập của học sinh cũng như gia đình trong địnhhướng phát triển tương lai, nghề nghiệp của con em mình sau này, coi trọng cácmôn khoa học tự nhiên hơn các môn khoa học xã hội

Do đặc trưng của các môn học xã hội thường mang tính hàn lâm, lý luận, cónhiều sự kiện đặc trưng nhất là môn học lịch sử nên chưa tạo được sự đam mê,hứng thú học tập cho học sinh Học sinh học tập môn lịch sử còn thụ động, máymóc, học vì điểm số chứ chưa ý thức được vai trò của tự học của cá nhân trongviệc lĩnh hội, tiếp thu kiến thức

Một số giáo viên chậm đổi mới phương pháp dạy học, dạy học theo lối mòn

cũ, chưa vận dụng sáng tạo, linh hoạt các phương pháp dạy học, đổi mới kiểm trađánh giá học sinh nên không tạo được sự hứng thú, đam mê cho học sinh trong họctập nói chung và môn học lịch sử nói riêng

Đứng trước thực tế yêu cầu của giáo dục hiện nay đòi hỏi học sinh phải chủđộng trong tiếp thu kiến thức mới, nắm và hiểu được kiến thức đã học, nâng caonhận thức vai trò tự học của bản thân đối với tất cả các môn học chứ không riêng

bộ môn lịch sử Từ thực tế dạy học ở trường THCS Lương Thế Vinh cho cả hai đốitượng là học sinh học theo chương trình giáo dục đại trà và theo chương trìnhtrường học mới, tôi đã đúc rút thêm một số phương pháp dạy học sáng tạo hơn nữacủa giáo viên giúp học sinh phát huy vai trò tự học, thích thú học tập bộ môn lịch

sử Đây cũng chính là lý do chọn đề tài sáng kiến kinh nghiệm của năm học 2016

-2017 được tôi tiếp tục bổ sung, trao đổi, chia sẻ cùng đồng nghiệp nhằm hoànchỉnh hơn kinh nghiệm dạy học nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử so với nộidung trước đó

2 Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài

Mục tiêu của đề tài là tiếp tục nghiên cứu và xác định rõ đối tượng, mụcđích, phương pháp tự học bộ môn lịch sử nhằm nâng cao chất lượng học tập chohọc sinh cũng như đúc rút thêm một số kinh nghiệm trong qua trình dạy học củagiáo viên

Nhiệm vụ của đề tài này là giúp giáo viên xác định rõ ràng một số phươngpháp dạy học bộ môn lịch sử cấp trung học cơ sở (THCS) để hướng dẫn học sinhphát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất lượng học tập

3 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài đề cập một số phương pháp hướng dẫn học sinh phát huy vai trò tựhọc, biết cách xây dựng kế hoạch, nội dung, phương pháp phù hợp với bản thântrong học tập bộ môn lịch sử ở cấp THCS theo chương trình đại trà hiện hành vàchương trình trường học mới tại trường THCS Lương Thế Vinh, huyện Krông Ana,tỉnh Đắk Lắk

4 Giới hạn của đề tài

Tiếp tục nghiên cứu các phương pháp hướng dẫn học sinh học tập bộ mônlịch sử theo chương trình giáo dục đại trà và chương trình trường học mới giúp họcsinh phát huy vai trò tự học của bản thân tại trường THCS Lương Thế Vinh, huyệnKrông Ana, tỉnh Đắk Lắk trong các năm học 2015 - 2016, 2016 - 2017 và 2017-2018

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích - tổng hợp tài liệu;

- Phương pháp thuyết trình vấn đáp;

- Phương pháp thực nghiệm;

- Phương pháp điều tra;

- Phương pháp nghiên cứu các sản phẩm hoạt động;

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm giáo dục

II PHẦN NỘI DUNG

1 Cơ sở lý luận

Dựa trên những vấn đề về phương pháp dạy học lịch sử ở trường THCS, tâm

lý lứa tuổi học sinh cấp THCS, dựa trên tư tưởng của chủ nghĩa Mác - Lê nin vàtoàn bộ quan điểm của Đảng về lí luận dạy học hiện đại, phương pháp dạy học tíchcực lấy học sinh làm trung tâm của quá trình dạy học, phát huy vai trò chủ động,tích cực, tư duy sáng tạo của học sinh dựa trên sự hướng dẫn của thầy cô giáonhằm nâng cao chất lượng dạy học của thầy đồng thời nâng cao ý thức về vai trò tựhọc của học sinh đối với nhiệm vụ học tập trong môn lịch sử cũng như các mônhọc khác

- Giáo viên luôn nâng cao nhận thức, tích cực tự học, tự rèn, nhiệt tình, chútrọng đổi mới phương pháp dạy học, có sự phấn đấu, thi đua trong công tác nhằmđạt hiệu quả cao nhất trong dạy học.

- Học sinh đa số có sự đam mê trong học tập, có ý thức tự học khá tốt, một

số học sinh có năng khiếu, tố chất bộ môn rất tốt, lực học giỏi, có thể cùng các họcsinh ở nhiều bộ môn khác tạo nên chất lượng mũi nhọn của nhà trường Thành tíchhọc sinh giỏi bộ môn lịch sử ở cấp trường, huyện, tỉnh đạt khá cao trong nhữngnăm gần đây

- Tuy nhiên, vẫn còn một số học sinh không mặn mà với bộ môn thậm chícòn có biểu hiện xem nhẹ, không dành thời gian cho học tập bộ môn Học sinhchưa chủ động học tập còn thụ động, máy móc, chưa ý thức được vai trò tự học củabản thân, chính vì thế chất lượng đại trà còn thấp, chất lượng học sinh giỏi cònnhiều hạn chế

- Cha mẹ học sinh không quan tâm đúng mực đối với bộ môn Có những bậccha mẹ còn ngăn cản không cho con đầu tư thời gian để học lịch sử mà đầu tư chohọc các môn học khác mà theo nhận thức của họ là những môn học quan trọnghơn, thiết thực hơn cho việc lựa chọn ngành nghề sau này

- Một số giáo viên đã lớn tuổi, chưa thật sự nhiệt tình trong giảng dạy, chậmđổi mới về phương pháp dạy học, ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học cònnhiều hạn chế Một số giáo viên không thực sự chú trọng về chuyên môn, đầu tưthời gian cho các hoạt động chuyên môn mình đảm nhiệm còn ít nên phần nào ảnhhưởng đến kết quả giảng dạy của bộ môn

Vậy làm thế nào để cả giáo viên và học sinh đều có những phương phápgiảng dạy và học tập bộ môn lịch sử tốt nhất? Dựa trên thực trạng nghiên cứu của

đề tài kinh nghiệm năm học 2016-2017 của bản thân về việc sử dụng một sốphương pháp giúp học sinh phát huy vai trò của tự học nhằm nâng cao chất lượng

bộ môn lịch sử cấp THCS tôi rút ra được một số nhận định cụ thể như sau:

Thứ nhất, không có một biện pháp nào là tối ưu trong dạy học để nâng caochất lượng bộ môn Mặt khác, người giáo viên trong giai đoạn hiện tại là ngườiđóng vai trò hướng dẫn học sinh học tập, còn các em mới chính là trung tâm củaquá trình dạy học, là người trực tiếp phải học, phải lĩnh hội kiến thức tốt nhất Do

đó, điều này phụ thuộc phần lớn vào học sinh chứ không phải là giáo viên trên lớp

Từ đó có thể khẳng định khó khăn lớn nhất đòi hỏi người giáo viên muốn nâng caochất lượng bộ môn phải luôn tự học, tự rèn, nâng cao kiến thức, kinh nghiệm từhọc hỏi đồng nghiệp, luôn có ý thức phấn đấu không tự bằng lòng với cái mình đãđạt được, luôn rút kinh nghiệm, sáng tạo hơn trong dạy học và dần dần đúc kết lại

để trang bị cho mình những bài học cần thiết trong giảng dạy

Thứ hai, mặc dù giáo viên tâm huyết với nghề, nhiệt tình trong giảng dạysong hiệu quả chất lượng lại không như mong muốn Bởi lẽ, theo lối mòn cũ, họcsinh chỉ biết tiếp thu trên lớp mà không có thói quen học bài cũ trước khi đến lớp,

học qua loa, đại khái, học đối phó để lấy điểm kiểm tra Hơn nữa, một bộ phậnkhông nhỏ học sinh hiện nay có tâm lý không thích học các môn học xã hội, thậmchí không thích học các môn có lượng kiến thức dài trên lớp, các môn học mà các

em cho là dài, khó, phải nhớ nhiều, mất nhiều thời gian, là môn phụ, ít tiết trên lớpnên lơ là trong học tập, chỉ cần điểm trung bình do đó cũng ảnh hưởng không nhỏđến chất lượng dạy học bộ môn Ngoài ra, sự định hướng, thuyết phục của giáoviên với học sinh để học tốt môn lịch sử vẫn còn hạn chế nên phần nào cũng ảnhhưởng đến mặt bằng chất lượng bộ môn

Bên cạnh tâm lý cá nhân một bộ phận không nhỏ học sinh không thích họclịch sử vì cho là môn khó học, dài dòng, phải nhớ nhiều, mất nhiều thời gian, đây

là “môn phụ” chỉ cần đủ điểm là được thì ngay cả cha mẹ các em cũng không địnhhướng cho con em mình học môn lịch sử, cả trong trường hợp học sinh này đượclựa chọn vào đội tuyển tham gia dự thi học sinh giỏi các cấp vì sợ mất nhiều thờigian, ảnh hưởng đến các môn khác nên phần nào cũng tác động không tốt đến chấtlượng môn học

Mặt bằng chất lượng bộ môn phụ thuộc nhiều vào các em nên càng thấy vaitrò của học sinh trong tự học góp phần rất quan trọng chất lượng bộ môn Do đó,phải làm sao cho các em thích học, học chủ động, sáng tạo, học tự nguyện, học đểnâng cao kiến thức cho bản thân chứ không phải học vì điểm, vì để đối phó vớithầy cô, cha mẹ, mà học vì em muốn được học, được khẳng định ưu thế của mìnhtrong nhận thức bộ môn

Trong quá trình học tập nâng cao trình độ chuyên môn, tập huấn, trải nghiệmthêm các phương pháp trong dạy học và xuất phát từ thực tế dạy học tại trườngTHCS Lương Thế Vinh, tôi thấy cần bổ sung thêm một số kinh nghiệm hướng dẫncủa giáo viên giúp các em có thêm một số phương pháp tự học có hiệu quả hơntrong cả hai đối tượng học sinh đang theo học chương trình trường học mới vàchương trình giáo dục đại trà hiện hành Chính điều này làm cơ sở cho tôi tiếp tục

mở rộng thêm nội dung đề tài trước đó

Nguyên nhân chủ quan là còn nhiều giáo viên trực tiếp giảng dạy bộ mônchưa thật sự tâm huyết, sáng tạo trong dạy học, dạy học còn theo lối mòn cũ, kiểmtra đánh giá còn dễ dãi, chưa chú ý hướng dẫn cho học sinh thói quen tự học vàcách học đối với từng dạng bài, từng kiểu bài lên lớp nên phần nào ảnh hưởng đến

chất lượng bộ môn lịch sử nói riêng và các môn học khác nói chung Học sinhchưa xác định được vai trò của bộ môn trong học tập cũng như chưa chủ độngtrong việc lĩnh hội kiến thức còn học theo lối mòn, học thụ động, dựa dẫm, ỷ lại vàxem nhẹ bộ môn.

Cùng với thực tế dạy học lịch sử của bản thân tại trường THCS Lương ThếVinh, huyện Krông Ana, tỉnh Đắk Lắk, các giáo viên đang thực hiện dạy học chohai đối tượng học sinh học theo chương trình giáo dục đại trà hiện hành và họcsinh học tập theo chương trình trường học mới nên việc bổ sung thêm một sốphương pháp dạy học giúp học sinh nâng cao vai trò tự học, thích thú học tập bộmôn hơn từ đây góp phần nâng cao thêm chất lượng bộ môn là yêu cầu không thểthiếu trong giảng dạy nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay

3 Nội dung và hình thức của giải pháp, biện pháp

a Mục tiêu của giải pháp

Tiếp tục bổ sung thêm những giải pháp nhằm giúp học sinh phát huy ý thức

tự học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục của nhà trường nói chung, chất lượng

bộ môn lịch sử nói riêng, làm động lực thi đua, thúc đẩy phong trào học tập rộngrãi trong học sinh đồng thời góp phần hoàn thành mục tiêu, nhiệm vụ của trường,của ngành và của nền giáo dục hiện nay Làm cơ sở định hướng cho các em tiếptục học và lựa chọn ngành nghề sau này phù hợp với năng lực bản thân

b Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp

Tiếp tục hướng cho học sinh nâng cao được sự tự giác, phát huy vai trò tựhọc môn lịch sử, chủ động trong học tập, nâng cao vốn kiến thức đã học, hiểu biếtthêm về giá trị môn học trong chương trình cũng như trong cuộc sống

Để thực hiện được nội dung trên, tôi tiếp tục đưa ra một số phương pháp tựhọc cho học sinh nhằm nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử cấp THCS cho cả họcsinh học chương trình giáo dục đại trà hiện hành và chương trình trường học mớivới những nội dung cụ thể như sau:

Thứ nhất, người giáo viên phải xác định được tâm lý đối tượng học sinh Ở

độ tuổi cấp THCS từ 11 - 14 các em có nhiều thay đổi về tâm sinh lý Chính vì vậy,việc xác định tâm lý thoải mái, ổn định trong học tập là điều rất cần thiết Từ đây,các em dễ dàng tiếp thu kiến thức, yêu thích môn học hơn, học tập có hiệu quảhơn Vậy làm thế nào để giáo dục cho học sinh nâng cao ý thức tự học trong mônhọc lịch sử - một môn học có quá nhiều sự kiện Muốn thực hiện được điều này,không chỉ học sinh mà xã hội cần phải có cái nhìn đúng đắn về tầm quan trọng của

bộ môn Bởi môn học lịch sử có tác dụng giáo dục học sinh tinh thần yêu tổ quốc,sống có lý tưởng cao đẹp, sống dũng cảm, dám hy sinh thân mình để bảo vệ tổquốc, bảo vệ dân tộc khi có giặc ngoại xâm, góp phần giáo dục tinh thần đoàn kết,tinh thần dân tộc làm cho các em thay đổi nhận thức, quan điểm học tập bộ môn.Người giáo viên phải là người truyền cảm hứng cho học sinh, khơi dậy cho các em

niềm đam mê, yêu thích bộ môn để từ đó các em xác định được môn lịch sử khôngchỉ học cho có điểm trung bình, để vượt qua bộ môn mà còn để tạo hành trang trithức cho bản thân trong lựa chọn ngành nghề của mình trong các trường chuyênnghiệp sau này đối với các em yêu thích chuyên ngành khoa học xã hội.

Thứ hai, người giáo viên cần phải định hướng cho các em hiểu và xác địnhđúng đắn động cơ học tập các môn học trong chương trình giáo dục nói chung,môn học lịch sử nói riêng Xác định động cơ học tập đúng đắn môn lịch sử là mônhọc nằm trong tổ hợp các môn học xã hội, nó có những đặc điểm riêng của bộmôn Để tiếp thu được kiến thức bộ môn học sinh cần phải có thời gian nghiêncứu, học tập Học lịch sử không chỉ là học thuộc lòng, là ghi nhớ máy móc mà làhiểu được vấn đề một cách đúng đắn, không làm sai lệch nội dung và ý nghĩa của

nó

Thứ ba, người giáo viên phải phân loại đối tượng học sinh để hướng các emđến các cách tự học phù hợp, hiệu quả Bởi lẽ, một học sinh khá giỏi sẽ không phảimất nhiều thời gian để học như học sinh trung bình và học sinh yếu Để phân loạiđược đối tượng học sinh chúng ta phải quan sát, thăm dò qua giáo viên chủ nhiệm,qua kết quả học tập của năm học trước cũng như kết quả kiểm tra thường xuyêntrên lớp đề định hướng cho các em cách tự học phù hợp Trên cơ sở này, học sinh

sẽ biết lựa chọn cho bản thân cách tự học hiệu quả nhất

Học sinh lớp 6 đầu cấp, lớp 7, 8 và lớp 9 cuối cấp khác nhau về nhận thứcnên người dạy phải phân loại được đặc điểm đối tượng để có cách dạy phù hợp vớiđặc điểm lứa tuổi và tâm sinh lý học sinh Học sinh đầu cấp đòi hỏi người giáoviên phải hướng dẫn cụ thể, yêu cầu phần bài tập (nếu có) phải rõ ràng, có kiểmtra, đánh giá thường xuyên trong các tiết dạy để các em thấy được tầm quan trọngcủa việc tự học ở nhà Học sinh các lớp 7,8 đã biết cách tự học theo yêu cầu bàihọc, theo hướng dẫn của giáo viên bộ môn làm cơ sở để học sinh lớp 9 cuối cấpphát huy tinh thần tự học để đạt hiệu quả cao các môn học Qua đó, học sinh tiếptục nâng cao tính tự giác, độc lập, chủ động trong học tập

Sau khi đã nắm được tâm lý và phân loại được đối tượng học sinh, giáo viên

có thể hướng dẫn cho các em một số cách thức tự học tùy theo đối tượng học sinh

Với mô hình dạy học theo chương trình giáo dục đại trà hiện hành, giáo viênlựa chọn cách thức phân loại các đối tượng học sinh và vận dụng các phương pháphướng dẫn học tập cụ thể như sau:

* Đối với học sinh khá, giỏi, việc tự học ở nhà có thể hướng dẫn học sinh tựhọc bằng các hướng sau:

+ Đọc, hiểu nội dung bài học trong sách giáo khoa trước khi soạn bài

+ Soạn bài theo các câu hỏi ở từng mục trong sách giáo khoa

+ Xác định và ghi nhớ sự kiện chính trong từng mục, mục trọng tâm củatoàn bài

+ Vẽ sơ đồ tư duy cho từng lượng kiến thức trong các mục hoặc cả bài.

+ Ghi chép những sự kiện quan trọng trong sổ tay

+ Tổng hợp kiến thức ở từng bài, từng chương bằng cách lập bảng thống kê.+ Sử dụng phương pháp so sánh nội dung bài học theo từng lĩnh vực, từngthời kì, giai đoạn lịch sử

+ Học diễn biến các cuộc kháng chiến, khởi nghĩa bằng lược đồ

+ Tham khảo thêm những bài tập vận dụng kiến thức nâng cao trong sáchnâng cao nhằm khái quát kiến thức theo bài, theo chương

Với đối tượng học sinh này, giáo viên cần khuyến khích các em tự học theocách riêng của bản thân Ngoài học theo nội dung kiến thức chốt trong vở, trongsách giáo khoa, học sinh còn tìm hiểu thêm nội dung trong sách tham khảo, trêncác phương tiện internet, học sinh cũng có thể học trực tuyến trên internet để tăngthêm hiểu biết bộ môn Các sách tham khảo bộ môn lịch sử phải là Nhà xuất bảngiáo dục Các nguồn tư liệu khai thác trên internet phải là các trang thông tin điện

tử chính thống của chính phủ, tránh các nội dung sai lệch Khi học theo các nguồn

tư liệu này học sinh phải có sự hiểu biết nhất định và có sự tư vấn của giáo viênlịch sử Khuyến khích học sinh đọc sách tại thư viện để bổ trợ thêm kiến thức

* Đối với học sinh học trung bình:

+ Ngoài việc tiếp thu kiến thức trên lớp học sinh cần dành một phần thờigian ở nhà để đọc lại nội dung phần bài học ở trên lớp vài lần trước khi đến lớp

+ Học sinh tự học bằng cách đọc từng mục nội dung trong sách giáo khoasau đó trả lời theo ý hiểu các câu hỏi trong sách giáo khoa

+ Biết cách lập bảng, thống kê nội dung cơ bản của bài học, ghi nhớ nộidung bài học trước khi đến lớp

+ Khuyến khích học sinh mạnh dạn trao đổi với thầy cô, bạn bè nội dung bàihọc còn chưa hiểu trên lớp

* Đối với học sinh yếu, kém:

Động viên học sinh đi học chuyên cần, ghi chép bài đầy đủ trên lớp Đây làbiện pháp để nâng cao chất lượng chung của bộ môn mà còn duy trì được sĩ sốtránh việc bỏ học giữa chừng của học sinh đặc biệt là đối với học sinh có hoàncảnh khó khăn phải dành thời gian đi làm giúp đỡ gia đình, học sinh là đồng bàodân tộc thiểu số

Với đối tượng học sinh này cần đến rất nhiều sự quan tâm của giáo viên đếncác em, luôn động viên, khích lệ các em kịp thời để tạo sự phấn khởi, tự tin tronghọc tập bộ môn Không nên áp đặt việc học bài của các em mà động viên học sinh

để các em dần quen với việc tự giác học bài ở nhà trước khi đến lớp Luôn tạo mọiđiều kiện trong các hình thức kiểm tra để học sinh cải thiện tâm lý học tập Ngoài

ra, với đối tượng học sinh này việc ra đề kiểm tra của giáo viên cũng phải phù hợpvới học lực của các em, tránh gây áp lực để thu được kết quả như mong muốn

Với học sinh học tập theo chương trình trường học mới thì vai trò tự học củahọc sinh được phát huy cao độ bởi phương pháp dạy học chủ đạo của mô hình nàythì giáo viên hướng dẫn, học sinh là trung tâm của qúa trình dạy học, là người chủđộng lĩnh hội kiến thức Mô hình trường học mới giúp cho học sinh kết hợp nhiềuphương pháp học tập khác nhau trong đó có sự chủ động của cá nhân trong tư duysuy nghĩ độc lập, có sự đóng góp của cá nhân trong hoạt động thảo luận nhóm Cáchoạt động này đan xen lồng ghép nhau trong các đơn vị kiến thức của bài học.Ngoài ra, học sinh có phần tự học của cá nhân và phần học tập chung với gia đình,

xã hội trong hoạt động học tập ở nhà Với đối tượng học sinh học tập theo mô hìnhnày đòi hỏi giáo viên phải phát huy vai trò tự học của học sinh như thế nào cho phùhợp? Với kinh nghiệm của bản thân trong dạy học môn lịch sử, tôi nhận thấy ngườigiáo viên nên sử dụng các phương pháp cụ thể sau:

* Đối với học sinh khá, giỏi, việc tự học ở nhà có thể hướng dẫn học sinh tựhọc tương tự như học sinh học đại trà hiện hành tuy nhiên cần bổ sung thêm một sốphương pháp hướng dẫn học sinh tự học cụ thể như:

+ Ghi chép những sự kiện quan trọng trong sổ tay

+ Tổng hợp kiến thức ở từng bài, từng chương bằng cách lập bảng thống kê.+ Sử dụng phương pháp so sánh nội dung bài học theo từng lĩnh vực, từngthời kì, giai đoạn lịch sử

+ Khai thác tranh ảnh trong sách giáo khoa để từ đây hiểu được phần nào nộidung bài học

+ Học diễn biến các cuộc kháng chiến, khởi nghĩa bằng lược đồ

+ Tham khảo thêm những bài tập vận dụng kiến thức nâng cao nhằm kháiquát kiến thức theo bài, theo chương

+ Học theo cách kể chuyện lịch sử bằng tranh

+ Tìm hiểu thêm nội dung trong sách tham khảo, trên các phương tiệninternet để tăng thêm hiểu biết bộ môn Các sách tham khảo bộ môn lịch sử đượclựa chọn là sách do nhà xuất bản giáo dục ấn hành

+ Khuyến khích học sinh mạnh dạn chủ động trao đổi với người thân tronggia đình về một vấn đề thực tế liên quan đến bài học trên lớp Học sinh được cùngngười thân hỗ trợ thêm về kiến thức và vận dụng nó ngay trong thực tế Điều nàygiúp học sinh không chỉ mạnh dạn hơn trong giao tiếp mà dễ dàng hơn trong tiếpthu kiến thức, có thêm chiều sâu của kiến thức hơn

*Đối với học sinh học trung bình:

+ Khuyến khích học sinh chủ động trong học tập, đọc từng mục nội dungtrong sách giáo khoa sau đó trả lời theo ý hiểu các câu hỏi trong sách giáo khoa

+ Ghi nhớ nội dung bài học dưới hình thức lập bảng các kiến thức cơ bảntoàn bài.

+ Học theo cách kể chuyện lịch sử bằng tranh

+ Khuyến khích học sinh mạnh dạn trao đổi với thầy cô, bạn bè nội dung bàihọc còn chưa hiểu trên lớp

* Đối với học sinh yếu, kém:

Cũng như học sinh học đại trà việc động viên học sinh đi học chuyên cần,ghi chép bài đầy đủ trên lớp là biện pháp để nâng cao chất lượng chung của bộmôn mà còn duy trì được sĩ số tránh việc bỏ học giữa chừng của học sinh đặc biệt

là đối với học sinh có hoàn cảnh khó khăn phải dành thời gian đi làm giúp đỡ giađình, học sinh là đồng bào dân tộc thiểu số

Đối với học sinh có học lực trung bình, yếu, kém giáo viên cần giao việc cụthể trong tiết học trước về yêu cầu của bài học mới trong tiết học sau Yêu cầu họcsinh đọc trước từ 1 đến 2 mục nội dung trong sách để tạo tâm lý học tập thoải mái,không bị áp lực tìm hiểu nhiều nội dung kiến thức Việc giao cho học sinh đọctrước nội dung bài học trước khi đến lớp là việc mà học sinh có thể thực hiện dễdàng thực hiện và có lẽ là cách học đơn giản nhất mà học sinh nào cũng có thể thựchiện được

Khi lựa chọn các phương pháp hướng dẫn học sinh học tập ở trên giáo viênphải luôn động viên học sinh để tạo điều kiện cho các em được đưa ra ý kiến củamình trong quá trình tìm hiểu kiến thức mới, động viên tuyên dương kịp thời đểtạo động lực cho học sinh phát huy vai trò của tự học ở nhà Ngoài ra, giáo viênluôn tạo điều kiện cho học sinh học nhóm ngay trên lớp để các em cùng tìm hiểukiến thức Phương pháp hoạt động nhóm bổ trợ cho giáo viên rất nhiều bởi họcsinh có thể khó tiếp thu hay trao đổi kiến thức với thầy cô nhưng lại dễ dàng traođổi thông tin với bạn bè

Các đối tượng học sinh có thể lựa chọn cho mình cách học phù hợp theo sựhướng dẫn của thầy cô giáo hoặc tự học theo cách học của bản thân Giáo viênkhông nên ép học sinh học theo cách này hay cách khác mà chỉ hướng dẫn cho các

em nhiều phương pháp học tập để học sinh lựa chọn cho mình cách học phù hợpnhất

Một điều bản thân tôi rút ra được từ thực tế tâm lý lứa tuổi học sinh là dùhọc sinh có lực học chênh lệch khác nhau thì nhu cầu tâm lý lứa tuổi của các em có

sự giống nhau Xuất phát từ đặc điểm này mà giáo viên có thể hướng dẫn học sinhtrong quá trình học tập nói chung cũng như môn học lịch sử nói riêng đó là nhucầuđọc sách, đọc truyện tranh Thư viện là nơi có thế đáp ứng được cho học sinh vềnhu cầu đọc Rất nhiều cuốn truyện tranh sinh động, hấp dẫn, đa dạng về thể loạitrong đó có đề tài lịch sử được nhà trường đầu tư cho thư viện Tới địa chỉ này các

em có thể khám phá thêm kiến thức lịch sử đã được học nhất là về các anh hùng

dân tộc, về các cuộc đấu tranh giành độc lập tự do cho tổ quốc của ông cha qua cácthế hệ Để đạt được yêu cầu này người giáo viên dạy lịch sử đóng vai trò như mộtngười giới thiệu sách cho học sinh, giới thiệu địa chỉ tìm đọc để tạo sự lôi cuốn các

em đến với các tư liệu lịch sử

Như vậy, có thể thấy được về cơ bản các phương pháp dạy học cho đốitượng học sinh học đại trà và đối tượng học sinh học theo chương trình trường họcmới là giống nhau Với bất kì đối tượng học sinh nào thì ý thức học tập của họcsinh cũng phải được đặt lên hàng đầu Bởi từ đây học sinh có thể xác định động cơhọc tập đúng đắn, hiệu quả hoặc không hiệu quả Vậy làm thế nào để phát huy vaitrò tự học của học sinh? Đây là câu hỏi khó và làm tốt được điều này đòi hỏi ngườigiáo viên phải đóng vai trò là động lực thúc đấy sự tiến bộ của học sinh

Ngoài việc hướng cho các em có thói quen đọc sách bổ trợ thêm về kiếnthức, trong quá trình hướng dẫn học sinh tự học cho cả học sinh học chương trìnhđại trà hiện hành và chương trình trường học mới, giáo viên nên sử dụng cácphương pháp sau:

- Phương pháp thuyết trình, vấn đáp

- Phương pháp tổ chức trò chơi ô chữ

- Phương pháp lập bảng hệ thống kiến thức, vẽ sơ đồ tư duy

- Phương pháp so sánh, tổng hợp

- Phương pháp giao việc

- Phương pháp kiểm tra

Tất cả các phương pháp này phải được cụ thể hóa ở từng bài, từng chương,từng giai đoạn lịch sử chứ không chung chung về kiến thức làm cho học sinh khóxác định được yêu cầu của thầy Đồng thời luôn phải động viên, khích lệ, tuyêndương, kiểm tra, cho điểm…để học sinh có động lực học tập tốt hơn Đối với cácphương pháp trên tôi đã trình bày trong đề tài năm học 2016-2017 nên trong đề tàinày tôi không nhắc lại nội dung cụ thể của từng phương pháp đã sử dụng mà chỉ đềcập đến các kinh nghiệm mới trong việc phát huy vai trò tự học của học sinh trongmôn lịch sử Cụ thể:

Đối với phương pháp thuyết trình, vấn đáp: Phương pháp này giúp học sinh

nhớ lại kiến thức đã học nhanh nhất Đây là phương pháp được sử dụng nhiều nhấttrong các kiểu bài ôn tập, bài học có nội dung trình bày diễn biến các cuộc khởinghĩa, kháng chiến, mở rộng thêm sự hiểu biết về các nhân vật lịch sử, các sự kiệnlịch sử…Phương pháp này phù hợp với mọi đối tượng học sinh vì các em có thể trảlời được toàn bộ hoặc một phần nội dung của bài, của chương, của từng lĩnh vựckiến thức đã học Khi trả lời được yêu cầu câu hỏi của thầy, cô giáo các em càng tựtin khẳng định mình trong học tập và càng nhận thức rõ vai trò của tự học ở nhàtrước khi đến lớp Bên cạnh việc giáo viên thuyết trình mở rộng nội dung giúp họcsinh hiểu kiến thức thì giáo viên còn dùng trong việc sử dụng các câu hỏi nhanh,

trắc nghiệm để giúp học sinh nhớ nội dung lịch sử nhanh hơn Tiết học trở nên sôinổi hơn nhiều khi học sinh luôn là người chủ động trong kiến thức.

Ví dụ: Giáo viên sử dụng phương pháp thuyết trình mở rộng thêm kiến thức

có trong bài Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, Khởi nghĩa Lý Bí, Ngô Quyền vàchiến thắng Bạch Đằng năm 938 (lịch sử 6); lịch sử 7 (lớp đại trà và trường họcmới) bài Khởi nghĩa Lam Sơn, Phong trào Tây Sơn; lịch sử 8 (lớp đại trà và lớptrường học mới) bài Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp từ năm 1858 đến

1884, Phong trào yêu nước chống Pháp từ năm 1884 đến năm 1896; Khởi nghĩaHương Khê, khởi nghĩa Yên Thế…; lịch sử 9 bài Tổng khởi nghĩa tháng 8 năm

1945, bài Những năm đầu của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Phápxâm lược, bài Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp xâm lược kếtthúc…nhằm củng cố và mở rộng thêm kiến thức cho học sinh sau khi các em đãtrình bày được diễn biến của cuộc khởi nghĩa, kháng chiến trên lược đồ Các em sẽrất háo hức với một số thông tin mới mà mình chưa biết, tạo sự sinh động, hấp dẫncho bài học

Đối với phương pháp tổ chức trò chơi ô chữ: Phương pháp này tạo sự sôi

nổi cho tiết học Giáo viên nên sử dụng phương pháp này trong các tiết học cũngnhư trong tiết ôn tập để tránh sự nhàm chán, căng thẳng trong học tập Những câuhỏi trong trò chơi ô chữ thường liên quan đến nhiều địa danh, nhân vật lịch sử, sựkiện lịch sử…do đó nó cũng có thể được coi như là các câu hỏi ôn tập sử dụng kiểucâu hỏi trắc nghiệm trả lời nhanh Ở phương pháp này, giáo viên nên tạo cơ hội,khuyến khích cho học sinh học trung bình, yếu kém trả lời các câu hỏi Điều nàykhích lệ được học sinh trong tự học ở nhà bởi nó giúp học sinh ghi nhớ nhiều hơncác kiến thức lịch sử tạo động lực học tập Tuy nhiên, để đạt được điều này theo ýmuốn giáo viên nên sử dụng các câu hỏi có nội dung kiến thức ngay trong bàikhông nên làm khó học sinh bởi những kiến thức phải liên hệ quá nhiều đến nộidung ở nhiều bài học trước tạo tâm lý học tập hứng khởi cho học sinh

Ví dụ: Đối với lịch sử 6, bài Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, Khởi nghĩa Lý

Bí, Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng năm 938; lịch sử 7 (lớp đại trà và trườnghọc mới) bài Khởi nghĩa Lam Sơn, Phong trào Tây Sơn; lịch sử 8 (lớp đại trà vàlớp trường học mới) bài Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp từ năm 1858 đến

1884, Phong trào yêu nước chống Pháp từ năm 1884 đến năm 1896; Khởi nghĩaHương Khê, khởi nghĩa Yên Thế…; lịch sử 9 bài Tổng khởi nghĩa tháng 8, bàiNhững năm đầu của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp xâm lược,bài Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp xâm lược kết thúc …Giáoviên sử dụng trò chơi ô chữ về nhân vật lịch sử chỉ huy, thời gian, địa bàn diễn ra

sự kiện, phương châm đánh giặc của ta, kế hoạch được thực hiện giữa ta và địch…bằng các câu hỏi về các nội dung này giáo viên có thể liên kết kiến thức toàn bài,khuyến khích được học sinh học bài ngay tại lớp, thu hút được mọi đối tượng họcsinh phát huy vai trò tự học ngay trên lớp

Đối với phương pháp lập bảng hệ thống kiến thức, vẽ sơ đồ tư duy giúp học

sinh khát quát được kiến thức tổng hợp từ nội dung cụ thể của bài học Lập bảng

hệ thống kiến thức là phương pháp tự học dễ thực hiện của học sinh để nhận biếtkiến thức và so sánh giữa các nội dung ở từng giai đoạn lịch sử Đồng thời kết hợpvới việc giao bài tập theo nhóm tìm hiểu nội dung của bài, khái quát kiến thức tổnghợp dưới dạng lập bảng Ở phương pháp này học sinh sẽ tích cực tham gia bởi các

em sẽ phát huy được vai trò cá nhân trong môn mỹ thuật Nhiều em rất có tố chấtnày nên cơ hội thể hiện một phần nội dung của bài tập trên cơ sở sự đóng góp kiếnthức của các bạn khác Sản phẩm hoàn thiện của các em được giáo viên tuyêndương, cho điểm có tác dụng thúc đẩy tinh thần tự học cao Phương pháp này sửdụng hiệu quả cho cả học sinh học chương trình hiện hành và cả học sinh học môhình trường học mới Giáo viên sử dụng phương pháp này trong hoạt động nhómbằng cách giao việc cụ thể ở nhà cho học sinh tạo điều kiện cho các em phát huynăng lực bản thân hoàn thành bài tập được giao hiệu qủa nhất

Ví dụ: Học sinh có thể lập bảng thống kê các sự kiện chính trong các cuộckhởi nghĩa, các cuộc kháng chiến vì đây là kiểu bài dài, có nhiều sự kiện như cuộcTổng khởi nghĩa cách mạng tháng Tám năm 1945, hay trong cuộc kháng chiếnchống thực dân Pháp 1946-1954, cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước 1954-1975(lịch sử 9); Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp từ năm 1858 đến 1884, Phongtrào yêu nước chống Pháp từ năm 1884 đến năm 1896; trong các phiếu ôn tập,phần hoạt động luyện tập đối với phân môn lịch sử ở mô hình trường học mới (lớp7,8), … Để thống kê được các sự kiện chính trong các cuộc kháng chiến này họcsinh cần lưu ý về trình tự các mốc thời gian gắn liền với sự kiện Như vậy sẽ không

bỏ sót các sự kiện, không nhầm lẫn sự kiện này với sự kiện khác, không phải làhọc thuộc lòng các sự kiện mà là ghi nhớ các sự kiện theo trình tự thời gian qua và

từ đây xác định được các nội dung chính tiêu biểu Thống kê sự kiện chính vừa làcách học ghi nhớ sự kiện một cách dễ dàng lại tránh nhàm chán, kết hợp với vẽ sơ

đồ tư duy phát huy được sở trường của các em trong môn mỹ thuật

Phương pháp thống kê có thể sử dụng ở lớp 6 trong bài 17 Cuộc khởi nghĩaHai Bà Trưng (năm 40); Khởi nghĩa Lý Bí Nước Vạn Xuân (542 - 602); bài 27Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng năm 938 Lớp 7 có bài 14 Ba lần khángchiến chống quân xâm lược Mông Nguyên (thế kỉ XIII); bài 19 Cuộc khởi nghĩaLam Sơn; bài 25 Phong trào Tây Sơn Lớp 8 có bài 15 Cách mạng tháng Mười Nganăm 1917 và cuộc đấu tranh bảo vệ cách mạng 1917 - 1921; bài 20 Phong trào độclập dân tộc ở châu Á (1918- 1939); bài 21 Chiến tranh thế giới thứ hai (1939 –1945); bài 26 Phong trào kháng chiến chống Pháp trong những năm cuối thế kỉXIX; bài 27 Khởi nghĩa Yên Thế và phong trào chống Pháp của đồng bào miền núicuối thế kỉ XIX Lớp 9 có bài 19 Phong trào cách mạng trong những năm 1930 -1935; bài 23 Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945 và sự thành lập nước Việt Namdân chủ cộng hòa; bài 27 Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp xâmlược kết thúc; bài 29 Cả nước trực tiếp chiến đấu chống Mĩ, cứu nước 1965 - 1973;bài 30 Hoàn thành giải phóng miền Nam thống nhất đất nước 1973 - 1975 ; Giáo

viên hướng dẫn cho học sinh tự học bằng việc hiểu nội dung không thể thiếu đượccủa một cuộc khởi nghĩa, kháng chiến là gì? Đó là nguyên nhân, diễn biến, kết qủa,

ý nghĩa Ở kiểu bài này, người dạy phải hướng dẫn học sinh cách lập bảng sự kiện

Từ đây, các em dễ dàng nhận biết được kiến thức qua từng mục nội dung đã học.Khi đã tạo cho các em thói quen hiểu và nhận biết được dạng bài trình bày diễnbiến các cuộc khởi nghĩa, các cuộc kháng chiến từ lớp 6 thì việc lĩnh hội kiến thức

ở các lớp 7,8 9 cũng dễ dàng hơn rất nhiều Học sinh khá, giỏi có thể lĩnh hội kiếnthức theo hình thức vẽ sơ đồ tư duy nêu được nguyên nhân, diễn biến, kết qủa, ýnghĩa của các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến

Ngoài ra, kiểu bài có thể hướng dẫn học sinh lập bảng tổng hợp có hiệu quả

đó là kiểu bài có nội dung thống kê các sự kiện, các thành tựu về văn hóa, khoahọc - kĩ thuật hoặc về các giai đoạn phát triển của lịch sử các quốc gia, khuvực Thông qua bảng thống kê này học sinh nhận biết và dễ dàng so sánh các nộidung khác nhau của cùng một giai đoạn lịch sử

Ví dụ: Lập bảng niên đại về các cuộc phát kiến địa lí lớn (bài 2- lịch sử 7)

Thời gian Tên nhà phát kiến Thành tựu Ý nghĩa

- Lập bảng niên biểu các giai đoạn phát triển lịch sử lớn của khu vực ĐôngNam Á đến giữa thế kỉ XIX (bài 6 - lịch sử 7)

Thời gian Các giai đoạn phát triển

Đối với dạng bài ôn tập thì học sinh tự học như thế nào? Ở dạng bài này họcsinh phải hiểu được đây là dạng bài khó mang tính chất tổng hợp toàn bộ kiến thứccủa một chương hoặc vài chương nhằm củng cố kiến thức, giúp học sinh ôn tập,kiểm tra giữa kì, cuối kì Chính vì vậy, học sinh có thể lựa chọn cách tự học dựatrên phân loại kiến thức như: Về chính trị, về kinh tế, về quân sự, về văn hóa, giáodục Học sinh có thể sử dụng sơ đồ tư duy để chốt các nội dung kiến thức trongtừng mảng, qua đó giúp học sinh hệ thống kiến thức một cách bao quát, tổng hợp.Theo cách này, các em nắm bắt kiến thức giống như từng nội dung kiến thức củamột bài đơn giản Từ đây, tạo tâm lý học tập thoải mái, tiếp thu kiến thức dễ dànghơn Cách học này cũng được giáo viên hướng dẫn cho học sinh từ lớp 6 đầu cấp

để tạo kĩ năng học tập cho các lớp 7,8 nhất là lớp 9 cuối cấp

Cụ thể các bài ôn tập chương ở lớp 6 có bài 7, bài 16, bài 25, bài 28 Lớp 7

có bài 7, bài 17, bài 21, bài 29, bài 30 Lớp 8 có bài 14, bài 23, 31 Lớp 9 có bài 13,bài 34 Trên cơ sở nội dung các bài đã học trơng các chương trước, giáo viênhướng dẫn học sinh ôn tập trên lớp theo các yêu cầu của bài ôn tập Để làm đượcđiều này tránh mất thời gian trên lớp giáo viên phải hướng dẫn cho học sinh tự học

ở nhà Kiểu bài này là kiến thức tổng hợp tuy nhiên nó vẫn theo một cấu trúc nhất

định trong từng lĩnh vực nên học sinh cần phải phân loại lĩnh vực đã học để ghinhớ theo từng mảng kiến thức như như về chính trị, về kinh tế, về quân sự, về vănhóa, giáo dục Vậy làm thế nào mà học sinh có thể vận dụng và nhớ kiến thức tổnghợp ? Học sinh cũng có thể lập bảng về các lĩnh vực như:

Ví dụ: Ở lớp 6, khi dạy phần lịch sử thế giới cổ đại học sinh cần nắm được:Các nền văn minh cổ đại phương Đông, phương Tây (thời gian ra đời, thành tựu, ýnghĩa)

Ở lớp 7 (sách đại trà và trường học mới): Khi dạy nội dung các bài ôn tập,hướng dẫn học sinh học các phiếu ôn tập các giai đoạn lịch sử học sinh nắm đượccác mốc thời gian hình thành, kết thúc của các triều đại, các cuộc khởi nghĩa,kháng chiến, sự phát triển về kinh tế, văn hóa, giáo dục

Ở lớp 8: Khi dạy phần lịch sử Việt Nam từ 1858 đến cuối thế kỉ XIX học

sinh cần nắm vững những nội dung cơ bản sau:

- Nguyên nhân thực dân Pháp xâm lược nước ta;

- Quá trình xâm lược của thực dân Pháp, phong trào kháng chiến chống thựcdân Pháp xâm lược của nhân dân ta (tên phong trào, thời gian, người lãnh đạo, lựclượng tham gia, diễn biến, tính chất, ý nghĩa của phong trào

Nhằm giúp học sinh nắm vững kiến thức cơ bản ở từng giai đoạn một cách

dễ nhớ, dễ hiểu Giáo viên hướng dẫn học sinh tự học bài theo sơ đồ tư duy chokiến thức tổng hợp Sơ đồ được sử dụng ở phương pháp này nên là sơ đồ hình cây,

có nhiều nhánh tương ứng với các nhánh là các kiến thức cơ bản ở từng giai đoạnlịch sử cụ thể Việc áp dụng sơ đồ tư duy trong dạy học phát huy được khả năngtiếp nhận kiến thức của học sinh một cách khái quát, tổng hợp đạt hiệu quả cao

Ví dụ, ở lớp 9 khi tìm hiểu giai đoạn lịch sử 1930-1945, giáo viên có thểhướng dẫn học sinh nắm kiến thức cơ bản bằng dạng sơ đồ hình cây như sau:

Đối với học sinh khá, giỏi nếu việc tự học ở nhà được chuẩn bị chu đáo thìkhi khi học trên lớp ngoài những kiến thức cơ bản giáo viên cũng cung cấp thêmcho học sinh một số kiến thức nâng cao hoặc có tính lí luận cần thiết, vừa đủ sứcthì việc tiếp cận vấn đề sẽ sâu hơn, hoàn thiện hơn

Phương pháp so sánh, tổng hợp: Giúp học sinh củng cố kiến thức không chỉ

ở một bài, một chương, một giai đoạn, thời kì lịch sử mà còn giúp học sinh nhìnnhận, đánh giá, so sánh về các lĩnh vực chính trị, luật pháp, kinh tế, văn hóa, xãhội, giáo dục, khoa học kĩ thuật…

Ví dụ: Ở lớp 6, học sinh phân biệt, so sánh được điểm giống nhau về vănhóa của các quốc gia cổ đại phương Đông, điểm khác nhau về văn hóa của cácquốc gia cổ đại phương Tây với phương Đông từ đó liên hệ đến các nét văn hóatương đồng và khác biệt này đối với lịch sử dân tộc ta thời cổ đại Qua đó khơi dậylòng tự hào, tự tôn dân tộc đúng đắn

Ở lớp 7 (đại trà và trường học mới), học sinh so sánh được bộ máy chínhquyền trung ương và địa phương, luật pháp, kinh tế, giáo dục của các triều đại Lý,Trần, Lê sơ Từ đây học sinh khắc sâu được kiến thức và đánh giá được sự pháttriển của các triều đại trong các thế kỉ XI - XV

Ở lớp 8 (đại trà và trường học mới), học sinh nhận biết được sự khác nhaugiữa con đường cứu nước của Nguyễn Tất Thành với con đường cứu nước của cácbậc tiền bối trước đó, nguyên nhân của sự khác biệt này là gì Khi nói về nguyênnhân khủng hoảng kinh tế thế giới 1929-1933 (bài 17 - lịch sử 8) giáo viên cần nói