Quản lý phát triển phương tiện dạy học ở các trường đại học thuộc bộ công an trong bối cảnh đổi mới giáo dục

* Phạm vi nghiên cứu Phạm vi về nội dung: Đề tài tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận, thực tiễn và biện pháp quản lý phát triển PTDH trong mối quan hệ với cácthành tố của QTDH, đổi

NGUYỄN ĐĂNG TIẾN

QU¶N Lý PH¸T TRIÓN PH¦¥NG TIÖN D¹Y HäC

ë C¸C TR¦êNG §¹I HäC THUéC Bé C¤NG AN TRONG BèI C¶NH §æI MíI GI¸O DôC

CHUYÊN NGÀNH: QUẢN LÝ GIÁO DỤC

MÃ SỐ: 914 01 14

LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1 GS TS PHAN VĂN KHA

2 PGS TS NGUYỄN BÁ HÙNG

HÀ NỘI - 2018

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, HÌNH, SƠ ĐỒ

Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ PHÁT TRIỂN

PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC

2.1 Những vấn đề lý luận về phương tiện dạy học ở trường đại học 31 2.2 Những vấn đề lý luận về phát triển phương tiện dạy học ở các

trường đại học trong bối cảnh đổi mới giáo dục 44 2.3 Những vấn đề lý luận về quản lý phát triển phương tiện dạy học ở

các trường đại học trong bối cảnh đổi mới giáo dục 56 2.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý phát triển phương tiện dạy học

Chương 3: CƠ SỞ THỰC TIỄN QUẢN LÝ PHÁT TRIỂN

PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC Ở CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC

3.1 Khái quát về các trường đại học thuộc Bộ Công an 74

3.3 Thực trạng phương tiện dạy học và phát triển phương tiện dạy

3.4 Thực trạng quản lý phát triển phương tiện dạy học ở các trường

3.5 Đánh giá chung về thực trạng quản lý phát triển phương tiện dạy

Chương 4: YÊU CẦU VÀ BIỆN PHÁP QUẢN LÝ PHÁT TRIỂN PHƯƠNG

TIỆN DẠY HỌC Ở CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC THUỘC BỘ CÔNG AN TRONG BỐI CẢNH ĐỔI MỚI GIÁO DỤC 116 4.1 Yêu cầu quản lý phát triển phương tiện dạy học ở các trường đại

học thuộc Bộ Công an trong bối cảnh đổi mới giáo dục 116 4.2 Biện pháp quản lý phát triển phương tiện dạy học ở các trường

Chương 5: KHẢO NGHIỆM, THỬ NGHIỆM CÁC BIỆN PHÁP 140 5.1 Khảo nghiệm tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp đã

5.2 Thử nghiệm biện pháp quản lý phát triển phương tiện dạy học ở

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ

TT Chữ viết đầy đủ Chữ viết tắt

2 Bộ Giáo dục và Đào tạo Bộ GD&ĐT

6 Công nghiệp hoá, hiện đại hóa CNH, HĐH

Bảng 2.1 Một số cách phân loại phương tiện dạy học 44

Bảng 3.2 Khảo sát về vai trò, vị trí của PTDH đối với hoạt động đào tạo 82Bảng 3.3 Kết quả khảo sát chủng loại, số lượng PTDH 83

Bảng 3.5 Kết quả khảo sát mức độ phù hợp của PTDH với mục

tiêu, nội dung chương trình đào tạo trong các nhà trường 86Bảng 3.6 Kết quả khảo sát mức độ đầu tư, mua sắm PTDH 88

Bảng 3.12.Kết quả khảo sát thực trạng tổ chức phát triển PTDH 100Bảng 3.13 Kết quả khảo sát thực trạng lãnh đạo, chỉ đạo phát triển PTDH 102Bảng 3.14 Thực trạng mức độ thực hiện và hiệu quả “Kiểm tra,

giám sát, đánh giá quá trình phát triển PTDH” 104Bảng 3.15 Đánh giá tổng thể mức độ thực hiện và hiệu quả của các tiêu

chí quản lý phát triển PTDH ở các trường đại học thuộc Bộ Công an 107Bảng 3.16 Kết quả khảo sát mức độ ảnh hưởng của các yêu tố đến

quản lý phát triển PTDH ở các trường đại học thuộc Bộ Công an 109Bảng 5.1 Kết quả khảo nghiệm tính cần thiết của các biện pháp đề xuất 141Bảng 5.2 Kết quả khảo nghiệm tính khả thi của các biện pháp đề xuất 144Bảng 5.3 Kết quả khảo nghiệm tương quan giữa tính cần thiết và

Bảng 5.4 Mức độ sử dụng PTDH trước và sau thử nghiệm 152Bảng 5.5 Hiệu quả sử dụng phương tiện dạy học trước và sau thử nghiệm 153

Sơ đồ 2.1 Sơ đồ phát triển phương tiện dạy học 48Biểu đồ 3.1 Vai trò, vị trí của PTDH trong quá trình đào tạo 83Biểu đồ 3.2 Thực trạng mức độ thực hiện và hiệu quả “Lập kế

Biểu đồ 3.6 Đánh giá tổng thể mức độ thực hiện và hiệu quả của

các tiêu chí quản lý phát triển PTDH ở các trường đại học thuộc Bộ

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Phương tiện dạy học là thành tố quan trọng của quá trình dạy học Trongbối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay, những tiến bộ của khoa học, công nghệtrong các lĩnh vực như: Trí tuệ nhân tạo, mạng Internet, côngnghệ nano, khoa học về vật liệu, cuộc “Cách mạng công nghệ4.0”, có sự tác động mạnh mẽ đến các thành tố của quá trình dạyhọc, đòi hỏi nhà quản lý giáo dục các cấp phải không ngừng phát triển PTDHnhằm nâng cao chất lượng giảng dạy của giảng viên, chất lượng học tập củangười học đáp ứng yêu cầu nguồn nhân lực cho phát triển kinh tế, xã hội Về vấn

đề này, Chiến lược phát triển giáo dục 2011 - 2020 xác định, cùng với việc thực

hiện đồng bộ các giải pháp, cần “Từng bước chuẩn hóa, hiện đại hóa cơ sở vật

chất - kỹ thuật, đảm bảo đủ nguồn lực tài chính và PTDH tối thiểu của tất cả các cơ sở giáo dục”[76, tr.20].

Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII xác định chủ trương: “Đổi mới căn

bản và toàn diện giáo dục, đào tạo, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực; đẩy mạnh nghiên cứu, phát triển, ứng dụng khoa học, công nghệ; phát huy vai trò quốc sách hàng đầu của giáo dục, đào tạo và khoa học, công nghệ đối với sự nghiệp đổi mới và phát triển đất nước”[24, tr.116] Theo đó, phải đổi mới

đồng bộ tất cả các mặt, các thành tố của quá trình giáo dục; trong đó, tăngnguồn lực phát triển PTDH học theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, đồng bộ

và đạt tiêu chuẩn quốc tế, đổi mới quản lý là một trong những giải pháp quantrọng để thực hiện chủ trương trên

Trong giáo dục đại học, một trong những tiêu chuẩn “Quy định chuẩnquốc gia đối với cơ sở giáo dục đại học” đó là: “Có đủ các phương tiện, trangthiết bị cần thiết đáp ứng yêu cầu về đào tạo và nghiên cứu khoa học; có cơ sở

thực hành và trang thiết bị chuyên biệt theo yêu cầu đảm bảo chất lượng đốivới các ngành, chuyên ngành đào tạo đặc thù.

Thư viện và trung tâm thông tin học liệu có đủ giáo trình, sách thamkhảo cần thiết cho các chương trình đào tạo; có bản quyền truy cập ít nhấtmột cơ sở dữ liệu khoa học quốc tế và có ít nhất một tạp chí khoa học quốc tế(bản in hay bản điện tử) đối với mỗi ngành đào tạo

Hệ thống hạ tầng CNTT kết nối tất cả các đơn vị liên quan đảm bảo tínhsẵn sàng truy cập thông tin và sử dụng theo phân cấp quản lý của cơ sở giáo dụcđại học; trang thông tin điện tử có đầy đủ các thông tin cần phải công khai theoquy định của pháp luật và các thông tin cần thiết khác về cơ cấu tổ chức và cácmặt hoạt động của cơ sở giáo dục đại học cho sinh viên và những người quantâm tra cứu” [8, tr.2]

Trong những năm qua, các trường đại học thuộc Bộ Công an, cùng vớiđổi mới nội dung, PPDH đã được quan tâm đầu tư CSVC, phát triển PTDH.Tuy nhiên, thực tế cho thấy PTDH được đầu tư còn thiếu về số lượng, chưađồng bộ về chủng loại, chất lượng chưa thật sự đáp ứng với yêu cầu đổi mớiQTDH Một bộ phận cán bộ, giảng viên, nhân viên kỹ thuật do trình độ đàotạo và khả năng khai thác, sử dụng một số PTDH còn hạn chế Mặt khác, tổchức đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng khai thác, sử dụng PTDH hạn chế, do vậychưa đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của việc khai thác, sử dụng các loạiPTDH hiện đại vào QTDH Trong bối cảnh khoa học, công nghệ ngày càngphát triển, đặc biệt là sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng công nghệlần thứ Tư thì vấn đề phát triển PTDH ở các trường đại học thuộc Bộ Công an

là hết sức cần thiết và cấp bách

Trong quản lý phát triển PTDH, nhận thức trách nhiệm trong quản lý, sửdụng PTDH của một số cán bộ, giảng dạy chưa cao Một bộ phận cán bộ, nhânviên được giao trách nhiệm quản lý PTDH hiện đại có biểu hiện tâm lý e ngại,

sợ hư hỏng, liên đới trách nhiệm nên hiệu quả sử dụng các thiết bị này khôngcao Công tác kế hoạch hoá việc huy động, sử dụng, quản lý chưa thật sự phù

hợp giữa kế hoạch dài hạn và ngắn hạn Tổ chức lực lượng, phân công, phânđịnh trách nhiệm trong quản lý phát triển PTDH còn có biểu hiện chồng chéo,khó khăn cho việc quản lý, khai thác, sử dụng Khâu quản lý PTDH ở các trườngđại học thuộc Bộ Công an không những vào phụ thuộc vào quy chế, quy địnhcủa ngành Giáo dục mà còn phụ thuộc vào ngành Công an, do vậy không tránhkhỏi những vướng mắc cần tháo gỡ.

Thực tế cho thấy, để nâng cao chất lượng đào tạo trong bối cảnh đổimới giáo dục hiện nay, một trong những giải pháp có ý nghĩa quan trọng vàcấp thiết là phát triển và quản lý phát triển PTDH, đảm bảo PTDH đủ về sốlượng, đảm bảo chất lượng, đồng bộ về cơ cấu, phát huy tối đa hiệu quả khảnăng khai thác, sử dụng PTDH, từng bước nâng cao chất lượng giáo dục đápứng yêu cầu đào tạo cán bộ công an trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay,đảm bảo đạt “Tiêu chuẩn quốc gia đối với cơ sở giáo dục đại học”

Hiện nay, đã có một số công trình nghiên cứu về quản lý CSVC, PTKTdạy học ở các phạm vi và đối tượng khác nhau Tuy nhiên, chưa có công trìnhkhoa học độc lập nào nghiên cứu về quản lý phát triển PTDH ở các trường đạihọc thuộc Bộ Công an một cách đầy đủ và có hệ thống Xuất phát từ những lý

do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài “Quản lý phát triển PTDH ở các trường đại

học thuộc Bộ Công an trong bối cảnh đổi mới giáo dục” để nghiên cứu là vấn

đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

* Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn, đề xuất biện pháp quản lý pháttriển PTDH ở các trường đại học thuộc Bộ Công an trong bối cảnh đổi mới giáodục nhằm góp phần nâng cao chất lượng đào tạo của các nhà trường đáp ứng yêucầu xây dựng lực lượng CAND trong giai đoạn hiện nay

* Nhiệm vụ nghiên cứu

- Luận giải những vấn đề lý luận về PTDH, phát triển PTDH và quản lýphát triển PTDH ở các trường đại học trong bối cảnh đổi mới giáo dục

- Phân tích, đánh giá thực trạng PTDH và phát triển PTDH, quản lýphát triển PTDH ở các trường đại học thuộc Bộ Công an.

- Đề xuất biện pháp quản lý phát triển PTDH ở các trường đại họcthuộc Bộ Công an

- Khảo nghiệm, thử nghiệm biện pháp quản lý phát triển PTDH ở cáctrường đại học thuộc Bộ Công an

3 Khách thể, đối tượng, phạm vi nghiên cứu và giả thuyết khoa học

* Khách thể nghiên cứu

Quản lý PTDH ở các trường đại học trong bối cảnh đổi mới giáo dục

* Đối tượng nghiên cứu

Quản lý phát triển PTDH ở các trường đại học thuộc Bộ Công an trongbối cảnh đổi mới giáo dục

* Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi về nội dung: Đề tài tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận,

thực tiễn và biện pháp quản lý phát triển PTDH trong mối quan hệ với cácthành tố của QTDH, đổi mới PPDH đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục, đào tạo

ở các trường đại học thuộc Bộ Công an

Nội dung quản lý phát triển phát triển PTDH về số lượng, cơ cấu chủngloại, chất lượng và sử dụng hiệu quả phương tiện đáp ứng mục tiêu dạy họcđại học ở các trường đại học thuộc Bộ Công an và mục tiêu đổi mới giáo dụchiện nay

Chủ thể quản lý: Hiệu trưởng các trường đại học thuộc Bộ Công an Địa bàn nghiên cứu: Luận án tập trung khảo sát ở một số trường đại

học: Trường Đại học Kỹ thuật - Hậu cần Công an nhân dân, Học viện Quốc tế

và Trường Đại học Phòng cháy chữa cháy

Giới hạn đối tượng khảo sát: Khảo sát 179 cán bộ quản lý, 352 giảng

viên 03 trường đại học thuộc Bộ Công an (Trường Đại học Kỹ thuật - Hậu cầnCông an nhân dân, Trường Đại học Phòng cháy chữa cháy, Học viện Quốc tế)

Số liệu khảo sát: Các số liệu sử dụng để nghiên cứu lấy từ năm

2011 - 2017

* Giả thuyết khoa học

Quản lý phát triển PTDH là một trong những nhân tố quan trọng đối vớinâng cao chất lượng giáo dục trong đổi mới giáo dục hiện nay Đối vớitrường đại học thuộc Bộ Công an nếu các chủ thể quản lý quan tâm nâng caonhận thức, trách nhiệm cho các lực lượng liên quan; thực hiện tốt công tác

kế hoạch hóa kết hợp tổ chức phối hợp giữa các bộ phận tham gia; sâu sáttrong chỉ đạo phát triển PTDH; kiểm tra giám sát chặt chẽ việc thực hiện kếhoạch phát triển PTDH ở các trường phù hợp với mục tiêu đổi mới giáo dục

và thực tiễn đào tạo của các nhà trường CAND thì sẽ quản lý, sử dụng cóhiệu quả các nguồn lực phát triển PTDH, góp phần nâng cao chất lượng dạyhọc, đáp ứng mục tiêu, yêu cầu và nâng cao chất lượng đào tạo trong cáctrường đại học thuộc Bộ Công an

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

* Phương pháp luận nghiên cứu

Luận án được nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vậtbiện chứng và duy vật lịch sử Chủ nghĩa Mác - Lênin; quán triệt sâu sắc tưtưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về quản lý giáodục, cụ thể là quản lý phát triển các nguồn lực giáo dục trong nhà trường,trong đó, một trong những nguồn lực quan trọng là PTDH; dựa trên quanđiểm tiếp cận nghiên cứu khoa học quản lý giáo dục; cụ thể là:

Tiếp cận chức năng (The functional approach): Chức năng quản lý là

một phạm trù chiếm vị trí then chốt trong các phạm trù cơ bản của khoa họcquản lý, là những loại hoạt động bộ phận tạo thành hoạt động quản lý tổngthể, là những loại hoạt động quản lý đã được tách riêng, chuyên môn hóa Các

chức năng cơ bản của quản lý là những chức năng chung mà bất cứ chủ thểquản lý nào, dù ở cấp độ quản lý nào, với bất cứ quá trình quản lý nào, đốitượng gì cũng đều phải thực hiện.

Trong cách tiếp cận này, việc quản lý phát triển PTDH như là một quátrình với các chức năng lập kế hoạch, tổ chức nhân sự và các hoạt động chỉ đạothực hiện và kiểm tra đánh giá việc thực hiện kế hoạch phát triển PTDH nhằmnâng cao chất lượng đào tạo và hiệu quả sử dụng của chúng Về mục tiêu chungcủa phát triển PTDH là: Xây dựng hệ thống các PTDH đủ về số lượng, đảm bảochất lượng đáp ứng mục tiêu đào tạo, đáp ứng các yêu cầu đổi mới giáo dục, đổimới PPDH; sử dụng PTDH đạt hiệu quả cao Các biện pháp quản lý phát triểnPTDH cũng được xác định tương ứng với các chức năng quản lý bao gồm lập

kế hoạch, tổ chức bộ máy nhân sự, chỉ đạo thực hiện, kiểm tra đánh giá

Tiếp cận mục tiêu (The objective approach): Cách tiếp cận theo mục

tiêu, hay nói đầy đủ hơn là cách tiếp cận theo mục tiêu đào tạo, có cơ sở làmục tiêu đào tạo được xây dựng một cách chi tiết, bao gồm cả nội dung kiếnthức, kỹ năng cần rèn luyện cho người học, phương pháp đào tạo, nguồn họcliệu, cũng như phương thức kiểm tra đánh giá kết quả học tập (đối chiếu vớimục tiêu đào tạo) Mục tiêu đào tạo ở đây cũng là mục tiêu đầu ra của quytrình đào tạo thể hiện qua những thay đổi về nhận thức, thái độ và hành vingười học từ lúc vào trường tới lúc ra trường và tham gia vào thị trường laođộng Theo cách tiếp cận này, PTDH được coi trọng và là công cụ giúp họcviên tiếp thu kiến thức, kỹ năng nhằm giúp đạt tới hệ mục tiêu đào tạo đãđược xác định từ trước Vì vậy, từ mục tiêu đào tạo chi phối việc đầu tư, pháttriển PTDH tương ứng

Tiếp cận chất lượng (The Quality approach): Chất lượng giáo

dục đại học luôn là mối quan tâm hàng đầu của nhiều đối tượng tham gia vàoquá trình giáo dục và của các cấp QLGD Ngoài áp lực của việc hệ thống cáctrường đại học phát triển mạnh về số lượng, số lượng người học ngày càngtăng, sự biến đổi và phát triển của xã hội ngày càng mạnh mẽ, khiến các nhà

tuyển dụng luôn đòi hỏi chất lượng đầu ra của quá trình đào tạo Chất lượnggiáo dục luôn luôn là vấn đề quan tâm đối với chính phủ, các cơ quan nơihoạch định chính sách giáo dục và nghiên cứu giáo dục…

Cách tiếp cận này đánh giá ở góc độ chất lượng là đáp ứng nhu cầu xãhội, của đơn vị sử dụng Sản phẩm của các trường đại học CAND được coi làđạt chất lượng khi đáp ứng được yêu cầu của xã hội, của ngành Công an sửdụng nguồn lực CAND trước những yêu cầu ngày càng cao của xã hội hiệnđại, trước sự phát triển của “Cuộc cách mạng Công nghệ 4.0” có ảnh hưởngtrực tiếp đến giáo dục và đào tạo đặc biệt là giáo dục đại học, tiến tới xâydựng “Mô hình đại học 4.0” trong thế kỷ XXI

Tiếp cận hệ thống (The systems approach): Theo cách tiếp cận này thì tổ

chức quản lý phát triển PTDH là một hệ thống Các bộ phận quản lý, tổ chứcthực hiện phát triển PTDH xem như những yếu tố liên kết với nhau như mộtchỉnh thể Quản lý phát triển PTDH cho tất cả các khâu của quá trình dạy học:Dạy của giáo viên, học của học sinh, việc khai thác các nguồn thông tin, chuẩn

bị bài giảng, gắn lý thuyết với thực hành luyện tập Cách tiếp cận này xem xétquá trình cần thiết trong việc đầu tư mua sắm, tổ chức thực hiện, quản lý sửdụng, bảo trì nâng cấp PTDH Cách tiếp cận hệ thống chịu ảnh hưởng của lýthuyết hệ thống, phân tích hệ thống và kỹ thuật hệ thống Những khái niệm nàyđược các nhà QLGD sử dụng như một phần của lý thuyết hành chính và tổ chức

Lý thuyết này được sử dụng rộng rãi trong quân sự, kinh doanh và công nghiệp.Còn trong phát triển PTDH thì cách tiếp cận hệ thống xem các đơn vị trong nhàtrường là các yếu tố có quan hệ qua lại và tác động lẫn nhau Phát triển PTDHtheo cách tiếp cận hệ thống cần xem xét ở góc độ PTDH chi phối và ảnh hưởngtích cực đến đổi mới nội dung, PPDH của giáo viên, ảnh hưởng đến nhu cầu tựhọc, tự nghiên cứu của học viên, đến hoạt động đánh giá chất lượng đào tạotrong trường đại học… Tiếp cận hệ thống được thể hiện PTDH là một hệ thống

đa dạng, sử dụng và quản lý sử dụng hiệu quả

Tiếp cận phát triển (The development approach): Theo cách tiếp cận

này thì phát triển PTDH là quá trình, chất lượng đào tạo là sự phát triển chấtlượng đào tạo là sự phát triển với nghĩa là phát triển con người, phát triển mọitiềm năng, kinh nghiệm để có thể làm chủ được bản thân, đương đầu với thửthách một cách chủ động, sáng tạo Cách tiếp cận này chú trọng đến sự pháttriển khả năng hiểu biết, tiếp thu ở người học hơn là truyền thụ nội dung kiếnthức đã được xác định từtrước Theo cách tiếp cận này, đòi hỏi phát triểnPTDH là một quá trình từ lập kế hoạch, đầu tư mua sắm, tổ chức quản lý sửdụng, bảo trì bảo quản PTDH, tổ chức kiểm kê, thanh lý PTDH đảm bảo giatăng về số lượng, chất lượng phương tiện đáp ứng mục tiêu dạy học, mục tiêuđổi mới phương pháp, phong phú về cơ cấu và chủng loại

Tiếp cận chuẩn (the standard approach): Dựa trên những quy định về

CSVC, PTDH được quy định trong “Tiêu chuẩn quốc gia đối với cơ sở giáodục đại học”, Điều lệ trường Đại học, Luật Giáo dục, những yêu cầu đổi mớigiáo dục… để lập kế hoạch phát triển PTDH, xây dựng tiêu chí đánh giá chấtlượng PTDH đáp ứng mục tiêu đào tạo, mục tiêu phát triển nhà trường

* Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu của khoa họcQLGD, bao gồm các nhóm phương pháp nghiên cứu sau:

- Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Mục đích: Phân tích, tổng hợp khái quát để tổng quan các công trình

khoa học, xây dựng những luận cứ khoa học trong QLGD nói chung, quản lýphát triển PTDH ở các trường đại học nói riêng để tìm ra những khái niệm và

tư tưởng cơ bản là cơ sở lý luận của đề tài, hình thành giả thuyết khoa học,xây dựng khung lý thuyết về quản lý phát triển PTDH ở các trường đại họcthuộc Bộ Công an

Các phương pháp cụ thể:

- Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa, khái quát hóa các tài liệu lý thuyết

về PTDH, phát triển PTDH, quản lý phát triển PTDH

- Phát triển khung lý luận về quản lý phát triển PTDH trong trường đạihọc Công an nhân dân và các yếu tố ảnh hưởng đến việc quản lý phát triểnPTDH ở các trường đại học thuộc Bộ Công an.

- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Mục đích của nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn nhằm phát hiệnthực trạng PTDH, thực trạng quản lý phát triển PTDH, những điều kiện cụ thể

về kinh tế - xã hội, về đổi mới giáo dục có ảnh hưởng trực tiếp đến quản lýphát triển PTDH, từ đó đề xuất các biện pháp quản lý phát triển PTDH ở cáctrường đại học thuộc Bộ Công an phù hợp với thực tiễn

Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

Phương pháp điều tra xã hội học: Sử dụng phiếu hỏi để trưng cầu ý

kiến của 179 cán bộ quản lý và 352 giảng viên ở 03 trường đại học thuộc BộCông an, đó là: Trường Đại học Kỹ thuật - Hậu cần CAND, Đại học Phòngcháy chữa cháy và Học viện Quốc tế

Nội dung khảo sát là những vấn đề liên quan đến PTDH, phát triểnPTDH và quản lý phát triển PTDH ở các trường đại học thuộc Bộ Công annhằm thông tin khách quan, đảm bảo độ tin cậy, mang tính đại diện cho cáctrường đại học thuộc Bộ Công an

Phương pháp phỏng vấn: Tác giả sử dụng hệ thống câu hỏi liên quan đến

những vấn đề trong quản lý phát triển PTDH để trao đổi, phỏng vấn các đốitượng là giảng viên, CBQL, học viên các trường đại học thuộc Bộ Công an

Phương pháp chuyên gia: Được sử dụng nhằm thu thập các ý kiến của

các nhà khoa học, các nhà QLGD về vấn đề quản lý phát triển PTDH ởtrường đại học thuộc Bộ Công an

Phương pháp thử nghiệm: Mục đích của phương pháp thử nghiệm

nhằm thu thập những thông tin về sự thay đổi trong quản lý phát triển PTDH,khẳng định hiệu quả của các biện pháp quản lý phát triển PTDH ở các trường

đại học thuộc Bộ Công an, kiểm chứng các giả thuyết đã nêu và có các kếtluận về giải thuyết đó.

Thử nghiệm biện pháp quản lý phát triển PTDH theo hình thức thửnghiệm song hành (nhóm đối chứng và nhóm thử nghiệm)

- Nhóm phương pháp hỗ trợ

Sử dụng phương pháp toán thống kê để phân tích số liệu thống kê, sốliệu khảo sát, các số liệu điều tra khảo sát được xử lý bằng các phần mềm, cáccông thức toán thống kê như: Trung bình cộng, số trung vị, hệ số tương quanthứ bậc Spearman để định lượng kết quả nghiên cứu cho đề tài

5 Đóng góp mới của luận án

Luận án luận giải làm sáng tỏ và phát triển những vấn đề lý luận vềquản lý phát triển PTDH ở các trường đại học Xây dựng các khái niệm liênquan, xác định nội dung quản lý và các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý pháttriển PTDH ở các trường đại học trong bối cảnh đổi mới giáo dục

Mô tả, đánh giá tổng quát về thực trạng PTDH; quản lý phát triểnPTDH ở các trường đại học thuộc Bộ Công an

Đề xuất và khẳng định hiệu quả các biện pháp quản lý phát triển PTDH

ở các trường đại học thuộc Bộ Công an đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dụchiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần hệ thống hóa, khái quát hoá; bổsung, phát triển những vấn đề lý luận về quản lý phát triển PTDH ở các nhàtrường đại học nói chung, các trường đại học thuộc Bộ Công an nói riêng

Luận án cung cấp những căn cứ khoa học để nhà quản lý các cấp vậndụng vào quản lý phát triển PTDH ở các trường đại học thuộc Bộ Công an,góp phần nâng cao chất lượng đào tạo cán bộ công an đáp ứng yêu cầu đổimới giáo dục hiện nay

Kết quả nghiên cứu của đề tài luận án có thể sử dụng làm tài liệu thamkhảo cho công tác nghiên cứu, quản lý và giảng dạy tại các trường đại học nóichung, các trường đại học thuộc Bộ Công an nói riêng.

7 Cấu trúc của luận án

Luận án có cấu trúc bao gồm phần mở đầu, 5 chương; kết luận và kiếnnghị; danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án

1.1.1 Những nghiên cứu về phương tiện dạy học

Dưới góc độ nghiên cứu và thực tiễn của khoa học giáo dục, QLGD,PTDH còn có các tên gọi khác như: thiết bị dạy học; đồ dùng dạy học, thiết bịgiáo dục, học cụ Đó là những phương tiện, vật chất cần thiết cho người dạy

và người học sử dụng trong QTDH ở tất cả các cấp học, bậc học, là một phầnquan trọng trong hệ thống CSVC của mỗi nhà trường hay mỗi cơ sở giáo dụctrên thế giới cũng như ở Việt Nam

Những công trình nghiên cứu về PTDH trong cấu trúc các thành tố củaquá trình dạy học, vai trò của PTDH, phân loại PTDH trên thế giới cũng như

ở Việt Nam được quan tâm chủ yếu trong các công trình nghiên cứu về lýluận dạy học, đổi mới phương pháp dạy và học, vai trò của PTDH trong việcnâng cao chất lượng dạy học ở các nhà trường

Hội thảo“International Conference on Education 39th Session” (1984)

được tổ chức từ 16 đến 25 tháng 11 năm 1984 [101] tại Giơnevơ Thụy Sỹ đãkhẳng định: Giáo dục không những cần phải được đổi mới thường xuyên về mụctiêu, cấu trúc, nội dung, phương pháp, mà đặc biệt là cần phải được trang bị cácPTDH để tạo cơ hội cho học sinh, sinh viên học tập, nghiên cứu có hiệu quả

Cùng hướng nghiên cứu này, trong nghiên cứu “State University,

Owerri, Nigeria, The Need for Effective Facility Management in Schools in Nigeria” (2008), tác giả Ihuoma P Asiabaka đã khẳng định: “PTDH là điều

kiện cần thiết để giảng dạy và học tập ở nhà trường làm tăng hiệu quả của

QTDH, hỗ trợ hiệu quả việc học tập của học sinh”[99] Đồng thời nghiên cứu

cũng khẳng định tính đa dạng của PTDH tùy thuộc vào đặc trưng ngành nghềđào tạo của mỗi cơ sở giáo dục, nhằm tạo điều kiện tốt nhất nâng cao chấtlượng dạy và học trong mỗi nhà trường.

Trong nghiên cứu “The Need for Effective Facility Management in

Schools in Nigeria” của tác giả Ihuoma P Asiabaka [99]đã đưa một số loạithiết bị như các phương tiện đa năng; phương tiện TT&TT; các phương tiệnđặc thù môn học, ngành học; các loại phần mềm phục vụ dạy học…

Trong báo cáo trình bày tại hội thảo “Improving the quality of teaching

and learning in Europe’s higher education institutions”[97] của Nhóm cấp

cao về Hiện đại hóa giáo dục Đại học - Ủy ban Châu Âu (năm 2013), đã nhấnmạnh tầm quan trọng của việc sử dụng phương tiện kỹ thuật số để học tập,giảng dạy và phát triển chuyên môn là một trong những điều kiện tốt nhấtnhằm nâng cao năng lực giảng viên các trường đại học nhất là trong bối cảnhhiện đại hóa giáo dục hiện nay

Ở trong nước, theo tác giả Thái Duy Tuyên [84] viết trong cuốn sách

“Những vấn đề cơ bản của giáo dục hiện đại” (1998), thì trong dạy học, các phạm trù nội dung, phương pháp, phương tiện luôn gắn bó chặt chẽ với nhau.

Mỗi nội dung dạy học đòi hỏi phải có phương pháp và PTDH tương ứng.Ngược lại, cải tiến và sáng tạo những phương tiện lao động làm nảy sinh nộidung và phương pháp mới có chất lượng cao hơn

Đề cập đến vai trò của PTDH, trong cuốn sách “Phương tiện dạy học”

(1998), tác giả Tô Xuân Giáp cho rằng “PTDH được sử dụng đúng có tácdụng làm tăng hiệu quả sư phạm của nội dung và PPDH lên rất nhiều”[31]

Một trong những nội dung được thể hiện trong cuốn sách “Sư phạm

nghề nghiệp” (2002), của tác giả Trần Khánh Đức đã chỉ rõ: “Lao động sư

phạm của người giáo viên cần có những công cụ, thiết bị phù hợp với tínhchất, nội dung, môi trường lao động ở từng cấp học, loại hình trường và

ngành nghề đào tạo PTDH không chỉ là công cụ hỗ trợ hoạt động lao động sưphạm của người giảng viên mà còn có thể thay thế cho các sự vật, hiện tượng

và một số quá trình xảy ra trong đời sống, lao động nghề nghiệp mà PTDHtạo điều kiện để phát huy hết các chức năng tư duy của não con người”[29]

Cùng hướng nghiên cứu trên, cuốn sách “Một số vấn đề lý luận và thực

tiễn của việc xây dựng cơ sở vật chất và thiết bị dạy học” (2002) tác giả Trần

Quốc Đắc [22] đưa ra bốn phương án phân loại PTDH Trong đó, có phương

án phân loại PTDH bao gồm: Sách giáo khoa và các tài liệu in ấn khác; cácphương tiện thí nghiệm lao động sản xuất; phương tiện trực quan Hayphương án khác thì PTDH gồm: Sách giáo khoa và các tài liệu in ấn khác; cácphương tiện thí nghiệm và lao động sản xuất; phương tiện tài liệu trực quan;các phương tiện kỹ thuật dạy học

Nghiên cứu PTDH gắn với môn học cụ thể, trong cuốn sách viết về

“Phương tiện dạy học môn Toán” (2004)”, tác giả Nguyễn Bá Kim [49] đã chỉ

ra các PTDH thông dụng có thể được sắp xếp theo ba nhóm sau đây: Phươngtiện nghe nhìn; tài liệu in ấn; CNTT và truyền thông Theo tác giả, là mônkhoa học tự nhiên, trong dạy học môn Toán sử dụng PTDH rất cần thiết, làmtăng tính trực quan cho người học, nhất là với những nội dung hình học khônggian, hình học khối,… đòi hỏi tính trìu tượng cao

Khi nghiên cứu mối quan hệ của PTDH trong cấu trúc thành tố của quá

trình dạy học, trong cuốn sách “Lý luận dạy học” (2009), tác giả Nguyễn Văn

Tuấn, xem xét ở 2 phương diện Xét theo mối quan hệ của QTDH thì PTDH

có “chức năng trực quan; chức năng điều khiển; chức năng thực hành, luyệntập”[82] Xét theo các khâu của quá trình dạy học thì “PTDH được sử dụngvào các khâu dạy học nhằm thực hiện các chức năng của các khâu đó”[82].Tác giả cũng đã nêu lên một số cách phân loại PTDH như: Phân loại theokênh thu nhận thông tin của con người (bao gồm: phương tiện nghe, phương

tiện nhìn, phương tiện nghe nhìn), phân loại theo hình thức lưu trữ (đaphương tiện, phương tiện kỹ thuật).

Về PTDH trong các trường đại học thuộc lực lượng vũ trang, giáo trình

“Lý luận dạy học đại học quân sự” (2014) do tác giả Trần Đình Tuấn chủ

biên đã luận giải những vấn đề lý luận cơ bản về phương tiện kỹ thuật dạyhọc Đồng thời, các tác giả đã chỉ ra tính đặc thù của phương tiện kỹ thuật dạyhọc ở các trường đại học trong quân đội Trong đó nhấn mạnh đến cácphương tiện kỹ thuật dạy học giúp người học tiếp thu, rèn luyện và hoàn thiệncác kĩ xảo, kĩ năng hoạt động nghề nghiệp quân sự như: sử dụng thành thạocác loại vũ khí, khí tài, phương tiện, trang thiết bị kỹ thuật quân sự; rèn luyện

kỹ năng hiệp đồng, chỉ huy chiến đấu, rèn luyện thể lực và tâm lý gồm: các tổhợp công nghệ mô phỏng, máy vi tính nối mạng, thiết bị bắn súng điện tử …

Luận án tiến sĩ “Thiết kế và sử dụng PTDH môn Toán theo hướng tích

cực hóa hoạt động học tập của học sinh THCS” (2006) của tác giả Đặng Thị

Thu Thủy đã đi sâu tìm kiếm các biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụngPTDH, trong đó, chú trọng cả PTDH do giáo viên và học sinh thiết kế, sưutầm Đề tài đã phân tích những thay đổi của hệ thống PTDH môn toán dưới sựtác động của khoa học công nghệ, đặc biệt là CNTT và truyền thông Tác giả

đã đưa ra 8 biện pháp sử dụng PTDH môn Toán, các biện pháp đều đượcphân tích và nhấn mạnh theo quan điểm xuyên suốt, trực quan tạo môi trườngthuận lợi để lập luận, suy diễn giúp học sinh chiếm lĩnh tri thức

Cùng hướng nghiên cứu về các biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụngPTDH theo yêu cầu đổi mới giáo dục cũng có nhiều tác giả đi sâu nghiên cứu

như tác giả Trần Quốc Đắc với đề tài “Nghiên cứu nâng cao hiệu quả sử dụng

PTDH ở trường phổ thông nhằm đáp ứng yêu cầu GD&ĐT trong tình hình mới”; tác giả Đào Thái Lai [55] với đề tài cấp Bộ trọng điểm “Ứng dụng CNTTtrong dạy học ở trường phổ thông Việt Nam” (2006); đề tài cấp Bộ

“Yêu cầu sư phạm của phần mềm công cụ hỗ trợ giáo viên thiết kế bài giảng

điện tử” của tác giả Đặng Thu Thủy, tác giả Phan Thanh Hải [35] với nghiên

cứu “Sử dụng PTDH nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học

tương tác”,“PTDH với việc đổi mới PPDH ở trường phổ thông” của tác giả

Vũ Trọng Rỹ [70]…

Tuy nhiên, những nghiên cứu trên tập trung đi sâu nghiên cứu việc sửdụng PTDH theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh ở trườngphổ thông Các biện pháp sử dụng PTDH đa dạng, phong phú theo đặc trưngriêng của từng bộ môn phát huy tối đa hiệu quả của PTDH (thành tố của quátrình dạy học) nhưng đều có chung quan điểm “PTDH là phương tiện chứađựng và chuyển tải kiến thức, là giá mang thông tin” và “PTDH phải được sửdụng hiệu quả và tính hiệu quả đó phải được đặt trong mối quan hệ với đổimới PPDH”

Với những nghiên cứu mang tính đặc thù, trong Hội thảo “Nâng cao

hiệu quả đầu tư và sử dụng trang thiết bị, đồ dùng dạy học trong các trường CAND”[5] đã đề cập đến việc đầu tư phương tiện, thiết bị dạy học theo các

loại: Phòng học lý thuyết, phòng học chuyên dùng, phòng học theo các chuyênngành đào tạo thuộc các lĩnh vực trong ngành Công an Bài viết của tác giả

Nguyễn Văn Ngọc “Nâng cao hiệu quả đầu tư và sử dụng trang thiết bị, đồ

dùng dạy học trong các trường CAND”(2010), đã chỉ rõ “Mặc dù con người

với tư cách là chủ thể của tri thức và đổi mới tư duy đóng vai trò quyết định,nhưng không thể thiếu vai trò quan trọng của phương tiện thiết bị trong việcnâng cao chất lượng đào tạo Thiếu các thiết bị hiện đại ở mức cần thiết thì việc

áp dụng các PPDH tiên tiến dựa trên cơ sở ứng dụng các thành tựu của khoahọc công nghệ sẽ thiếu đi tính khả thi”[5] Tác giả đã nhấn mạnh, PTDH là mộtthành tố hết sức quan trọng của quá trình dạy học, góp phần nâng cao chấtlượng giáo dục, đặc biệt trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay

1.1.2 Những nghiên cứu về quản lý phát triển phương tiện dạy học

Trên thế giới cũng như ở Việt Nam, những nghiên cứu về quản lý pháttriển PTDH thường được quan tâm ở các khía cạnh khác nhau trong lĩnh vựcquản lý

Trong bài viết của Tiến sĩ Ihuoma P Asiabaka, State University,

Owerri, Nigeria, The Need for Effective Facility Management in Schools in Nigeria đăng trên Tạp chí Khoa học New York, đã khẳng định quản lý

CSVC, PTDH là một phần không thể thiếu trong việc quản lý tổng thể củanhà trường Tác giả cũng khẳng định “… việc quản lý PTDH là trách nhiệmcủa các cấp quản lý, của tập thể cán bộ giảng viên, học viên trong các nhàtrường…”[99]

Tác giả M I Xaba trong bài viết:“A qualitative analysis of facilities

maintenance - a school governance function in South Africa” [104] (Một

phân tích về bảo trì CSVC trường học - chức năng quản lý trường học ở NamPhi), đã nhận định “… bảo trì và nâng cấp CSVC trong trường học là thựchiện chức năng quản lý trường học, đây là một chức năng chuyên môn mà đòihỏi nhà quản lý cần có kiến thức, kỹ năng để thực thi”[104]

Trong nghiên cứu của Dr (Mrs) Esther S Uko về “Khảo sát về hiệu

quả quản lý CSVC ở các trường trung học ở Cross River State, Nigeria” [95]

đăng trên Tạp chí Quốc tế nghiên cứu học thuật và sự phản hồi của Anh, kỳ 3,tháng 1 năm 2015 Tác giả đã chỉ ra phương pháp đánh giá và điều tra như thếnào trình độ và sự sáng tạo của Hiệu trưởng ảnh hưởng đến quản lý CSVC,PTDH trường học ở Cross River State, Nigeria một cách khoa học, chính xác.Đồng thời nghiên cứu cũng khẳng định “Lập kế hoạch, lãnh đạo chỉ đạo, biênchế, tổ chức thực hiện và kiểm soát các quá trình cung cấp, sử dụng, bảo trì vàcải thiện CSVC, PTDH trong các nhà trường là hoạt động quản lý của Hiệutrưởng” [95] Đồng thời nghiên cứu cũng chỉ ra các giai đoạn quản lý PTDH

xuất phát từ nội dung chương trình giáo dục, đến mua sắm, bảo trì, quản lý vàsửa chữa Nghiên cứu nhấn mạnh những ảnh hưởng hay nói cách khác là hậuquả của việc quản lý không tốt CSVC, PTDH ở nhà trường ảnh hưởng trựctiếp đến thành tích học tập của sinh viên, không còn là môi trường “lý tưởng”

để sinh viên lựa chọn, tác giả cho rằng “chất lượng giáo dục phần lớn phụthuộc vào CSVC, PTDH ở nhà trường”[95]

Trong nghiên cứu “Quản lý PTDH trong các trường trung học

Nigeria: các vai trò của quản trị viên và thanh tra viên”[94] của nhóm tác giả

Abdulkareem và Fasasi thuộc Cục quản lý giáo dục Đại học Llorin Nigeria đãkhẳng định vai trò của quản trị viên và thanh tra viên của các trường có tráchnhiệm quản lý CSVC, PTDH nhằm ngăn chặn lãng phí và đảm bảo đạt đượcmục tiêu giáo dục

Trong cuốn sách “Những vấn đề cơ bản của khoa học quản lý giáo

dục” (2009) tác giả Trần Kiểm đã khẳng định vai trò của cơ sở vật chất - thiết

bị giáo dục trong nhà trường, đó là những điều kiện thiết yếu để thực hiện quátrình giáo dục - dạy học Yêu cầu khách quan đặt ra là phát triển cơ sở vậtchất - thiết bị giáo dục phải luôn phù hợp với mục đích, nội dung, phươngpháp, hình thức tổ chức giáo dục Theo tác giả, mục tiêu quản lý cơ sở vậtchất - thiết bị giáo dục là: “Xây dựng hệ thống cơ sở vật chất - thiết bị giáodục đáp ứng yêu cầu dạy học - giáo dục; tổ chức sử dụng cơ sở vật chất - thiết

bị giáo dục một cách tối ưu vào quá trình dạy học - giáo dục; tổ chức bảoquản hệ thống cơ sở vật chất - thiết bị giáo dục”[51, tr.126] Tác giả cũng chorằng, đẻ đạt được mục tiêu trên đây, các chủ thể quản lý cần tập trung vào xâydựng, tu bổ, sử dụng, bảo quản cơ sở vật chất - thiết bị giáo dục để sử dụng cóhiệu quả trong việc tổ chức các hoạt động giáo dục một cách tối ưu; quan tâmđến tổ chức tiếp nhận, mua sắm, sử dụng, bảo quản thiết bị giáo dục

Cuốn sách “Quản lý giáo dục đại học quân sự” (2008) do tác giả Đặng

Đức Thắng chủ biên đã chỉ rõ cơ sở vật chất, kỹ thuật giáo dục ở đại học quân

sự là tất cả phương tiện vật chất, kỹ thuật và sản phẩm khoa học, công nghệđược huy động vào các hoạt động giáo dục trong nhà trường Theo các tácgiả, phương tiện kỹ thuật dạy học được coi là một bộ phận chủ yếu của cơ sởvật chất kỹ thuật giáo dục trong nhà trường Phương tiện kỹ thuật dạy học baogồm: Thiết bị nghe nhìn: Máy chiếu projector, máy chiếu bản trong, máychiếu dương bản, máy chiếu vật thể, máy chiếu phim nhựa, video, đầu đĩaCD…; Micrô, tai nghe, máy khuếch đại âm thanh, radio cassette… Thiết bịthu nhận, xử lý và chuyển tải thông tin: Máy điện thoại, máy Fax… máy tính(bao gồm cả mạng Internet), máy thu hình, máy phát hình…

Khi nghiên cứu về các nội dung quản lý nhà trường, trong cuốn sách

“Giáo dục và phát triển nguồn nhân lực trong thế kỷ XXI” (2010) tác giả Trần

Khánh Đức cho rằng “Hiện nay các nhà quản lý trường học quan tâm nhiềuđến các thành tố mục tiêu, nội dung, pháp pháp, tổ chức quản lý và kết quả;

đó là các thành tố trung tâm của quá trình sư phạm, nếu quản lý và tác độnghợp quy luật sẽ đảm bảo cho một chất lượng tốt trong nhà trường” Tuy nhiên,theo tác giả, quản lý trường học theo mục tiêu giáo dục là sự hội tụ của quản

lý các yếu tố: “người dạy, người học, chương trình, phương pháp, tổ chứchành chính, cơ sở vật chất” [29, tr.374]

Trong cuốn sách “Quản lý nhà trường” (2011) các tác giả Đặng Quốc

Bảo và Nguyễn Thành Vinh đã làm rõ 7 nội dung quản lý nhà trường Trongphần nội dung quản lý cơ sở vật chất - kỹ thuật của nhà trường các tác giả đã

đi sâu luận giải quản lý thiết bị dạy học Từ sự khái quát có hệ thống về quanniệm, ý nghĩa, phân loại thiết bị dạy học; các tác giả đã khái quát 04 nguyêntắc; nêu lên quy trình và chỉ ra 05 giải pháp quản lý thiết bị dạy học (về nhậnthức, về công tác tổ chức, về công tác cung ứng, về công tác đào tạo nhânviên chuyên môn, về xây dựng môi trường sư phạm thuận lợi cho sử việc sửdụng thiết bị dạy học) Theo các tác giả, thực hiện các giải pháp trên đây

nhằm hướng tới mục tiêu “Thiết bị dạy học đủ theo kế hoạch dạy học Thiết

bị dạy học ngày càng tiên tiến so với sứ mệnh mục tiêu của nhà trường Thiết

bị dạy học ngày càng đồng bộ về cơ cấu chủng loại Cấp quản lý nhà nướcquan tâm tạo điều kiện thuận lợi cho việc sử dụng thiết bị dạy học Giáo viênhăng hái, có ý thức tự giác sử dụng thiết bị dạy học Học sinh chịu khó kếthợp học và thực hành thông qua việc sử dụng thiết bị dạy học”[4, tr.80]

Các tác giả Nguyễn Vũ Bích Hiền và Nguyễn Vân Anh trong cuốn sách

“Quản lý tài chính và CSVC trong giáo dục” (2015) đã chỉ rõ “Thiết bị giáo

dục bao gồm: Thiết bị phục vụ giảng dạy và học tập tại lớp; thiết bị phòng thínghiệm… Tất cả các thiết bị này nhằm hướng tới mục tiêu đảm bảo nâng caochất lượng dạy học, góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện”[42]

Trong cuốn sách“Quản lý giáo dục” (2017) của các tác giả Bùi Minh

Hiền - Vũ Ngọc Hải - Đặng Quốc Bảo đã viết về quản lý thiết bị dạy họctrong nhà trường Theo tác giả, thiết bị dạy học là một bộ phận của cơ sở vậtchất trường học và là một trong sáu nhân tố cốt lõi của của quá trình đào tạo,

“là một trong ba nhân tố tạo thành lực lượng vật chất (cùng với lực lượng đàotạo, đối tường đào tạo) để hiện thực hóa mục tiêu đào tạo, tái tạo, sang tạo nộidung đào tạo và phương pháp đào tạo Thiết bị dạy học là cầu nối để giáoviên, học sinh cùng hành động tương hợp với nhau chiếm lĩnh được nội dungđào tạo, thực hiện mục tiêu đào tạo và sử dụng phương pháp đào tạo” [40,tr.286-287] Ngoài việc làm rõ vị trí, vai trò, mối quan hệ của thiết bị dạy họcvới các thành tố khác của quá trình đào tạo, tác giả còn đưa ra các cách phânloại khác nhau Đặc biệt đã xác định 5 giải pháp chủ yếu quản lý thiết bị dạyhọc, từ nâng cao nhận thức đến tổ chức sử dụng; cung ứng kịp thời; đào tạo,bồi dưỡng nhân viên chuyên môn, giáo viên và xây dựng môi trường sư phạmđảm bảo sự thuận lợi sử dụng thiết bị dạy học

Tác giả Trần Kiểm, trong cuốn sách “Quản lý và lãnh đạo nhà trường

hiệu quả” (2017) đã nêu lên quan niệm về nhà trường hiệu quả, đó là nhà trường

mà trong đó học sinh có được tất cả các năng lực thực hiện đầy đủ mọi tiềmnăng của bản thân Theo tác giả, một trong mười yếu tố đánh giá nhà trường hiệuquả là “Trang thiết bị, phương tiện và đồ dùng giảng dạy và học tập, học liệu vàcông nghệ giáo dục thích hợp, dễ tiếp cận” [52, tr.23] Tác giả cũng đã phân tíchcác tiếp cận trong quản lý và lãnh đạo nhà trường; trong tất cả các tiếp cận đượctrình bày đều đòi hỏi hiệu trưởng (chủ thể quản lý cao nhất) phải có năng lực, kỹnăng quản lý trang thiết bị, phương tiện và đồ dùng giảng dạy và học tập, họcliệu; phải biết phát triển phương tiện và đồ dùng giảng dạy và học tập, học liệu

cả về số lượng, chất lượng và cơ cấu; mặt khác, phải biết khuyến khích giáo viên

tự làm mới, khai thác, sử dụng có hiệu quả phương tiện và đồ dùng giảng dạy vàhọc tập để nâng cao chất lượng dạy học [52, tr.91-133]

Luận án tiến sĩ nghiên cứu về “Các giải pháp quản lý CSVC kỹ thuật

đáp ứng yêu cầu đào tạo đa ngành của trường Đại học Hải Phòng” (2011),

tác giả Bùi Đình Hưng đề cập đến những vấn đề về lý luận quản lý CSVC kỹthuật ở trường đại học, trong đó, làm rõ mối quan hệ giữa CSVC kỹ thuật vớichất lượng đào tạo đại học Theo tác giả, nội dung quản lý CSVC kỹ thuật đạihọc bao gồm: “Lập kế hoạch, đầu tư phát triển CSVC kỹ thuật đại học; tổchức quản lý và điều hành, sử dụng và bảo dưỡng CSVC kỹ thuật; kiểm tra,đánh giá và điều chỉnh cho phù hợp; tiếp tục lập kế hoạch để đầu tư xây dựnggiai đoạn tiếp theo”[48] Tác giả cũng đưa ra một số biện pháp quản lý CSVC

kỹ thuật đáp ứng yêu cầu đào tạo đa ngành của trường Đại học Hải Phòng

Với bài viết“Lý luận về quản lý thiết bị trong nhà trường”(2016) của

tác giả Vũ Xuân Hùng Trong nghiên cứu này, tác giả đã tập trung nghiên cứu

về vị trí của thiết bị dạy học với vai trò là thành tố của QTDH nhằm phát huytính tích cực và sáng tạo của học sinh trong quá trình tiếp thu tri thức Đặcbiệt, tác giả đã làm rõ một số vấn đề lý luận về: Quản lý nhà trường; sử dụnghiệu quả PTDH góp phần đổi mới PPDH Theo tác giả, “Để đánh giá hiệu quả

sử dụng PTDH cần quan tâm đánh giá: Tần suất sử dụng, mức độ sử dụng,tính thành thạo khi sử dụng, tính kinh tế của việc sử dụng và tính hiệu quảphục vụ đổi mới phương pháp”[46].

Ở phạm vi các trường CAND, tác giả Đỗ Ngọc Cẩn với nghiên cứu

“Thực trạng quản lý, sử dụng phòng học, phòng thí nghiệm và các trang thiết

bị dạy học ở trường đại học Phòng cháy chữa cháy và những kiến nghị đề xuất”[5] (2010) Trong nghiên cứu này, tác giả đã khái quát thực trạng trong

việc đầu tư, sử dụng phương tiện kỹ thuật dạy học đối với trường đại họcmang tính đặc thù cao

Nghiên cứu đề xuất những biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lýPTDH trong các trường đại học thuộc Bộ Công an được trình bày tại Hội

thảo“Nâng cao hiệu quả đầu tư và sử dụng trang thiết bị, đồ dùng dạy học

trong các trường CAND”(2010), tác giả Nguyễn Văn Ngọc[5] chỉ rõ “Cần có

kế hoạch thật tốt để khai thác, sử dụng có hiệu quả cao nhất là các trang thiết

bị hiện có, đây là con đường thực tế nhất trong điều kiện kinh phí còn hạnhẹp…”, tác giả cũng nêu một số biện pháp quản lý nhằm đảm bảo PTDHphục vụ đổi mới PPDH

1.2 Khái quát kết quả các công trình nghiên cứu đã công bố và những vấn đề đặt ra luận án tiếp tục giải quyết

1.2.1 Khái quát kết quả các công trình nghiên cứu đã công bố

Nghiên cứu về PTDH đã trở thành một chuyên ngành nghiên cứu củakhoa học giáo dục không chỉ ở Việt Nam mà còn ở trên thế giới Mỗi bướcnghiên cứu về PTDH đều không thể tách rời sự phát triển chung của khoa họccông nghệ và khoa học giáo dục Xuất phát từ đặc điểm của quá trình nhậnthức trong tâm lý người, cách thức tổ chức dạy học theo tư tưởng tích cực hóahoạt động nhận thức của người học, các nghiên cứu về PTDH đã làm rõ và hệthống hóa một số quan điểm như nghiên cứu sáng chế, trang bị và sử dụng

PTDH Đặc biệt, các công trình đã nghiên cứu ở trong nước cũng như ở nướcngoài về PTDH ở các khía cạnh khác nhau như: PTDH trong cấu trúc cácthành tố của quá trình dạy học; phân loại PTDH, quản lý PTDH, quản lý pháttriển PTDH… luận giải những cơ sở lý luận, thực tiễn và đề xuất phươnghướng, biện pháp nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác, sử dụng PTDH Trongmỗi nghiên cứu đều có những khái quát riêng, tập trung vào những vấn đề cầnđược làm rõ

Một số nghiên cứu đi sâu luận giải những vấn đề lý luận của phương

tiện dạy học bằng các cách tiếp cận khác nhau [49]; [83]; [71]; [62]; [69] Tuynhiên, các nghiên cứu vẫn phản ánh bản chất của PTDH là công cụ, là điềukiện để giáo viên và học sinh sử dụng QTDH làm tăng hiệu quả của QTDH

Phương tiện dạy học trong cấu trúc các thành tố của QTDH được các

tác giả trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhauđược thể hiện qua các nghiên cứu: [5]; [16]; [70]; [97]; [99]; [101]; [105] đềuđưa ra những nhận định chung khẳng định vị trí, chức năng của PTDH là hếtsức quan trong không thể thiếu trong QTDH, mỗi nội dung dạy học đòi hỏiphải có phương pháp và PTDH tương ứng

Theo đó, các nghiên cứu đã khẳng định vai trò và tầm quan trọng của

PTDH trong việc nâng cao chất lượng giảng dạy của giáo viên và học tập của

học sinh Các tác giả đã khẳng định “vai trò của PTDH đã làm thay đổi laođộng sư phạm của người giáo viên theo hướng tích cực” [28]; sử dụng cáccông nghệ giáo dục trong việc phát triển chất lượng giáo dục với một chi phíthấp, chất lượng cao [105]; đề cao tầm quan trọng của việc sử dụng phươngtiện kỹ thuật số để học tập, giảng dạy và phát triển chuyên môn là một trongnhững điều kiện tốt nhất nhằm nâng cao năng lực giảng viên các trường đạihọc, nhất là trong bối cảnh hiện đại hóa giáo dục hiện nay[98] Cùng hướngnghiên cứu còn có các tác giả [31]; [70]; [73]; [96]; [104]… Hầu hết các

nghiên cứu đều khẳng định PTDH là một trong những thành tố hết sức quantrọng của QTDH, ảnh hưởng lớn đến chất lượng giáo dục và đào tạo của các

cơ sở giáo dục, đến sự phát triển giáo dục của quốc gia Hiệu quả của việc sửdụng PTDH phụ thuộc vào trình độ, năng lực của giáo viên và công tác quản

lý, huy động, sử dụng nguồn vật lực, tài lực phục vụ nhiệm vụ GD&ĐT

Mỗi cách tiếp cận khác nhau, các tác giả đã luận giải những vấn đề lýluận, thực tiễn theo các hướng khác nhau tạo nên một sự phong phú, đa dạng

trong việc phân loại PTDH như: Dựa vào mục đích sử dụng[22]; tiếp cận

PTDH là thành tố của quá trình dạy học [79]; các PTDH thông dụng [49]; dựavào tính đặc thù [5]; [42]… Tuy nhiên, cách phân loại PTDH chỉ là tương đối,tùy theo tính đặc thù của từng cấp học, từng chuyên ngành, tính đa dạng củaPTDH theo thời điểm phân loại nhằm phát huy hết tính năng của PTDH, nângcao hiệu quả sử dụng trong QTDH

Trước sự phát triển của kinh tế tri thức, sự phát triển mạnh mẽ của khoahọc công nghệ, đặc biệt là sự bùng nổ của CNTT và truyền thông, thời giangần đây, nghiên cứu về PTDH tập trung nghiên cứu nhiều vào các phươngtiện hiện đại phục vụ dạy học như: Các phương tiện kỹ thuật số [97]; [105];vai trò của CNTT và ứng dụng CNTT trong giảng dạy [20]; [21]; [79]; sửdụng CNTT trong tổng hợp, phân tích đánh giá chất lượng giáo dục [102]

Nghiên cứu về quản lý PTDH, quản lý phát triển PTDH được các tác

giả tập trung vào các vấn đề: Khẳng định quản lý CSVC, PTDH là một phầnkhông thể thiếu trong việc quản lý tổng thể của nhà trường [99]; đưa ra nhữngthể chế “đòn bẩy” trong quản lý PTDH nhằm nâng cao chất lượng giáo dục[100]; các giai đoạn quản lý PTDH xuất phát từ nội dung chương trình giáodục, đến mua sắm, bảo trì, quản lý và sửa chữa [94]; [95] Ngoài ra, nghiêncứu của một số tác giả đã đề cập đến các lĩnh vực khác trong quản lý PTDH,quản lý CSVC, quản lý nhà trường, quản lý sử dụng phương tiện trong

QTDH, bảo trì và sửa chữa PTDH [41]; [42]; [102]; [104] Trong đó, luậngiải về một số vấn đề về cơ sở lý luận liên quan đến chủ thể quản lý PTDH:Lập kế hoạch, lãnh đạo chỉ đạo, biên chế, tổ chức thực hiện và kiểm soát cácquá trình cung cấp, sử dụng, bảo trì và cải thiện cơ sở vật chất, PTDH trongcác nhà trường là hoạt động quản lý của hiệu trưởng [95]; việc quản lý PTDH

là trách nhiệm của các cấp quản lý, của tập thể cán bộ giảng viên, học viêntrong các nhà trường [99] Các nghiên cứu đã phản ánh thực tiễn quản lýPTDH trong các cơ sở giáo dục, đồng thời đề xuất phương hướng, biện phápnâng cao hiệu quả quản lý, khai thác và sử dụng PTDH [22]; [29]; việc sửdụng quỹ phát triển nghề nghiệp của hiệu trưởng trong đầu tư, bổ sung vốnđầu tư xây dựng cơ sở vật chất, mua sắm trang thiết bị, phương tiện làm việc,

áp dụng tiến bộ khoa học công nghệ, trợ giúp thêm đào tạo, huấn luyện nângcao tay nghề [41]; [42]

Mỗi công trình khoa học trên đều có những đóng góp nhất định trongviệc nghiên cứu phát triển PTDH đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục, đào tạotrong các cơ sở giáo dục Tuy nhiên, việc tìm hiểu, phân tích, đánh giá và xâydựng các biện pháp phát triển PTDH ở các trường đại học, đặc biệt là cáctrường đại học thuộc Bộ Công an chưa được nghiên cứu như một đề tài khoahọc Các đánh giá chủ yếu dựa vào thực tiễn và kinh nghiệm [5, tr.27]; [5,tr.56-60], chưa được xây dựng hoàn chỉnh trên cơ sở lý luận khoa học

Những kết quả nghiên cứu trên là nền tảng, là cơ sở giúp cho việc kếthừa, phát triển và tiếp tục hoàn thiện hơn cơ sở lý luận về quản lý PTDH ởcác trường đại thuộc Bộ Công an trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay,đáp ứng yêu cầu đảm bảo an ninh quốc gia trong tình hình mới

1.2.2 Những vấn đề đặt ra luận án tiếp tục giải quyết

Một là, phương tiện dạy học là một trong những thành tố và có mối

quan hệ chặt chẽ với các thành tố khác của QTDH; nghiên cứu luận giải làm

rõ hơn những vấn đề lý luận về PTDH; quản lý PTDH ở nhà trường nóichung, ở các trường đại học thuộc Bộ Công an nói riêng trong xu thế đổi mớigiáo dục gắn với sự phát triển của khoa học công nghệ hiện đại ngày nay làđòi hỏi khách quan, cần thiết nhằm đáp ứng sự nghiệp đảm bảo an ninh quốcgia trong tình hình mới, khi ngày càng nhiều tội phạm sử dụng công nghệ caotrong việc thực hiện các hoạt động xâm phạm đến an ninh quốc gia.

Hai là, các trường đại học thuộc Bộ Công an là những cơ sở giáo dục,

nằm trong hệ thống giáo dục quốc dân, đồng thời chịu sự chỉ đạo, quản lý củangành Công an Theo đó, trong quá trình tổ chức quá trình dạy học, ngoài việc

sử dụng các PTDH thông thường còn có những PTDH mang tính đặc thù củangành Công an Vì thế, cần nghiên cứu làm rõ được tính đặc thù của PTDH

và quản lý PTDH ở các trường đại học thuộc Bộ Công an

Ba là, việc phân tích, làm rõ những mâu thuẫn, bất cập trong quản lý

PTDH ở các trường đại học thuộc Bộ Công an; xác định rõ nguyên nhân củathực trạng là cơ sở thực tiễn quan trọng để xác định định hướng và đề xuấtcác biện pháp quản lý PTDH ở các trường đại học thuộc Bộ Công an bảo đảmtính khả thi

Bốn là, nghiên cứu được các biện pháp quản lý PTDH ở các trường đại

học thuộc Bộ Công an gắn với từng chủ thể để phát triển và nâng cao khảnăng khai thác, sử dụng có hiệu quả PTDH vào việc nâng cao chất lượngGD&ĐT của các trường đại học thuộc Bộ Công an

Để thực hiện được những vấn đề đặt ra cần giải quyết trên đây, đề tàicần nghiên cứu và kế thừa kết quả nghiên cứu của các tác giả nước ngoài vàtrong nước phù hợp với mục tiêu, nội dung nghiên cứu của đề tài; đồng thờiphát triển lý luận, thực tiễn để quản lý phát triển PTDH ở các trường đại họcthuộc Bộ Công an phù hợp với yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay

Kết luận chương 1

Thông qua tổng quan các công trình nghiên cứu ở ngoài nước và trongnước có liên quan đến đề tài luận án cho thấy mỗi công trình nghiên cứu khaithác một khía cạnh khác nhau; một số công trình nghiên cứu là các sáchchuyên khảo, tài liệu học tập đã đề cập đến tổng thể các nội dung, như: quanniệm về PTDH, vai trò của PTDH trong cấu trúc các thành tố của quá trìnhdạy học; phân loại PTDH, quản lý PTDH, quản lý phát triển PTDH… Một sốcông trình là đề tài các cấp, luận án, bài viết đã luận giải những cơ sở lý luận,thực tiễn và đề xuất phương hướng, biện pháp nâng cao hiệu quả quản lý, khaithác, sử dụng PTDH

Trong mỗi công trình nghiên cứu đều có những cách tiếp cận, khái quát

và khai thác những vấn đề lý luận và thực tiễn riêng, tập trung vào những nộidung cần được giải quyết Tuy nhiên, việc tìm hiểu, phân tích, đánh giá vàxây dựng các biện pháp quản lý phát triển PTDH ở các trường đại học, đặcbiệt là các trường đại học thuộc Bộ Công an chưa được nghiên cứu đầy đủ, có

hệ thống Những công trình trên là tài liệu tham khảo có giá trị khoa học choviệc nghiên cứu và triển khai các nội dung của đề tài luận án; đồng thời là cơ

sở cho việc xác định những vấn đề tài luận án cần tập trung giải quyết khôngtrùng lặp với các công trình nghiên cứu khoa học đã được công bố

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ PHÁT TRIỂN

PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC

TRONG BỐI CẢNH ĐỔI MỚI GIÁO DỤC 2.1 Những vấn đề lý luận về phương tiện dạy học ở trường đại học

2.1.1 Khái niệm phương tiện dạy học

Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: “Phương tiện dạy học (còn gọi là

đồ dùng dạy học, thiết bị dạy học) là một vật thể hoặc một tập hợp các vật thể

mà giáo viên sử dụng trong quá trình dạy học để nâng cao hiệu quả của quátrình này, giúp học sinh lĩnh hội khái niệm, định luật hình thành các tri thức,

kỹ năng, kỹ xảo, thái độ cần thiết”[44]

Phương tiện dạy học theo nghĩa rộng: Là toàn bộ những yếu tố sử dụngtrong quá trình dạy học nhằm tác động đến sự chuyển biến nội dung đạt đượcmục tiêu dạy học

Phương tiện dạy học theo nghĩa hẹp: Là những đối tượng mang nộidung dạy học, được sử dụng trực tiếp vào quá trình dạy học để chuyển biếnnội dung hướng đến mục tiêu dạy học

Theo tác giả Nguyễn Bá Kim, PTDH được hạn chế ở những thiết bị cókhả năng chứa đựng hoặc chuyển tải những thông tin về nội dung dạy học và

về sự điều khiển quá trình dạy học, như: Mô hình, hình vẽ, sách giáo khoa,phiếu học tập, máy tính…[49] Theo đó, PTDH là các phương tiện vật chấtcần thiết giúp giáo viên hay học sinh tổ chức và tiến hành hợp lý có hiệu quảquá trình giáo dục và giáo dưỡng ở các cấp học, các lĩnh vực, các môn học để

có thể thực hiện được những yêu cầu của chương trình giảng dạy

Tác giả Vũ Trọng Rỹ cho rằng: Thiết bị dạy học hay PTDH, đồ dùngdạy học là thuật ngữ chỉ một số đối tượng vật chất hoặc tập hợp những đốitượng vật chất mà người giáo viên sử dụng với tư cách là phương tiện điều

khiển hoạt động nhận thức của học sinh, còn đối với học sinh thì đây là nguồntri thức, là các phương tiện giúp học sinh lĩnh hội các khái niệm, định luật,thuyết khoa học, hình thành ở họ các kỹ năng, kỹ xảo đảm bảo việc thực hiệncác mục tiêu dạy học [70]

Theo tác giả Phan Trọng Ngọ [62]: “PTDH là toàn bộ sự vật, hiệntượng trong thế giới, tham gia vào quá trình dạy học, đóng vai trò là công cụhay điều kiện để giáo viên và học sinh sử dụng làm khâu trung gian tác độngvào đối tượng dạy học PTDH có chức năng khơi dậy, dẫn truyền và làm tăngsức mạnh tác động của người dạy và người học đến đối tượng dạy học” Nhưvậy, PTDH là công cụ, là điều kiện để giáo viên và học sinh sử dụng làmkhâu trung gian tác động vào đối tượng dạy học Bất kỳ sự vật, hiện tượngnào được giáo viên và học sinh sử dụng vào hoạt động dạy và học, làm tănghiệu quả của QTDH đều được coi là PTDH

Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quang, PTDH “Bao gồm mọi thiết bị kỹthuật từ đơn giản đến phức tạp được dùng trong quá trình dạy học để làm dễdàng cho sự truyền đạt và tiếp thu kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo”[69]

Mặc dù, có nhiều định nghĩa của nhiều tác giả khác nhau nhưng đều cóđiểm chung đó là: PTDH là công cụ hỗ trợ giáo viên, học sinh trong quá trìnhdạy học Có một số tác giả dùng các cụm từ PTDH, thiết bị dạy học, đồ dùngdạy học… là cùng nghĩa

Như vậy, PTDH là những công cụ hay điều kiện hỗ trợ giáo viên và

học sinh trong quá trình dạy học nhằm đạt được mục đích dạy học.

Theo đó, PTDH là những công cụ mà người dạy và học người học sửdụng trong QTDH Các PTDH gồm: Các thiết bị dạy học, phòng dạy học,phòng thí nghiệm, bàn ghế, các phương tiện kỹ thuật

Phương tiện dạy học là những công cụ hay điều kiện cần thiết để ngườidạy và người học sử dụng trong dạy - học, giúp người dạy điều khiển đượchoạt động nhận thức của người học, kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của

học tập của người học; giúp người học phát triển năng lực nhận thức, năng lựcquan sát, tư duy, tổng hợp và tự tìm kiếm tri thức mới đáp ứng mục tiêu giáodục theo quan điểm “học đi đôi với hành”, phát huy tối đa tính chủ động sángtạo của người học, xây dựng xã hội học tập và học tập suốt đời.

2.1.2 Vai trò của phương tiện dạy học

Phương tiện dạy học là một trong các yếu tố hết sức quan trọng, là nhân

tố (thành tố) của QTDH: Mục tiêu dạy học, nội dung dạy học, PPDH, PTDH,các hình thức tổ chức dạy học PTDH có vai trò và ý nghĩa quan trọng khôngthể thiếu trong QTDH Các PTDH có thể thay thế cho những sự vật, hiệntượng và các quá trình xảy ra trong thực tiễn mà giáo viên và học sinh khôngthể tiếp cận được PTDH giúp cho giáo viên phát huy tất cả các giác quan củahọc viên trong quá trình truyền thụ kiến thức Đặc biệt, trong điều kiện đổimới giáo dục hiện nay theo định hướng: Hạn chế tính hàn lâm, tăng cườngthực hành, gắn liền giữa lý thuyết với thực tiễn cuộc sống Tăng cường tíchhợp nội dung, đáp ứng yêu cầu về tính khoa học, tạo khả năng lĩnh hội tốt hơncác sự kiện, khái niệm, định luật và các thuyết khoa học; đảm bảo sự thốngnhất giữa dạy học và giáo dục, thực hiện nhiệm vụ giáo dục hướng nghiệp

Thực tiễn giáo dục của các nước trên thế giới và nước ta cho thấy đào tạocon người mới đáp ứng yêu cầu ngày càng cao, ngày càng đa dạng nhằm phục

vụ cho việc phát triển kinh tế - xã hội trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đạihóa đất nước tất yếu phải đổi mới nội dung, chương trình đào tạo, nâng cao chấtlượng đội ngũ cán bộ giảng dạy, phát triển CSVC, PTDH tương ứng

2.1.2.1 Vai trò của phương tiện dạy học đối với nội dung và phương pháp dạy học

Phương tiện dạy học với việc đổi mới nội dung, PPDH trong các trườngđại học:

Với nội dung dạy học đại học: Nội dung dạy học ở bậc đại học là hệ

thống tri thức, kỹ năng, kỹ xảo có liên quan đến một ngành nghề nhất định và

cách thức hoạt động sáng tạo Nắm vững chúng, đảm bảo phát triển năng lực

và phẩm chất trí tuệ, hình thành thế giới quan khoa học, phẩm chất đạo đức vànhững hành vi tương ứng Nội dung dạy học đại học được là một hệ toàn vẹntích hợp gồm bốn thành tố cơ bản (bốn kiểu nội dung cơ bản):

Trong nội dung dạy học đại học, những tri thức cơ bản, cơ sở, của chuyênngành được tích hợp và lồng ghép với những tri thức khoa học tự nhiên, khoahọc xã hội và nhân văn Đây là một trong những yêu cầu quan trọng của nộidung dạy học đại học Các cán bộ, chiến sĩ CAND cũng phải có đầy đủ những trithức về khoa học tự nhiên, khoa học xã hội ở mức độ nhất định

Trong các trường đại học, đặc biệt là các trường đại học thuộc Bộ Công

an, nếu coi nhẹ việc rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo sẽ dẫn đến chỉ đào tạo ra nhữngcán bộ “lý thuyết suông”, không biết tiến hành có hiệu quả những những hoạtđộng thực tiễn nghề nghiệp đa dạng Mặt khác, nếu chỉ coi trọng việc rèn luyện

kỹ năng, kỹ xảo mà coi nhẹ việc bồi dưỡng tri thức thì dẫn tới chỗ đào tạo ranhững cán bộ “hành nghề theo kinh nghiệm chủ nghĩa”, không nắm được đầy đủ

cơ sở khoa học của những kỹ năng, kỹ xảo nghề nghiệp của mình

Hệ thống những kinh nghiệm hoạt động sáng tạo nhằm trang bị và huấnluyện kinh nghiệm hoạt động sáng tạo cho học viên Đây là một trong nhữngnhiệm vụ hết sức quan trọng của dạy học nghề nghiệp và cần được tổ chứctiến hành theo những quy trình riêng không giống với việc trang bị tri thức,

kỹ năng, kỹ xảo Đặc biệt, trong trong các trường đại học thuộc Bộ Công anthì hoạt động sáng tạo có những nét đặc trưng cơ bản như: Tự lực chuyển trithức và kỹ năng vào tình huống mới, nhìn thấy vấn đề mới trong tình huốngquen thuộc, nhìn thấy cấu trúc, chức năng mới của đối tượng, tự phối hợpnhững phương pháp quen thuộc thành những cách thức mới để giải quyết vấn

đề, phát hiện cách thức giải quyết tối ưu trong hàng loạt cách thức giải quyết

từ đó xây dựng cách thức giải quyết vấn đề hoàn toàn mới mẻ

Hệ thống những quy phạm về thái độ, xúc cảm đối với tự nhiên, xã hội,đối với người khác và đối với bản thân Đây chính là cơ sở của niềm tin, lýtưởng, phẩm chất đạo đức cần có của người cán bộ, chiến sĩ CAND trongtương lai.

Các nội dung dạy học được chuyển tải đến người học bằng nhiềuphương pháp khác nhau Trong đó, PTDH là yếu tố quan trọng và không thểthiếu trong việc chuyển tải nội dung dạy học đến học viên Sử dụng PTDH,người thầy dễ dàng truyền đạt được kiến thức cần thiết cho học viên, học viên

sẽ rút ngắn khoảng cách để tìm đến những tri thức mới Như vậy, PTDH làđiều kiện để thực hiện mục tiêu và nội dung dạy học Từ mục tiêu, nội dungdạy học xác định được những yêu cầu về PTDH Đây là vấn đề mang tính lýluận có ý nghĩa quan trọng trong việc quản lý phát triển PTDH đối với mỗinhà trường

Vai trò của PTDH trong đổi mới PPDH đại học: PPDH “là con đường

chính yếu, cách thức làm việc, phối hợp, thống nhất của thầy và trò, trong đóthầy truyền đạt nội dung trí dục trên cơ sở đó và thông qua đó, mà chỉ đạo sựhọc tập của trò; còn trò thì lĩnh hội và tự chỉ đạo sự học tập của bản thân, đểcuối cùng đạt được mục đích dạy học”[68]

PPDH đại học là tổng hợp các cách thức hoạt động tương tác được điềuchỉnh của giảng viên và sinh viên, trong đó hoạt động dạy là chủ đạo, hoạtđộng học là tự giác, tích cực, tự lực và sáng tạo, nhằm thực hiện tốt các nhiệm

vụ dạy học ở đại học, góp phần đào tạo đội ngũ cán bộ khoa học, kỹ thuật,cán bộ quản lý, nghiệp vụ có trình độ đại học

Đổi mới PPDH là chuyển từ việc truyền đạt thông tin khoa học sangviệc tổ chức quá trình nhận thức, giảng dạy không chỉ là cung cấp thông tin

mà là chỉ đạo, hướng dẫn học viên tự mình tìm ra thông tin mới, mở rộng, đàosâu tri thức, tự mình hình thành và phát triển kỹ năng, kỹ xảo cho mình Đặc

biệt, trong điều kiện hiện nay, cuộc cách mạng công nghệ 4.0 ngày càng pháttriển mạnh mẽ, đối tượng người học rất khác trước, với động cơ, tình cảmngày càng quan tâm rộng hơn cả về không gian và thời gian, việc đổi mớiphương pháp từ việc truyền thụ tri thức một cách truyền thống sang tiếp cậnnăng lực người học đang được chú trọng.

Đặc điểm của PPDH đại học gắn liền với ngành nghề đào tạo ở trườngđại học, gắn liền với thực tiễn xã hội, thực tiễn cuộc sống và sự phát triển củakhoa học công nghệ PPDH đại học ngày càng tiếp cận với phương phápnghiên cứu khoa học, phát huy cao độ tính tự giác, tích cực, độc lập và sángtạo của học viên PPDH đại học hết sức phong phú, đa dạng, thay đổi tùy theođặc trưng của từng trường đại học, đặc điểm của bộ môn, của chuyên ngành.Trong điều kiện hiện nay, việc đổi mới PPDH theo hướng tiếp cận năng lựcngười học thì PPDH đại học ngày càng gắn liền với các PTDH hiện đại Đặcđiểm này phản ánh mối quan hệ hữu cơ giữa PPDH và PTDH; đòi hỏi giảngviên, cán bộ quản lý cần quan tâm tới việc xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuậtphục vụ dạy học; phải tăng cường sử dụng các PTDH, đặc biệt là các phươngtiện hiện đại nhằm đạt được hiệu quả tối ưu trong dạy học ở đại học

2.1.2.2 Vai trò của phương tiện dạy học đối với người dạy

Đối với các trường đại học thuộc Bộ Công an, ngoài những đặc điểmchung giống các trường đại học khác còn có những đặc trưng riêng, là nhữngtrường đào tạo nghiệp vụ, kỹ thuật chuyên ngành Nội dung, chương trình đàotạo có thời lượng tương đối lớn cho việc giảng dạy các kỹ năng thực hànhnghiệp vụ; đây là vấn đề có tính thực tiễn cao Vì vậy, trong QTDH cần sửdụng các PTDH một cách hiệu quả trong việc rèn luyện các kỹ năng thựchành cho học viên Điều này được thể hiện trong việc sử dụng PTDH trongđổi mới PPDH của giáo viên ở các trường đại học thuộc Bộ Công an

Vai trò của PTDH trong dạy học trực quan: Dạy học trực quan là

phương pháp dạy học sử dụng các đồ dùng trực quan trong dạy học giúpngười học tăng cường hoạt động nhận thức, cảm giác, tri giác các sự vật, hiệntượng, giúp cho việc lĩnh hội tri thức thuận lợi hơn, vững vàng hơn

Trong dạy học trực quan có nhiều phương tiện khác nhau được sử dụngtrong quá trình dạy học, như: Phương tiện trực quan hai chiều (tranh, ảnh giáokhoa, băng tiếng, băng hình, phim, phần mềm vi tính…) Đây là nhữngphương tiện có khả năng tái hiện lại hiện thực nhờ âm thanh, hình ảnh, có tácđộng mạnh đến cảm xúc và nhận thức của học viên Người nghe và ngườixem có thể khảo sát được tổng thể quá trình phát triển của sự vật, hiện tượngcũng như các chi tiết khác nhau cần được làm nổi bật Đồng thời, các phươngtiện như phim dương bản, phim cuộn cho phép nghiên cứu sự vật hiện tượngtrong quá trình phát triển của nó bằng hệ thống hình ảnh giúp cho học viên cóthể dễ dàng liên hệ, nghiên cứu trong việc thực hiện các thao tác nghiệp vụtrong ngành Công an

Phương tiện trực quan ba chiều được sử dụng trong dạy học trực quanbao gồm: vật thật, mô hình, mô hình cắt, dụng cụ học tập, bộ trưng bày hiệnvật, mẫu vật, sa bàn…

Sử dụng vật thật trong dạy học trực quan giúp cho học viên hiểu đượcthế giới thực, nên việc sử dụng vật thật trong giảng dạy cho phép học viên cónhững trải nghiệm trong thế giới thực đó Vật thật là phương tiện nghiên cứu

có nguồn gốc tự nhiên Đây là PTDH đa dạng, phong phú như động, thực vậtsống, công cụ lao động, máy móc sản xuất, sản phẩm công nghiệp, thiết bịđiều tra Do đó, với PTDH là vật thật học viên có thể quan sát, tri giác trựctiếp, sờ, nếm, ngửi hoặc có thể thực hành làm thử

Mô hình hay mô hình cắt trong dạy học trực quan là loại PTDH giúpcho học viên nghiên cứu cấu tạo, cơ chế hoạt động, vận hành của đối tượng

dựa trên những mô hình mô phỏng y nguyên vật thật chỉ có khác về kíchthước mà thôi, đây là mô hình thường được sử dụng trong đào tạo chuyênnghiệp đặc biệt những ngành nghề mang tính nghiệp vụ kỹ thuật trong ngànhCông an.

Bộ trưng bày hiện vật là tập hợp gồm các vật thể thực, mô hình hoặc ápphích, được sắp xếp, bố trí theo một trình tự nhất định giúp học viên quan sáttạo ấn tượng mạnh mẽ, dễ nhìn nhận một ý tưởng hoặc một quá trình nào đó.Một số hiện vật trưng bày sáng tạo có tác dụng lâu dài trong việc giúp họcviên hiểu được các ý tưởng hoặc khái niệm phức tạp Đây là một trong nhữngPTDH sống động được áp dụng trong dạy học trực quan giúp cho học viênnắm bắt dễ dàng ý tưởng, quá trình, chu trình trong tác nghiệp

Mẫu vật là PTDH có nguồn gốc tự nhiên được lựa chọn theo tiêu chuẩnđịnh trước nhằm minh họa cho một ý tưởng hoặc một quá trình nào đó dựatrên nguyên tắc lựa chọn tiến trình tiêu biểu cho cả nhóm hoặc cả loại vật thể.Mẫu vật có thể là mẫu các công cụ, máy móc, vật liệu Với PTDH này, ngườihọc có thể tri giác trực tiếp bằng quan sát, sờ, ngửi, nếm hoặc có thể thínghiệm, thực hành, vận hành thử trong thực tế

Sa bàn là quang cảnh ba chiều gồm vật thể và hậu cảnh thu nhỏ Một sabàn luôn phản ánh tình hình thực tế một cách trung thực Xây dựng sa bànlàm PTDH là phương pháp dạy học sáng tạo đem lại hiệu quả cao đặc biệttrong các trường đại học thuộc Bộ Công an

Vai trò PTDH trong dạy học thực hành: Thực hành luyện tập là PPDH

đưa lại hiệu quả cao nhất cho người học Trong hoạt động dạy học ở bất kỳcấp học nào, đối tượng nào, hình thức nào thì thực hành luyện tập luôn đượccoi là giai đoạn quyết định chất lượng đào tạo Trong lĩnh vực đào tạo chuyênnghiệp, nhất là các trường mang tính nghiệp vụ, kỹ thuật vấn đề thực hành,luyện tập luôn được quan tâm hàng đầu