Thiết kế và sử dụng một số trò chơi toán học nhằm phát huy tính tích cực chủ động cho học sinh lớp 1 (2014)

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC ĐỖ THỊ LÝ THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG MỘT SỐ TRÒ CHƠI TOÁN HỌC NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CHỦ ĐỘNG CHO HỌC SINH LỚP 1 KHÓA LUẬN TỐT NG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

ĐỖ THỊ LÝ

THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG MỘT SỐ TRÒ CHƠI TOÁN HỌC NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC

CHỦ ĐỘNG CHO HỌC SINH LỚP 1

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Toán

Người hướng dẫn khoa học

ThS NGUYỄN THỊ HƯƠNG

HÀ NỘI, 2014

LỜI CẢM ƠN

Em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới cô Nguyễn Thị Hương - Thạc sĩ,

giáo viên khoa Giáo dục Tiểu học đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ em hoàn thành tốt khóa luận Những ý kiến của cô đã giúp em tìm ra cách tốt nhất để giải quyết những vấn đề khó khăn

Em cũng xin gửi lời cảm ơn tới ban giám hiệu cùng các giáo viên trường Tiểu học Thị trấn Sóc Sơn - huyện Sóc Sơn - thành phố Hà Nội đã giúp em thực hiện đề tài

Do thời gian có hạn nên đề tài không tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót Em rất mong tiếp tục nhận được sự đóng góp của thầy cô và các bạn để khóa luận được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2014

Sinh viên

Đỗ Thị Lý

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận tốt nghiệp với đề tài “Thiết kế và sử dụng

một số trò chơi toán học nhằm phát huy tính tích cực chủ động cho học sinh lớp 1” là kết quả nghiên cứu của riêng tôi, trên cơ sở giúp đỡ của giáo

viên hướng dẫn và tham khảo các tài liệu có liên quan

Tôi xin cam đoan kết quả nghiên cứu của mình không trùng với kết quả nghiên cứu của các tác giả khác Nếu sai, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

Hà Nội, tháng 5 năm 2014

Sinh viên

Đỗ Thị Lý

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 7

1.Lý do chọn đề tài 7

2 Mục đích nghiên cứu 8

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 8

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

5 Phương pháp nghiên cứu 8

6 Cấu trúc của khóa luận 9

NỘI DUNG 11

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 11

1.1 Cơ sở lý luận 11

1.1.1 Đặc điểm phát triển tâm sinh lí và nhận thức của học sinh Tiểu học và học sinh lớp 1 11

1.1.1.1 Đặc điểm tâm sinh lý 11

1.1.1.2 Đặc điểm về phát triển nhận thức 12

1.1.2 Định hướng dạy học môn Toán lớp 1 14

1.1.2.1 Mục tiêu môn Toán ở lớp 1 14

1.1.2.2 Nội dung chương trình môn Toán lớp 1 15

1.1.2.3 Phương pháp dạy học môn Toán ở lớp 1 16

1.1.2.4 Hình thức tổ chức dạy học môn Toán lớp 1 19

1.1.3 Một số vấn đề lí luận về trò chơi toán học cho trẻ 21

1.1.3.1 Trò chơi 21

1.1.3.2 Trò chơi học tập 27

1.1.3.3 Trò chơi toán học 31

1.1.3.4 Một số yêu cầu khi thiết kế các trò chơi toán học 35

1.2 Cơ sở thực tiễn thực trạng việc tổ chức trò chơi trong dạy học toán ở lớp 1 37

1.2.1 Mục đích điều tra 37

1.2.2 Nội dung điều tra 37

1.2.2.1 Nhận thức của giáo viên về trò chơi toán học 37

1.2.2.2 Thực trạng sử dụng trò chơi toán học 37

1.2.3 Phương pháp điều tra 37

1.2.4 Kết quả điều tra 38

1.2.4.1 Nhận thức của giáo viên về trò chơi toán học 38

1.2.4.2 Thực trạng sử dụng trò chơi toán học 39

CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG MỘT SỐ TRÒ CHƠI TOÁN HỌC NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CHỦ ĐỘNG CHO HỌC SINH LỚP 1 49

2.1 Nguyên tắc thiết kế và sử dụng trò chơi toán học trong dạy học toán 49

2.1.1 Nguyên tắc thiết kế trò chơi toán học trong dạy học toán 49

2.1.2 Nguyên tắc sử dụng trò chơi trong dạy học môn Toán 50

2.2 Thiết kế trò chơi toán học lớp 1 50

2.2.1 Trò chơi trong các tiết học về số học 50

2.2.2 Trò chơi trong các tiết học về phép tính 56

2.2.3 Trò chơi trong các tiết học về đại lượng và đo đại lượng 60

2.2.4 Trò chơi trong các tiết học về hình học 63

2.2.5 Trò chơi trong các tiết học về giải toán có lời văn 66

2.3 Sử dụng trò chơi toán học trong dạy học toán 69

2.3.1 Các nguyên tắc lựa chọn và tổ chức trò chơi toán học 69

2.3.1.1 Nguyên tắc lựa chọn trò chơi 69

2.3.1.2 Nguyên tắc tổ chức trò chơi 69

2.3.2 Biện pháp tổ chức trò chơi toán học 71

2.3.2.1 Biện pháp lựa chọn trò chơi toán học 71

2.3.2.2 Biện pháp tổ chức trò chơi toán học 71

2.3.3 Quy trình tổ chức trò chơi toán học 73

2.3.4 Vận dụng quy trình tổ chức trò chơi toán học 75

2.3.4.1 Tổ chức trò chơi trong tiết học về số học 75

2.3.4.2 Tổ chức trò chơi trong tiết học về phép tính 77

2.3.4.3 Tổ chức trò chơi trong tiết học về đại lượng và đo đại lượng 79

2.3.4.4 Tổ chức trò chơi trong các tiết học về hình học 82

2.3.4.5 Tổ chức trò chơi trong các tiết học giải toán có lời văn 84

KẾT LUẬN 87

TÀI LIỆU THAM KHẢO 88 PHỤ LỤC

7

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Việc chuyển hoạt động chủ đạo từ “vui chơi” ở lứa tuổi mẫu giáo sang

“học tập” ở lứa tuổi Tiểu học là bước ngoặt quan trọng trong đời sống của trẻ

em Những thay đổi này tạo cho trẻ em những cơ hội phát triển mới đồng thời cũng gây cho các em nhiều khó khăn trong học tập Để giúp trẻ thích nghi dần với cuộc sống mới ở trường Tiểu học, người giáo viên cần tìm ra những cách

thức, những con đường thích hợp mang lại cho trẻ cảm nhận “Mỗi ngày đến

trường là một ngày vui” Làm cho các em thích học, không sợ học là việc làm

cần thiết trong dạy học ở Tiểu học, nhất là ở các lớp đầu cấp Tiểu học

Toán học là môn học chiếm thời lượng đáng kể trong chương trình dạy học Tiểu học; là môn học được đặc trưng bởi tính chính xác, tường minh, logic chặt chẽ nên toán học dễ mang lại cho học sinh (nhất là học sinh nhỏ) những căng thẳng tâm lý Làm thế nào để giảm bớt những căng thẳng này? Làm thế nào để môn toán trở nên sinh động, hấp dẫn, lôi cuốn các em? Trò chơi với tính hấp dẫn tự thân của nó có tiềm năng lớn để trở thành phương tiện dạy học hiệu quả, kích thích hứng thú nhận thức, tạo sự tích cực, sáng tạo, niềm say mê học tập ở học sinh Việc sử dụng trò chơi trong dạy học toán

ở Tiểu học sẽ góp phần giải quyết tốt vấn đề nêu trên

Đổi mới phương pháp dạy học là cần thiết để nâng cao chất lượng dạy học Giúp trẻ học toán qua các trò chơi là một trong những hướng đổi mới phương pháp dạy học toán ở Tiểu học Những năm gần đây đã có những nghiên cứu về trò chơi học tập nói chung và trò chơi toán học nói riêng Tuy nhiên, việc lựa chọn, thiết kế làm phong phú các trò chơi đó và tìm cách sử dụng chúng sao cho phù hợp với đối tượng học sinh, với điều kiện thực tế

chơi toán học Xuất phát từ các lý do trên, tôi đã lựa chọn đề tài “Thiết kế và

sử dụng một số trò chơi toán học nhằm phát huy tính tích cực chủ động cho học sinh lớp 1” với mong muốn được góp phần vào quá trình đổi mới

phương pháp dạy học ở trường Tiểu học giai đoạn hiện nay

2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài xây dựng hệ thống trò chơi phục vụ các bài trong Toán lớp 1 nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy học

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu việc dạy học toán ở lớp 1, đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi nhỏ,

lí luận về trò chơi, trò chơi học tập, trò chơi toán học

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về dạy học toán ở lớp 1

- Thực tiễn việc sử dụng trò chơi toán học trong thực tiễn dạy học toán 1

- Thiết kế một số trò chơi toán học sử dụng trong dạy học toán lớp 1

- Đề xuất một số biện pháp sử dụng các trò chơi đã được thiết kế trong dạy học toán lớp 1

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Các trò chơi toán học và cách sử dụng các trò chơi toán học trong dạy học toán ở lớp 1

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Khảo sát thực trạng sử dụng trò chơi toán học trong dạy học toán ở lớp 1tại trường Tiểu học Thị trấn Sóc Sơn thành phố Hà Nội

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lí luận

9

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp điều tra

- Phương pháp đàm thoại

- Phương pháp thống kê toán học

6 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, khóa luận gồm 2 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn

1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Đặc điểm phát triển tâm sinh lý và nhận thức lứa tuổi lứa tuổi học sinh tiểu học và học sinh lớp 1

1.1.2 Định hướng dạy học môn Toán lớp 1

1.1.3 Một số vấn đề lí luận về trò chơi toán học cho trẻ

1.2 Thực trạng việc tổ chức trò chơi trong dạy học toán ở lớp 1

1.2.1 Mục đích điều tra

12.2 Nội dung điều tra

1.2.3 Phương pháp điều tra

1.2.4 Kết quả điều tra

Chương 2: Thiết kế và sử dụng một số trò chơi toán học nhằm phát huy tính tích cực chủ động cho học sinh lớp 1

2.1 Nguyên tắc thiết kế và sử dụng trò chơi toán học

2.1.1 Nguyên tắc thiết kế trò chơi toán học

2.1.2 Nguyên tắc sử dụng trò chơi toán học

2.2 Thiết kế trò chơi toán học lớp 1

2.2.1 Trò chơi trong các tiết học về số học

2.2.2 Trò chơi trong các tiết học về phép tính

2.2.3 Trò chơi trong các tiết học về đại lượng và đo đại lượng

10

2.2.4 Trò chơi trong các tiết học về hình học

2.2.5 Trò chơi trong các tiết học về giải toán có lời văn

2.3 Sử dụng trò chơi toán học trong dạy học toán

2.3.1 Các nguyên tắc lựa chọn và tổ chức trò chơi toán học 2.3.2 Biện pháp tổ chức trò chơi toán học

2.3.3 Quy trình tổ chức trò chơi toán học

2.3.4 Vận dụng quy trình tổ chức trò chơi toán học

1.1.1.1 Đặc điểm tâm sinh lý

Đi học ở trường Tiểu học là bước ngoặt trong đời sống của trẻ Những mối quan hệ mới với thầy cô giáo, với bạn bè cùng tuổi được hình thành Điều

đó tác động đặc biệt đến sự hình thành và phát triển nhân cách học sinh Một vấn đề nổi bật nhất trong nhân cách của học sinh Tiểu học nói chung và học sinh lớp 1 nói riêng là đời sống tình cảm của các em Trẻ đang ở lứa tuổi ngây thơ, trong trắng, giàu cảm xúc, dễ bị xúc động trước các hiện tượng xung quanh Các em dễ vui, dễ buồn, dễ rung cảm… Sự nảy sinh tình cảm ở học sinh gắn liền với những tình huống cụ thể với những hoạt động của trẻ Trạng thái tình cảm được bộc lộ khá rõ ràng qua ánh mắt, nét mặt, cử chỉ, hành vi của các em Tình cảm trí tuệ đang hình thành và phát triển, các em dần biết chăm lo cho kết quả học tập, biết thể hiện sự hài lòng hay không hài lòng với kết quả của mình Ở lứa tuổi này trẻ rất ham hiểu biết, thích khám phá để tìm

12

cái mới lạ trong thế giới tự nhiên và xã hội gần gũi xung quanh Tình cảm đạo đức và tình cảm thẩm mĩ cũng được thể hiện khá rõ nét thông qua tình cảm bạn bè, tình cảm thầy trò, tình cảm tập thể, tình cảm ham thích cái đẹp Việc

tổ chức tốt đời sống và hoạt động tập thể cho học sinh lớp 1 là điều kiện quan trọng để hình thành và phát triển nhân cách cho các em

Ý chí của các em cũng đang hình thành và phát triển Tuy nhiên những phẩm chất ý chí của các em như tính kiềm chế, độc lập, tự chủ, tính kiên trì còn yếu Các em chưa đủ khả năng theo đuổi lâu dài mục đích đã đề ra, chưa kiên trì khắc phục khó khăn và trở ngại Khi gặp thất bại cho các em có thể mất lòng tin vào sức lực và khả năng của mình

Tính cách của học sinh mới chỉ được hình thành Điểm nổi bật nhất trong tính cách của các em là tính xung đột - khuynh hướng hành động ngay tức khắc do ảnh hưởng của các kích thích trực tiếp trong tính cách của các em

có nhiều mâu thuẫn và chưa bền vững

Tóm lại, ở lứa tuổi này dưới ảnh hưởng chủ đạo của việc giảng dạy, việc giáo dục của nhà trường, gia đình, xã hội và tổ chức đoàn - đội, sự phát triển tâm

lí, nhân cách của các em đang diễn ra mạnh mẽ Việc tổ chức các trò chơi học tập cho trẻ cũng là con đường hình thành và phát triển nhân cách của các em

1.1.1.2 Đặc điểm về phát triển nhận thức

Lứa tuổi học sinh Tiểu học nói chung và học sinh lớp 1 nói riêng đây là giai đoạn đang diễn ra sự phát triển toàn diện về các quá trình nhận thức, trong đó đáng kể nhất là sự phát triển của tri giác, trí nhớ, chú ý, tưởng tượng

và tư duy

Tri giác của học sinh lớp 1 còn mang tính tổng thể, ít đi vào chi tiết Vào đầu lớp 1, các em chưa biết phân tích những thuộc tính và phẩm chất của các đối tượng tri giác Trình độ tri giác của các em được phát triển nhờ vào những hành động học tập có mục đích, có kế hoạch được gọi là quan sát Trò

13

chơi vốn là một hoạt động thực hành thú vị, hấp dẫn, sống động, do đó nó kích thích tri giác của học sinh Khi tổ chức trò chơi cho học sinh, giáo viên phải hướng dẫn cho các em quan sát Vì vậy, việc sử dụng phong phú các trò chơi trong dạy học cũng giúp tính tổng thể của tri giác dần dần nhường chỗ cho tri giác chính xác, tinh tế dưới sự hướng dẫn của giáo viên

Ở học sinh lớp 1, trí nhớ không chủ định còn chiếm ưu thế Các em thường ghi nhớ những gì chúng thích Trẻ nhớ cái cụ thể, sinh động tốt hơn cái trừu tượng, trí nhớ hình ảnh tốt hơn trí nhớ ngôn ngữ Dần dần, nhờ những hành động học tập mà trí nhớ có chủ định ở các em tăng dần Mặc dù vậy, trí nhớ không chủ định vẫn tồn tại và có ý nghĩa nhất định tạo nên hiệu quả trong trí nhớ của các em Dạy học sẽ đạt hiệu quả tối ưu nếu những tri thức, kĩ năng,

kĩ xảo, qui tắc ứng xử được học sinh lĩnh hội một cách nhẹ nhàng, hấp dẫn Học tập thông qua trò chơi sẽ giúp học sinh ghi nhớ dễ dàng và bền vững hơn

Chú ý của học sinh Tiểu học còn nặng tính không chủ định, những kích thích mạnh và mới lạ dễ thu hút sự chú ý của học sinh Cùng với sự hoàn thiện hoạt động học, chú ý có chủ định cũng phát triển ngày càng mạnh hơn Việc cho trẻ học dưới hình thức chơi với những trò chơi học tập sôi nổi cũng

là một cách để tăng cường sự chú ý của học sinh

Tưởng tượng của trẻ trong thời kỳ này chủ yếu là tưởng tượng tái tạo

Để lĩnh hội tri thức, học sinh phải hình dung được những hình ảnh của hiện thực, dựa vào mô hình, tranh vẽ, lời mô tả của giáo viên Việc tổ chức trò chơi học tập là một trong những cách thức kích thích trí tưởng tượng của các em Trong khi chơi, tưởng tượng tái tạo và tưởng tượng sáng tạo của các em đều được phát triển tốt

Tư duy của các em cũng có sự phát triển Việc nắm vững kiến thức mẹ

đẻ như đọc, viết cũng như việc nắm các chữ số và các phép tính số học đó có một vai trò rất to lớn Các em học sinh lớp 1 làm quen với các ký hiệu, các

14

tượng trưng, các qui ước: chữ cái - kí hiệu của âm, chữ số - kí hiệu của số và số lượng những cái gì đó Tất cả mọi thao tác với các loại ký hiệu ấy đòi hỏi sự trừu tượng hóa, sự lập luận và khái quát Trong quá trình lĩnh hội các qui tắc chính tả và số học luôn luôn diễn ra sự cụ thể hóa các qui tắc đó trong các ví dụ

và các bài tập Ví dụ: để thực hiện phép cộng, trừ, trẻ làm bằng cách cho đếm

đi đếm lại số que tính, bằng cách thêm bớt một hai chiếc, bằng cách lấy đi một

số vật nào đó đã đưa ra, học sinh lớp 1 tìm thấy sự phụ thuộc tồn tại giữa các

số Bằng hoạt động của mình, trẻ học cách thay đổi các số lượng này trên cơ sở thấy trước được kết quả của nó Qua các thao tác trên, tư duy của học sinh lớp

1 được phát triển nhanh chóng Các em học cách tư duy trừu tượng bằng khái niệm "sự bằng nhau", "sự không bằng nhau", "cộng thêm", "trừ đi" Tuy vậy,

tư duy của học sinh đầu Tiểu học vẫn mang nặng tính trực quan cụ thể

1.1.2 Định hướng dạy học môn Toán lớp 1

1.1.2.1 Mục tiêu môn Toán ở lớp 1

Dạy toán ở lớp 1 nhằm giúp học sinh:

* Kiến thức:

Bước đầu có một số kiến thức cơ bản, đơn giản, thiết thực về phép đếm; về các số tự nhiên trong phạm vi 100 Phép cộng, phép trừ không nhớ trong phạm 100

- Về độ dài và đo độ dài trong phạm vi 20 xăng - ti - mét

- Về tuần lễ và ngày trong tuần; đọc giờ đúng trên mặt đồng hồ

- Về hình học: Đoạn thẳng, điểm, hình vuông, hình tròn, hình tam giác

- Giải toán có lời văn

1.1.2.2 Nội dung chương trình môn Toán lớp 1

Để đáp ứng được mục tiêu chung của môn Toán ở trường Tiểu học, nội dung chương trình môn Toán lớp 1 hiện nay đó có những thay đổi so với chương trình cũ (chương trình cải cách giáo dục)

 Nội dung chương trình:

- Lược bỏ một số nội dung ở chương trình lớp 1 không cần thiết

- Tăng thời lượng thực hành cho học sinh, mở rộng kênh hình thêm phong phú, đa dạng, xây dựng các bài toán mở

- Chương trình môn Toán ở lớp 1 dạy cho học sinh những kiến thức sơ giản, đơn giản ban đầu về các phép toán phổ thông Có thể tổng hợp toàn bộ nội dung môn Toán ở lớp 1 theo 4 mạch kiến thức sau đây:

 Số học

- Nhận biết quan hệ số lượng (nhiều hơn, ít hơn, bằng nhau)

- Đọc, đếm, viết, so sánh các số đến 100; giới thiệu hàng chục, hàng đơn vị; giới thiệu tia số

16

- Giới thiệu khái niệm ban đầu về phép cộng, phép trừ và mối quan hệ giữa chúng; dạy bảng cộng, bảng trừ trong phạm vi 10; sử dụng bảng cộng, trừ trong phạm vi 10 để thực hành cộng, trừ không nhớ trong phạm vi 100 (tính nhẩm và tính viết)

- Tính giá trị biểu thức số có đến hai dấu phép tính cộng, trừ (các trường hợp đơn giản)

 Đại lượng và phép đo đại lượng

- Giới thiệu đơn vị đo độ dài xăng - ti - mét Đọc, viết, thực hiện phép tính với các số đo theo đơn vị xăng - ti - mét Tập đo và ước lượng độ dài

- Giới thiệu đơn vị đo thời gian: Tuần lễ , ngày trong tuần Làm quen với đọc lịch (lịch hàng ngày), đọc giờ đúng trên đồng hồ

 Yếu tố hình học

- Nhận dạng bước đầu về hình vuông, hình tam giác, hình tròn Giới thiệu về điểm; điểm ở trong, ở ngoài của 1 hình; đoạn thẳng Thực hành vẽ

đoạn thẳng, vẽ hình trên giấy ô vuông, gấp, gộp…hình

 Giải toán có lời văn

- Giới thiệu bài toán có lời văn Giải các bài toán đơn bằng một phép tính cộng hoặc 1 phép tính trừ, bài toán về thêm bớt một số đơn vị

1.1.2.3 Phương pháp dạy học môn Toán ở lớp 1

Phương pháp dạy học Toán ở Tiểu học là sự vận dụng các phương pháp dạy học Toán (nói chung) cho phù hợp với mục tiêu, nội dung và các điều kiện dạy học

Do đặc điểm về nhận thức của học sinh Tiểu học đặc biệt là học sinh lớp 1, trong quá trình dạy học toán, giáo viên thường phải vận dụng linh hoạt các phương pháp trực quan, thực hành - luyện tập, gợi mở - vấn đáp, giảng giải - minh họa…Mức độ vận dụng từng phương pháp trên ở từng loại bài, ở từng lớp, từng giai đoạn dạy học cũng không giống nhau Các phương pháp

17

được vận theo hướng tích cực hóa các hoạt động học tập của học sinh để phát triển năng lực học tập toán của từng học sinh

+ Phương pháp trực quan

Sử dụng phương pháp trực quan trong dạy học Toán ở Tiểu học nghĩa

là giáo viên tổ chức, hướng dẫn học sinh hoạt động trực tiếp trên các đối tượng, sự vật cụ thể, để dựa vào đó mà nắm bắt được kiến thức, kĩ năng của môn Toán

Sử dụng phương pháp trực quan trong dạy học Toán là quá trình kết hợp giữa cụ thể và trừu tượng nghĩa là tổ chức hướng dẫn cho học sinh nắm bắt được các kiến thức trừu tượng, khái quát của môn Toán dựa trên những cái cụ thể gần gũi với học sinh, sau đó vận dụng những quy tắc, khái niệm trừu tượng, để giải quyết những vấn đề cụ thể của học tập và đời sống

Khi dạy kiến thức mới, bằng cách hướng dẫn học sinh sử dụng các đồ dùng học tập của từng học sinh hoặc giải các bài toán có mục đích dẫn tới việc nhận biết, phát hiện ra kiến thức mới, giáo viên có thể sử dụng phương pháp thực hành - luyện tập để giúp học sinh học bài mới một cách tích cực Tiếp đó, giáo viên có thể cho học sinh thực hành, luyện tập để vận dụng kiến thức mới học trong các trường hợp đơn giản đến phức tạp, qua thực hành -luyện tập, học sinh càng hiểu và nắm vững kiến thức mới

Trong các tiết luyện tập và thực hành toán học (ở trong và ngoài lớp) phương pháp dạy học chủ yếu là phương pháp thực hành - luyện tập Sử dụng

18

phương pháp thực hành - luyện tập trong dạy học Toán ở Tiểu học chủ yếu để tăng cường hoạt động thực hành luyện tập, tăng cường thời gian thực hành luyện tập cho học sinh Vì vậy, cần tạo điều kiện để cho học sinh được thực hành - luyện tập nhiều và đặc biệt là cần tổ chức hướng dẫn học sinh chủ động, tích cực, sáng tạo trong thực hành, luyện tập, tránh làm thay hoặc áp đặt cho học sinh

+ Phương pháp gợi mở - vấn đáp

Phương pháp gợi mở - vấn đáp là phương pháp dạy học không trực tiếp đưa ra những kiến thức hoàn chỉnh mà sử dụng một hệ thống các câu hỏi để hướng dẫn học sinh suy nghĩ và lần lượt trả lời từng câu hỏi, từng bước tiến dần đến kết luận cần thiết, giúp học sinh tự mình làm ra kiến thức mới Phương pháp gợi mở - vấn đáp tạo điều kiện cho học sinh tích cực, chủ động, độc lập suy nghĩ trong học tập để tìm ra kiến thức mới

Sử dụng phương pháp này sẽ góp phần làm cho học sinh học toán ở lớp sôi nổi, nảy sinh, gây hứng thú học tập, tạo niềm tin vào khả năng học tập, rèn luyện cho học sinh cách suy nghĩ, cách diễn đạt bằng lời, làm cho kết quả học tập vững chắc

+ Phương pháp giảng giải - minh họa

Phương pháp giảng giải - minh họa trong dạy học Toán là phương pháp dùng lời nói để giải thích tài liệu toán kết hợp với các phương tiện trực quan (đồ dùng dạy học, sơ đồ, hình vẽ, ví dụ cụ thể…) để hỗ trợ cho việc giải thích Trong dạy học Toán ở trường Tiểu học đặc biệt đối với dạy học Toán ở lớp 1 có thể sử dụng phương này khi dạy học kiến thức mới, khi hướng dẫn học sinh luyện tập và thực hành, khi tổ chức cho học sinh ôn tập các kiến thức đã học

Trong các phương pháp dạy học Toán ở Tiểu học nói chung và dạy học Toán ở lớp 1 nói riêng phương pháp nào cũng cần thiết và có đóng góp nhất định vào quá trình dạy học Mỗi phương pháp dạy học chỉ có tác dụng tốt khi

nó được sử dụng đúng lúc

Trong quá trình học của cá nhân, học sinh có thể hỏi ý kiến, trao đổi ý kiến riêng với giáo viên Giáo viên có thể đến chỗ ngồi của một số học sinh

để theo dõi, hướng dẫn kiểm tra, trao đổi ý kiến…Khi cần thiết, giáo viên có thể cho một nhóm học sinh hoặc cả lớp tạm ngừng hoạt động để trao đổi chung, để báo cáo kết quả, để nhắc nhở hoặc hướng dẫn chung

Nhóm theo sở trường: Loại nhóm này chỉ dành cho đối tượng đặc biệt trong các hoạt động ngoại khóa, tự chọn về toán: Chẳng hạn, nhóm học sinh tham gia các lớp bồi dưỡng học sinh giỏi toán, hoặc nhóm học sinh tự chọn toán theo trình độ nâng cao…

Việc chia nhóm có thể cố định hoặc không cố định Tùy thuộc theo yêu cầu của tiết học, khả năng tổ chức của giáo viên và sự tiến bộ cũng như nguyện vọng của học sinh Mỗi nhóm nên có nhóm trưởng để giúp giáo viên điều hành hoạt động của nhóm

20

+ Học theo lớp

Hoạt động chủ yếu: Thực hiện một số hoạt động chung của toàn lớp như: Nghe giáo viên hướng dẫn cá nhân, học theo nhóm; trao đổi ý kiến đánh giá kết quả, chữa bài chung của toàn lớp

Nội dung hoạt động chung của lớp cần được giáo viên, học sinh (hoặc nhóm học sinh) chuẩn bị chu đáo để tiết kiệm thời gian hoạt động của cả lớp

+ Trò chơi học tập

Trò chơi học tập bao gồm các trò chơi có mục đích học tập rõ rệt Trong dạy học Toán ở Tiểu học đặc biệt là lớp 1 các trò chơi học tập toán có nhiều tác dụng gây hứng thú học tập, góp phần làm cho tiết học trở nên sinh động, kích thích trí tượng tưởng, trí nhớ… của học sinh Hoạt động chủ yếu là

tổ chức chơi theo từng nhóm từng cá nhân hoặc cả lớp Khi chơi học sinh phải

Khi hoạt động thực hành ngoài lớp học giáo viên cần lập kế hoạch nêu

rõ, mục đích, yêu cầu cụ thể cần đạt được và kế hoạch thực hiện từng buổi hoạt động ở ngoài lớp

+ Hoạt động ngoại khóa về toán

Tổ chức các nhóm bồi dưỡng học sinh giỏi toán: Giúp đỡ các học sinh học kém toán…Hay tổ chức các cuộc thi: Giải toán, đố vui về toán, làm đồ dùng học toán, tìm hiểu về khả năng ứng dụng toán vào đời sống ở địa phương

21

+ Dạy học theo mô hình trường học mới VNEN

Đây là chương trình dạy học mới ở trường Tiểu học được dạy trong quá trình học tập trong lớp Điểm nổi bật của mô hình này là đổi mới về các hoạt động sư phạm, một trong những hoạt động đó là đổi mới về cách thức tổ chức lớp học Theo mô hình của trường học mới, quản lí lớp học là “Hội đồng tự quản học sinh”, các “ban” gồm có: Ban học tập, Ban quyền lợi, Ban sức khỏe,

vệ sinh, Ban văng nghệ, thể dục, Ban thư viện, Ban đối ngoại… trong lớp, do học sinh tự nguyện xung phong và được các bạn tín nhiệm Sự thành lập cũng như hiệu quả hoạt động của “Hội đồng tự quản học sinh”, các “ban” rất cần sự

tư vấn, khích lệ, giám sát của giáo viên, phụ huynh, sự tích cực, trách nhiệm của học sinh “Hội đồng tự quản học sinh” là một biện pháp giúp học sinh được phát huy quyền làm chủ quá trình học tập, giáo dục Học sinh có điều kiện hiểu rõ quyền và trách nhiệm trong môi trường giáo dục, được rèn các kĩ năng lãnh đạo, kĩ năng tham gia, hợp tác trong các hoạt động

1.1.3 Một số vấn đề lí luận về trò chơi toán học cho trẻ

1.1.3.1 Trò chơi

a, Khái niệm

Trước đây và hiện nay có rất nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu về trò chơi đưa ra những quan niệm khác nhau về trò chơi

Theo nhà tâm lí học Đức Karin Eden thì: “Cũng như cuộc sống và tình

yêu, vui chơi là một khái niệm không thể định nghĩa được vì nó là một quá trình, mà đã là một quá trình thì nó luôn sống động, luôn thay đổi và phát triển” Tuy nhiên, người ta có thể miêu tả vui chơi là những gì trẻ em làm và

cái trẻ em thích chơi

Tinna Bruce (1991) thì mô tả hoạt động chơi như là trung tâm của toàn

bộ quá trình học tập của trẻ em, nó không chỉ là một hoạt động giải trí sau thời gian học tập còn là một sự chuẩn bị để bước vào thế giới người lớn Trò chơi tích cực hóa hoạt động của trẻ em, làm cho những kiến thức mà trẻ em

22

học được trở nên sâu sắc, rộng rãi, trọn vẹn và sáng tạo hơn Trò chơi là những kinh nghiệm đầu tiên giúp trẻ trở nên thành thạo và nhanh nhẹn hơn Thông qua hoạt động vui chơi, trẻ em hiểu và biết cách diễn đạt thể hiện những suy nghĩ và cảm nhận của mình về thế giới xung quanh một cách rõ ràng mạch lạc Hoạt động vui chơi cũng là một hoạt động sáng tạo, thông qua trò chơi trẻ em có thể nắm bắt và vận dụng những kiến thức chúng đã học được Vui chơi cho phép trẻ em phát triển và thể hiện những hiểu biết về kiến thức của mình mà không cần phải thông qua việc tạo ra những sản phẩm thực Vui chơi là tư duy, là tưởng tượng, là sáng tạo

Theo tác giả Hà Nhật Thăng và Nguyễn Dục Quang [7;12] thì tuy

không thể đưa ra một định nghĩa hoàn thiện nhưng chúng ta có thể thừa nhận

rằng: “ Vui chơi là một dạng hoạt động nhằm thỏa mãn sở thích , hứng thú và

nhu cầu phát triển thể chất, tinh thần, trí tuệ, ý chí, tình cảm của cá nhân Cùng với hoạt động khác như lao động, học tập… vui chơi là một hoạt động giải trí, giao lưu xã hội, đặc biệt là để phát triển cộng đồng, trách nhiệm chung, tình yêu thương đồng loại Qua đó có thể rèn luyện các kĩ năng giao tiếp, phát triển tình cảm, niềm tin đạo đức, xúc cảm thẩm mĩ của cá nhân”

Đây cũng có thể coi như một cách nhìn hợp lí, khoa học sẽ góp phần hỗ trợ, nâng cao chất lượng học tập cho các giờ học chính khóa trên lớp

Trò chơi là một loại hình hoạt động rất quen thuộc, gần gũi với mọi người Ở nhiều góc độ khác nhau trò chơi được định nghĩa riêng, có thể trò chơi là một hoạt động tự nhiên cần thiết thỏa mãn nhu cầu giải trí của con người hay là một phương pháp thực hành hiệu nghiệm đối với việc hình thành nhân cách và trí lực của trẻ em…

Theo quan niệm của tác giả Hà Nhật Tăng, trong cuốn “Tổ chức hoạt

động vui chơi ở Tiểu học nhằm phát triển tâm lực, trí tuệ, thể lực cho học sinh”, “trò chơi là một hoạt động vui chơi mang một chủ đề, một nội dung nhất định và có những quy định mà người tham gia phải tuân thủ” [4, 6]

23

Như vậy, có thể hiểu vui chơi là một dạng hoạt động để con người có thể thỏa mãn hứng thú, nhu cầu phát triển và sở thích cá nhân, nó là một dạng giải trí, đồng thời cũng biết thiết lập được rất nhiều mối quan hệ và góp phần phát triển các chức năng trí tuệ cũng như việc hoàn thiện nhân cách cho trẻ nếu vui chơi hợp lí

Tóm lại, trò chơi là một hoạt động của con người nhằm mục đích trước tiên và chủ yếu là vui chơi, thư giãn sau giờ làm việc căng thẳng Thông qua trò chơi, người chơi được rèn luyện thể lực, rèn luyện các giác quan, tạo cơ hội giao lưu với mọi người, cùng hợp tác với bạn bè trong nhóm

b, Bản chất

Trò chơi của các em rất đa dạng và phong phú về nội dung, tính chất cũng như cách thức tổ chức chơi Mỗi loại trò chơi đều mang tính chất riêng biệt của mình Nhiều công trình khoa học trong nước và ngoài nước đã nghiên cứu và cho thấy hoạt động trò chơi ở trẻ em thường mang một số bản chất sau:

- Động cơ của trò chơi không nằm ở kết quả mà nằm ở ngay trong bản thân hành động chơi Trong trò chơi, trẻ em không bị phụ thuộc vào nhu cầu thực tiễn, trẻ chơi xuất phát từ nhu cầu và hứng thú trực tiếp của bản thân

“Trẻ chơi chỉ cốt cho vui, có vui thì mới chơi và đã chơi là phải vui”

- Trò chơi là một hoạt động tự nguyện, một hoạt động mang tính tự do Trẻ chơi xuất phát từ nguyện vọng và hứng thú cá nhân không có sự ép buộc nào cả Nếu thích trẻ sẽ chơi và sẽ thôi không chơi khi đã chán Tính tự do đó giúp trẻ có được sự thoải mái, vui vẻ, đó chính là điều kiện để trẻ hăng say tìm tòi, khám phá và làm nảy sinh nhiều sáng kiến

- Trong trò chơi luôn mang lại cảm xúc chân thực, mạnh mẽ, đa dạng Trẻ tham gia vào cuộc chơi với tất cả sự say mê và lòng nhiệt tình vốn có của

nó Nhờ có sự tạo ra nhiều hoàn cảnh chơi nên cảm xúc của trẻ được biểu hiện với nhiều sắc thái Trò chơi thâm nhập vào thế giới tình cảm của trẻ một cách

ra khỏi cuộc chơi Do đó, trẻ đã phải tự điều khiển hành vi của mình cho phù hợp với yêu cầu trò chơi, để không bị phạm luật và giành thắng lợi

- Trong trò chơi, trẻ luôn có những sáng kiến, đó chính là những yếu tố sáng tạo khởi đầu Trò chơi luôn tạo cơ hội cho trẻ tư duy và óc tưởng tượng của trẻ làm việc một cách tích cực Nhờ đó, trẻ phát triển về mọi mặt, trong

đó có sự phát triển của trí tuệ Dựa vào những đặc điểm đặc thù của trò chơi, người lớn có thể tác động tích cực lên tình cảm của trẻ một cách có mục đích,

có kế hoạch sao cho phù hợp với sự phát triển của trẻ

c, Đặc trưng của trò chơi

Đây chính là tính khác biệt của trò chơi thiếu nhi với các hoạt động khác

Thứ nhất, trò chơi là một dạng hoạt động tự do, tự nguyện

Tất cả các em khi tham gia trò chơi đều tự nguyện, tự giác, không bị gò ép Đặc trưng này là nguyên nhân quan trọng tạo nên sự hấp dẫn, lôi cuốn các em đối với trò chơi Bởi các em hoàn toàn chủ độngtrong suy nghĩ, sự lựa chọn và hành động Từ đó các em có thể phát huy khả năng sáng tạo mà không phụ thuộc và bị người khác chi phối Trong không khí náo nức phấn khởi, được tự do tham gia cùng với sự cổ vũ vô tư của tập thể giúp các em phát huy cao nhất năng lực, sở trường của mình

Thứ hai, trò chơi được giới hạn bởi không gian và thời gian

Mục đích và nội dung mỗi trò chơi phụ thuộc vào người tổ chức trò chơi Vì thế, người tổ chức trò chơi phải lựa chọn không gian phù hợp để đáp ứng cho từng trò chơi Mặt khác, dù bất kì quy mô chơi như thế nào thì trò

25

chơi phải có một thời gian nhất định: Thời gian chuẩn bị, thời gian nghe nhìn, thời gian chơi thử, thời gian chơi thật Do vậy, người tổ chức chơi, người hướng dẫn chơi phải tính toán và hình dung được những vấn đề sau: Chơi ở đâu, thời gian chơi bao nhiêu thì hợp lí, chơi như thế nào thì hiệu quả nhất để đáp ứng được mục đích, yêu cầu đề ra vừa đảm bảo được kế hoạch chung của hoạt động

Thứ ba, trò chơi là một hoạt động sáng tạo

Đây là đặc trưng quan trọng tạo nên sự hấp dẫn, thu hút học sinh tham gia chơi, người xem, người tổ chức, người hướng dẫn trò chơi Bởi lẽ, trong suốt quá trình chơi cho đến khi kết thúc, trò chơi luôn là một ẩn số và đầy những yếu tố bất ngờ mà không ai biết trước, đó cũng chính là thời gian dành cho sự sáng tạo của người tham gia trò chơi

Thứ tư, trò chơi là một hoạt động có quy tắc

Trò chơi nào cũng vậy, dù đơn giản hay phức tạp thì những người tham gia chơi đều phải tuân thủ các quy tắc nhất định Điều đó làm hấp dẫn thêm trò chơi vì người chơi đều bình đẳng với nhau và cùng tuân theo những quy định mới mà không bị ràng buộc hay bị chi phối bởi bất kì điều kiện khách quan, chủ quan nào

Thứ năm, trò chơi là một hành động giả định

Dù trò chơi có nguồn gốc từ đâu và từ lúc nào nhưng bao giờ trò chơi cũng tạo ra cuộc sống khác hẳn với cuộc sống bình thường đang diễn ra Do

đó, mỗi trò chơi luôn tạo nên cho người chơi một nhận thức, một cảm giác khác thực tại

d, Phân loại trò chơi

Có nhiều cách phân loại trò chơi:

- Phân loại theo địa điểm: Trò chơi được tổ chức trong phòng học, sân tập, dưới nước, trên bãi cát

e, Vai trò của trò chơi

Nhân cách của mỗi con người không chỉ được hình thành trong học tập

và lao động mà còn được hình thành trong hoạt động vui chơi

- Trong khi chơi trẻ có dịp thể hiện cảm xúc của mình, nhờ có chơi mà trẻ hiểu được các mối quan hệ, các cách ứng xử thông qua trò chơi

Trong quá trình chơi để mô phỏng lại cuộc sống và thực hiện đúng luật chơi các em phải tập trung chú ý, huy động năng lượng thần kinh, bắp thịt một cách thực sự, nghĩa là các em sống thực sự và phát triển thực sự

- Chơi là dịp tốt để các em tìm hiểu thế giới xung quanh, qua đó kích thích tính tò mò, óc quan sát, năng lực phán đoán, tư duy Các tình huống nảy sinh trong khi chơi buộc trẻ phải động não suy nghĩ Đó chính là cơ hội

để các em được rèn luyện trí tuệ làm nảy sinh nhiều sáng kiến của sáng tạo sau này

- Trò chơi sẽ mang lại cho các em những giây phút hạnh phúc nhất của tuổi thơ bởi các em được thả sức mơ ước tưởng tượng những gì mà chúng thích, chúng yêu

27

- Những phẩm chất ý chí của các em như tính dũng cảm, lòng kiên trì… đều được hình thành trong trò chơi Trò chơi giúp các em có ý thức kỷ luật cao và trò chơi cũng là phương tiện thẩm mĩ có hiệu quả

Như vậy trò chơi có một ý nghĩa rất lớn trong quá trình giáo dục, cho

nên nhiều nhà giáo dục đã gọi “Trò chơi là trường học của cuộc sống” Trò

chơi nuôi dưỡng tâm hồn các em mà không có gì thay thế được

1.1.3.2 Trò chơi học tập

a, Khái niệm

Trò chơi học tập là trò chơi có quy luật và có nội dung định trước Là trò chơi của sự nhận thức hướng đến sự mở rộng chính xác hóa, hệ thống hóa biểu tượng của các em về thế giới xung quanh, hướng đến sự phát triển các năng lực trí tuệ, giáo dục lòng ham hiểu biết cho các em, trong đó nội dung học tập được kết hợp với hình thức chơi Ngoài ra trò chơi học tập còn mang những đặc điểm chung của trò chơi trẻ em chứa đựng tất cả những đặc điểm của trò chơi có luật Sự có mặt của luật chơi và nội dung chơi cho phép các

em có thể nắm vững luật chơi và tổ chức chơi, thực hiện trò chơi

Cùng với những trò chơi khác, trò chơi học tập là trò chơi mà luật chơi được quy định cụ thể rõ ràng Trong trò chơi học tập, các em đều được tham gia một cách bình đẳng và việc thực hiện được trò chơi là tiêu chuẩn khách quan để đánh giá năng lực của các em Nội dung giáo dục của trò chơi học tập gắn liền với nhiệm vụ chơi trong các hành động chơi, trong các luật chơi và

nó không đặt ra cho các em những nhiệm vụ độc lập

Trò chơi học tập là một hoạt động vui chơi mang một chủ đề, một nội dung nhất định mà người chơi phải tuân theo Nếu vui chơi là một thuật ngữ chỉ một dạng hoạt động giải trí tự nguyện của mọi người, tạo ra sự sảng khoái thư giãn về thần kinh, tâm lí thì trò chơi là một sự vui chơi có nội dung tổ chức của nhiều người, có quy định và luật lệ mà người chơi phải tuân theo

28

Nếu vui chơi của cá nhân được tổ chức dưới dạng trò chơi thì nó mang lại ý nghĩa giáo dục rèn luyện đối với người chơi, đặc biệt là đối với lứa tuổi học sinh Tiểu học, nó góp phần hình thành phẩm chất và hoàn thiện nhân cách cho trẻ Khi được tham gia trò chơi, trẻ rất vui vẻ, vận dụng hết khả năng, sức lực,

sự tập trung, chú ý của mình

Trò chơi học tập là trò chơi mà luật chơi của nó bao gồm các quy tắc gắn với kiến thức, kĩ năng có được trong hoạt động gắn với nội dung bài học giúp trẻ khai thác được vốn kinh nghiệm của bản thân Thông qua trò chơi các em được rèn luyện kiến thức, kĩ năng đã học, thúc đẩy hoạt động trí tuệ Nhờ sử dụng trò chơi học tập mà quá trình dạy học trở thành một quá trình vui chơi hấp dẫn, một

cơ hội học tập mới mẻ và đa dạng, lôi cuốn được học sinh vào học tập tích cực hơn Học sinh vừa học vừa chơi mà vẫn có kết quả học tập tốt

Như vậy, trò chơi học tập là phương pháp tổ chức cho học sinh thực hiện thao tác các hoạt động phù hợp với bài học thông qua trò chơi nào đó

b, Bản chất của trò chơi học tập

Bản chất của trò chơi học tập là dạy học thông qua việc tổ chức hoạt động cho học sinh, dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh được hoạt động bằng cách tự chơi trò chơi Trong đó: mục đích của trò chơi là truyền tải mục tiêu của bài học; luật chơi, cách chơi quy định nội dung, phương pháp học tập

Qua luật chơi, học sinh có được những phương pháp học tập đúng đắn cùng với sự hợp tác của các thành viên trong đội để đạt được kết quả học tập tốt nhất

29

Như vậy, tổ chức trò chơi học tập cho học sinh là một phương pháp đi sâu vào sự tự phát hiện tri thức bài học của học sinh, coi trọng năng lực của học sinh để tổ chức các hoạt động, thiết kế nội dung dạy học phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí, với khả năng và trình độ của học sinh Tiểu học

c, Đặc trưng của trò chơi học tập

- Trò chơi học tập có cấu trúc chặt chẽ gồm những yếu tố: Nhiệm vụ chơi, hành động chơi, luật chơi

 Nhiệm vụ chơi hay còn gọi là nhiệm vụ nhận thức là nét đặc trưng của trò chơi học tập Nhiệm vụ chơi khêu gợi hứng thú của học sinh, kích thích tính tích cực và nguyện vọng chơi của trẻ Mỗi một trò chơi học tập có một nhiệm vụ nhận thức của mình, chính điều đó làm trò chơi này khác với trò chơi kia

 Hành động chơi chính là những động tác học sinh phải làm trong lúc chơi

và nó thành phần quan trọng của trò chơi học tập “Các hành động chơi là thành

phần chính của trò chơi học tập, thiếu chúng thì không còn là trò chơi nữa”

 Luật chơi là yếu tố cơ bản của trò chơi học tập, nó quyết định người chơi phải làm gì, làm như thế nào trong một trò chơi Luật chơi quyết định trò chơi và nếu phá vỡ chúng thì trò chơi học tập cũng bị phá vỡ theo Có thể nói luật chơi có vai trò xác định tính chất phương thức hoạt động, tổ chức và điều khiển hành vi cùng mối quan hệ giữa trẻ với nhau trong khi chơi Những luật chơi này cũng là tiêu chuẩn đánh giá hành động chơi đúng hay sai, việc trẻ lĩnh hội luật chơi, tuân theo luật có tác dụng giáo dục tính độc lập, khả năng

tự kiểm tra - đánh giá lẫn nhau

d, Phân loại trò chơi học tập

Có nhiều cách phân loại trò chơi học tập

- Phân loại theo mục tiêu dạy học có: Trò chơi hình thành kiến thức, trò chơi hình thành thái độ, trò chơi hình thành hành vi, thói quen…

Tuy nhiên, cách phân loại trên cũng chỉ mang tính chất tương đối

e,Vai trò của trò chơi học tập

Cùng với học, chơi là một nhu cầu không thể thiếu được của học sinh tiểu học Lí luận và thực tiễn đã chứng tỏ rằng: Nếu biết tổ chức cho trẻ vui chơi một cách hợp lí, đúng đắn thì đều mang lại hiệu quả giáo dục Học trong quá trình chơi là quá trình lĩnh hội tri thức, vốn sống, kinh nghiệm xã hội một cách nhẹ nhàng, tự nhiên, không gò bó, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí của học sinh Tiểu học Học bằng chơi sẽ khơi dậy hứng thú tự nguyện, làm giảm

sự căng thẳng thần kinh ở các em, giữ được sự hồn nhiên của trẻ thơ Chính vì vậy, việc sử dụng trò chơi học tập hợp lí sẽ mang lại hiệu quả giáo dục cao

Cụ thể:

- Mục tiêu cuối cùng của giáo dục là hình thành hành vi đúng đắn Trong khi đó, nội dung của trò chơi học tập sẽ minh họa một cách sinh động các mẫu hành vi này Nhờ đó mà các hành vi sẽ tạo được những biểu tượng rõ rệt

ở học sinh, giúp các em ghi nhớ rõ ràng và lâu bền

- Qua trò chơi, học sinh có cơ hội thể hiện những chuẩn mực hành vi Chính nhờ sự thể hiện này sẽ hình thành được ở học sinh niềm tin về những chuẩn mực hành vi đã học, tạo động cơ bên trong cho những hành vi trong cuộc sống

- Qua trò chơi, học sinh sẽ được rèn luyện khả năng quyết định, lựa chọn cho mình một cách ứng xử đúng đắn, phù hợp với cuộc sống xung quanh

- Qua trò chơi, học sinh hình thành được năng lực quan sát, được rèn luyện kĩ năng nhận xét, đánh giá hành vi của người khác phù hợp hay không

phù hợp với chuẩn mực hành vi

Phạm Đình Thực thì "Trò chơi toán học là trò chơi trong đó có chứa một số

yếu tố toán học nào đó nhằm giải quyết các nhiệm vụ nhận thức về toán và được

tổ chức trong giờ toán hoặc trong hoạt động ngoại khóa” [28,3]

Tổ chức trò chơi trong dạy học toán được xem như là một phương pháp dạy học bởi:

- Trò chơi toán học thực hiện chức năng của hoạt động thực hành, luyện tập trong đó học sinh được củng cố kiến thức toán học, vận dụng linh hoạt tri thức, kĩ năng đã học cùng những kinh nghiệm sống của mình Những thiếu sót trong hoạt động trí tuệ, trong trí thức của các em, nếu có cũng được bộc lộ Từ đó giúp cho giáo viên có biện pháp bổ sung, điều chỉnh kịp thời và nâng cao dần trình độ toán học cho các em

- Trò chơi toán học là loại trò chơi trí tuệ bởi vậy quá trình học sinh tham gia chơi các hoạt động trí tuệ như tư duy logic, khả năng so sánh, tưởng tượng, khái quát hóa, sáng tạo được đẩy mạnh và có tính chủ định Ta có thể nói rằng trò chơi toán học là một trong những phương tiện hữu hiệu nhằm hình thành các năng lực trí tuệ ở các em

- Trong quá trình thực hiện trò chơi toán học các phải tuân thủ theo đúng luật chơi, điều đó đã góp phần hình thành tính kỷ luật, tính trung thực ở các em

- Trong trò chơi toán học, yếu tố toán đó được lồng ghép dưới hình thức chơi, chính điều này đã kích thích hứng thú nhận thức của các em

32

Để giành phần thắng về mình các em phải nghĩ cách làm cho đối phương

bị thua và như vậy khả năng độc lập suy nghĩ của các em được rèn luyện

- Việc thực hiện trò chơi toán học đó giúp các em hoạt động một cách

tự giác, tích cực theo đúng khả năng của mình

Tóm lại trò chơi toán học giúp học sinh phát triển cả về trí tuệ lẫn nhân cách đồng thời các năng lực khác cũng được phát triển một cách tự nhiên Trong lúc chơi các em trao đổi kinh nghiệm, tương tác lẫn nhau từ đó các em tiếp thu kiến thức toán học được dễ dàng hơn

b, Bản chất của trò chơi toán học

- Trò chơi toán học được quy định rõ ràng bởi luật chơi, do người lớn nghĩ ra và nhằm mục đích giáo dục, phát triển trí tuệ, nhân cách

- Tên gọi của mỗi trò chơi thường phản ánh nội dung chơi và khơi dậy hứng thú của các em với trò chơi

- Trong trò chơi toán học vai trò của các em tham gia trò chơi đều như nhau

- Các hoạt động và mối quan hệ của những người chơi được chỉ đạo bởi các luật lệ của trò chơi

- Trong trò chơi toán học, yếu tố toán được lồng ghép dưới hình thức chơi, chính điều này đã kích thích hứng thú nhận thức của các em

Để giành phần thắng về mình các em phải nghĩ cách làm cho đối phương

bị thua và như vậy khả năng độc lập suy nghĩ của các em được rèn luyện

c, Đặc trưng của trò chơi toán học

Bên cạnh những đặc trưng nói chung của trò chơi thì trò chơi toán học còn có những đặc trưng riêng sau:

Thứ nhất, mỗi trò chơi học tập gồm ba phần

Tất cả các trò chơi khi tổ chức ở bất kì thời gian nào trong tiết học, nhằm mục đích phát hiện tri thức hay ôn tập, củng cố đều đầy đủ ba phần:

33

- Nội dung chơi: Đây chính là nhiệm vụ học tập, nó có tính chất như

một bài toán mà học sinh phải dựa trên những điều kiện đã cho Nội dung chơi là một thành phần cơ bản của trò chơi học tập, nó khêu gợi những hứng thú của các em

- Luật chơi: Mỗi trò chơi toán học đều có luật chơi do nội dung trò chơi

quy định Những luật chơi này có vai trò xác định tính chất, phương pháp hoạt động, tổ chức và điều khiển hành vi cùng các mối quan hệ của trẻ với nhau khi chơi Những luật ấy là tiêu chuẩn đánh giá hoạt động đúng hay sai

- Hoạt động chơi: Là những hoạt động học sinh làm trong lúc chơi,

những hoạt động ấy càng phong phú bao nhiêu thì số học sinh tham gia càng nhiều bấy nhiêu Những động tác chơi do giáo viên thực hiện,cho phép giáo viên có thể hướng dẫn học sinh thông qua “tiến trình làm thử” Trong trò chơi toán học ba phần này có liên quan chặt chẽ với nhau và chỉ cần thiếu một trong ba phần thì trò chơi sẽ không thể tiến hành

Thứ hai, trò chơi toán bao giờ cũng có một kết quả nhất định

Kết quả có được khi trò chơi kết thúc, khi học sinh đã giải quyết xong nhiệm vụ học tập của mình: hình thành nhận thức mới hay ôn tập, củng cố những kiến thức đã có Đối với học sinh, kết quả của mỗi trò chơi khuyến khích các em tích cực hơn trong các trò chơi tiếp theo Đối với giáo viên, kết quả của trò chơi là chỉ tiêu về mức độ thành công hoặc lĩnh hội tri thức của các em

Thứ ba, mỗi trò chơi toán học không đơn thuần là trò chơi mang tính giải trí mà còn thể hiện rõ mục đích học tập

Đây vừa là đặc trưng vừa là yêu cầu của trò chơi toán học Khi giáo viên tiến hành tổ chức cho học sinh chơi, học sinh không chỉ được giải trí mà qua đó học sinh nắm được những tri thức, kĩ năng của bài học thông qua trò chơi ấy Đó cũng chính là mục đích học tập của trò chơi

34

d, Phân loại trò chơi toán học

Cũng như việc phân loại trong trò chơi học tập, trò chơi toán học cũng

có nhiều cách phân loại khác nhau:

Nếu xét theo mục đích và quy trình tiết học nói chung, trò chơi toán học

có thể được phân là:

 Trò chơi nhằm dẫn dắt hình thành tri thức mới

 Trò chơi nhằm củng cố kiến thức, luyện tập kỹ năng

 Trò chơi nhằm ôn tập, thực hành, rèn luyện tư duy

Nếu phân loại theo các mạch kiến thức của toán tiểu học, ta có:

 Trò chơi về các con số

 Trò chơi về giải toán

 Trò chơi về đo lường, ước lượng

 Trò chơi về đếm hình, cắt, gộp hình

Nhưng nếu xét theo các hình thức tổ chức dạy học, thì trò chơi toán học có thể phân ra thành các loại như sau:

 Trò chơi sử dụng trong hoạt động chính khóa

 Trò chơi sử dụng trong hoạt động ngoại khóa

Nếu xét theo tính chất hoạt động cuả trò chơi thì theo quan điểm của tôi, trò chơi toán học lớp 1 có thể phân thành các loại:

 Trò chơi trí tuệ: Đây là loại trò chơi hoàn toàn dựa trên cơ sở hoạt động sáng tạo của các em Nội dung của trò chơi này là sự thi đấu về một hoạt động trí tuệ nào đó: Sự nhanh trí, trí nhớ, khả năng tư duy, sức tưởng tượng sáng tạo, các hoạt động phát minh Trò chơi trí tuệ bao gồm các thể loại như: Chơi cờ, giải đố, giải toán, xúc xắc, vẽ, đếm xếp ghộp hình…Trò chơi trí tuệ thuộc loại trò chơi có luật, có tác dụng thúc đẩy hoạt động trí tuệ của trẻ

 Trò chơi trí tuệ kết hợp với vận động: Loại trò chơi này học sinh không chỉ huy động bộ não làm việc mà còn dùng cả sức lực để thực hiện

35

như chạy, nhảy, giơ tay… để thực hiện trò chơi Khi chơi các em được phát triển cả trí tuệ lẫn thể chất Trẻ em lứa tuổi Tiểu học vốn hiếu động, cho nên loại trò chơi trí tuệ kết hợp với vận động rất thích hợp với các em

e, Vai trò của trò chơi toán học

Trò chơi toán học nhằm mục đích là thông qua trò chơi để củng cố kiến thức của bài học, luyện tập lại kiến thức của bài mới, phát hiện ra kiến thức của bài học Thông qua trò chơi học sinh nắm được kiến thức của bài học Thông qua trò chơi học sinh nắm được kiến thức của bài học một cách nhẹ nhàng

Trong quá trình học toán ở Tiểu học, sử dụng trò chơi Toán học có nhiều tác dụng như:

+ Giúp học sinh thay đổi loại hình hoạt động trong giờ học, làm cho giờ học bớt căng thẳng, tạo cảm giác thoải mái, dễ chịu Học sinh tiếp thu kiến thức nhẹ nhàng, gây hứng thú học tập

+ Kích thích sự tìm tòi, tạo cơ hội để học sinh tự thể hiện mình + Thông qua trò chơi, học sinh vận dụng kiến thức vào thực tế Từ

đó kích thích trí tưởng tượng, phát triển tư duy mềm dẻo, học tập cách xử

lý thông minh trong những tình huống phức tạp tăng cường khả năng vận dụng trong cuộc sống để thích nghi với điều kiện mới của xã hội

Ngoài ra thông qua hoạt động trò chơi còn giúp các em phát triển được nhiều phẩm chất đạo đức như tính đoàn kết, thân ái, lòng trung thực, tính cộng đồng trách nhiệm Vì vậy trò chơi toán học rất cần thiết trong giờ học toán Tiểu học đặc biệt là với học sinh lớp 1

1.1.3.4 Một số yêu cầu khi thiết kế các trò chơi toán học

Trò chơi học tập là một phương tiện tốt để giáo dục toàn diện các em Bởi vậy khi thiết kế một trò chơi học tập cần phải đảm bảo được mục tiêu giáo dục Trên cơ sở nghiên cứu về lí luận và nghiên cứu thực tiễn, ở đề tài này trò chơi học tập được thiết kế theo các nguyên tắc sau:

36

 Đảm bảo tính mục đích, mục tiêu dạy học

Mục đích của trò chơi là nâng cao hiệu quả việc dạy học toán cho học sinh thông qua trò chơi được củng cố kiến thức, rèn luyện kĩ năng, phát triển

tư duy

 Đảm bảo tính chất của hoạt động chơi

Mỗi trò chơi học tập phải là trò chơi đích thực, thực sự hấp dẫn kích thích tính tích cực, tự lực sáng tạo của học sinh và đảm bảo tính tự do của các

em Những trò chơi này phải tạo cơ hội cho các em hứng thú, tự nguyện tham gia trò chơi, sử dụng vốn hiểu biết và khả năng tư duy của mình để giải quyết nhiệm vụ nhận thức một cách tích cực trong trò chơi với yếu tố thi đua

 Tên gọi của trò chơi phải phù hợp với nhiệm vụ, nội dung chơi và khêu gợi các em mong muốn, khao khát được tham gia chơi

 Nội dung các trò chơi phải huy động được kiến thức, kĩ năng mà các trẻ đã có đồng thời huy động được khả năng của các em vào việc giải quyết nhiệm vụ nhận thức, kéo theo sự phát triển trí tuệ

 Trò chơi có cách chơi dễ nhớ, hấp dẫn và phù hợp với trình độ của các em Giáo viên dễ tổ chức hướng dẫn trò chơi và các em có thể tự chơi sau khi được hướng dẫn cách chơi

 Phương tiện, vật liệu để thực hiện trò chơi dễ kiếm dễ làm, tận dụng

từ các nguồn có sẵn xung quanh

 Trò chơi phải đảm bảo tính hệ thống và tính phát triển Đó là hệ thống trò chơi được sắp xếp từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp, đảm bảo thiết kế từng bước nâng cao khả năng học tập cho trẻ

 Đảm bảo tính đa dạng: Các trò chơi phải đa dạng, phong phú về thể loại cũng như nội dung nhằm tạo cơ hội cho các em hình thành, vận dụng kiến thức và khả năng tư duy của mình để giải quyết nhiệm vụ nhận thức trong mọi tình huống chơi

1.2.2 Nội dung điều tra

1.2.2.1 Nhận thức của giáo viên về trò chơi toán học

- Nhận thức của giáo viên về vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng trò chơi trong dạy học toán

- Nhận thức của giáo viên về việc thiết kế và sử dụng trò chơi toán học trong dạy học Toán

1.2.2.2 Thực trạng sử dụng trò chơi toán học

- Mức độ sử dụng các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học trong dạy học toán lớp 1 của giáo viên

- Các nguồn trò chơi để giáo viên lựa chọn, sử dụng trong dạy học toán

- Các nguyên tắc lựa chọn trò chơi trong dạy học toán của giáo viên

- Quy trình tổ chức trò chơi trong dạy học toán của giáo viên

- Thời điểm tổ chức trò chơi trong dạy học toán của giáo viên

- Những khó khăn mà giáo viên thường gặp phải khi tổ chức trò chơi trong dạy học toán ở lớp 1

- Các biện pháp, hình thức nhằm nâng cao kĩ năng tổ chức trò chơi của

giáo viên

1.2.3 Phương pháp điều tra

- Điều tra bằng phiếu trưng cầu ý kiến: Nhằm thu thập ý kiến của giáo

viên dạy lớp 1 về các vấn đề cần nghiên cứu

- Quan sát: Được tiến hành trong các giờ học toán, nhằm thu thập

thông tin bổ sung cho các phương pháp khác

38

- Phỏng vấn: Được tiến hành đối với các giáo viên và học sinh nhằm

thu thập thông tin bổ xung cho các phương pháp khác

- Thống kê toán học: Được sử dụng để xử lý kết quả nghiên cứu bởi các

phương pháp trên

1.2.4 Kết quả điều tra

Tôi đã phát phiếu điều tra cho 20 giáo viên Tiểu học của trường Tiểu học Thị trấn Sóc Sơn đã và đang dạy lớp 1 để điều tra nhận thức của giáo viên

về trò chơi Toán học và thực trạng sử dụng trò chơi trong quá trình dạy học

1.2.4.1 Nhận thức của giáo viên về trò chơi toán học

Để tìm hiểu vấn đề này, tôi sử dụng phiếu thăm dò ý kiến cùng với việc trao đổi trực tiếp với giáo viên Kết quả thu được như sau:

Bảng 1: Tổng hợp ý kiến của giáo viên về vai trò của trò chơi Toán học trong quá trình dạy học môn Toán ở lớp 1

có nhận thức đúng đắn về vai trò của việc xây dựng và sử dụng trò chơi toán học trong dạy học toán

Bên cạnh đó, khi trao đổi với giáo viên lớp 1 về lí do thầy (cô) khẳng định việc xây dựng và sử dụng trò chơi toán học trọng dạy học Toán lớp 1 là cần thiết

39

thì đều nhận được câu trả lời: do ở giai đoạn đầu Tiểu học, các em rất thích hình

thức “Học mà chơi, chơi mà học”, những môn học kéo dài 35 - 40 phút với

những thao tác nghe, làm mẫu khiến không khí lớp học trở nên nặng nề và các

em dễ mất tập trung Trò chơi được tổ chức ngay tại lớp học, phục vụ mục tiêu bài học, trong thời gian của tiết học sẽ giúp các em tránh được những căng thẳng thần kinh, tạo cho các em hứng thú và niềm vui học tập, duy trì sự chú ý của các

em Hơn nữa trong dạy học môn Toán chủ yếu liên quan tới các con số, nếu không có trò chơi để các em có cơ hội nắm kĩ và hiểu bài thì các em sẽ nhanh chán, không chú ý dẫn đến kết quả giờ học không cao

Mở rộng điều tra ở phạm vi rộng hơn, tôi đã có dịp trò chuyện với một

số giáo viên các khối lớp khác về nhận thức của họ đối với tác dụng của việc xen kẽ trò chơi toán học vào bài học thì đều nhận được câu trả lời là việc sử dụng trò chơi toán học có tác dụng tốt

Như vậy, tất cả giáo viên khi được hỏi và điều tra đều nhận thức đúng đắn về vai trò của việc xây dựng và sử dụng trò chơi toán học trong quá trình dạy học Đây cũng chính là điều kiện thuận lợi để áp dụng hiệu quả việc xây dựng và sử dụng trò chơi toán học trong quá trình dạy học môn Toán

Để khởi động, gây hứng thú cho học sinh

trước khi vào bài mới

Trong khi đó, thực tế cho rằng, trò chơi toán học là một hình thức học tập hấp dẫn đối với học sinh, thế nhưng ở đây giáo viên chỉ xem trò chơi toán học như một hình thức bổ trợ và thường diễn ra ở khâu củng cố tri thức Điều này

có thể cho chúng ta thấy rõ rằng đại đa số giáo viên chưa nhận thức được ưu điểm cốt lõi của trò chơi toán học trong quá trình dạy học nói chung và trong dạy học Toán nói riêng Thực ra, trò chơi toán học không chỉ là hình thức để củng cố tri thức mà còn là phương tiện để hình thành và kĩ năng mới cho các

em Bởi qua trò chơi, học sinh tiếp thu kiến thức một cách chủ động nhẹ nhàng tự nhiên hơn và hiệu quả hơn