Nghiên cứu sự ảnh hưởng của một số hyponex bổ sung đến sự hình thành và phát triển của chồi lan phalaenopsis và lan dendrobium

Vì vậy chỉ cần bổ sung thêm một số chất điều hòa sinh trưởng, than hoạt tính, đường và nước dừa thích hợp là có thể sử dụng trong nuôi cấy mô thực vật nhân giống cây trồng.. Đề tài nghiê

KHOA MÔI TRƯỜNG VÀ CÔNG NGHỆ SINH HỌC

LỚP : 06DSH MSSV : 105111022

Tp Hồ Chí Minh, Tháng 7 năm 2010

TÓM TẮT 1

LỜI MỞ ĐẦU 4

1 Đặt vấn đề: 4

2 Mục đích nghiên cứu 5

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

4 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Ýnghĩa khoa học và thực tiễn 6

CHƯƠNG 1 7

TỔNG QUAN TÀI LIỆU 7

1.1 Lịch sử nuôi trồng hoa lan trên thế giới và Việt Nam 7

1.1.1 Lịch sử nuôi trồng hoa lan trên thế giới 7

1.1.2 Lịch sử nuôi trồng hoa lan ở Việt Nam 9

1.2 Tình hình sản xuất hoa lan trên thế giới và ở Việt Nam 10

1.2.1 Tình hình sản xuất hoa lan trên thế giới 10

1.2.2 Tình hình sản xuất lan ở Việt Nam 11

1.3 Giới thiệu về giống Lan Hồ Điệp 13

1.3.1 Phân loại 14

1.3.2 Nguồn gốc và sự phân bố 14

1.3.3 Đặc điểm thực vật 15

1.3.4 Điều kiện sinh thái .17

1.3.4.1 Nhiệt độ và độ ẩm 17

1.3.4.2 Nhu cầu nước tưới 18

1.3.4.3 Ánh Sáng 19

1.3.4.4 Độ thông thoáng 19

1.3.4.5 Dinh dưỡng 20

1.3.5 Giá trị kinh tế và tình hình sản xuất lan Hồ điệp 20

1.3.5.1 Giá trị kinh tế của hoa Hồ Điệp 20

1.3.5.2 Tình hình sản xuất lan Hồ điệp 21

1.4 Giới thiệu về giống lan Dendrobium 23

1.4.1 Phân loại 23

1.4.2 Sự phân bố 24

1.4.3 Đặc điểm hình thái 26

1.4.4 Điều kiện sinh thái 29

1.4.5 Giá trị sử dụng 31

1.4.5.1 Giá trị sử dụng của lan ở một số nước trên thế giới 31

1.4.5.2 Giá trị y dược và thực phẩm 32

1.5 Các kỹ thuật nhân giống trên cây lan 33

1.5.1 Phương pháp nhân giống truyền thống 33

1.5.1.1 Nhân giống hữu tính bằng hạt 33

1.5.1.2 Nhân giống vô tính bằng cách tách chiết 34

1.5.2 Kỹ thuật nhân giống in vitro 36

1.5.2.1 Lịch sử 36

1.5.2.2 Các bước nhân giống in vitro 37

1.5.2.3 Các kỹ thuật nhân giống in vitro 38

1.5.2.4 Ưu nhược điểm của kỹ thuật nhân giống in vitro 40

1.6 Môi trường nuôi cấy in vitro 42

1.6.1 Một số môi trường thường được dùng trong nuôi cấy mô – tế bào thực vật 42

1.6.2 Vai trò của các thành phần trong môi trường nuôi cấy 43

1.6.2.1 Các khoáng vô cơ 43

1.6.2.2 Vitamin 48

1.6.2.3 Các chất điều hòa sinh trưởng 49

1.2.6.4 Hexitol 52

1.6.2.5 Hydrate carbon (đường) 52

1.6.2.6 Một số yếu tố khác trong môi trường nuôi cấy mô lan 53

1.6.2.7 Yếu tố làm đặc môi trường (Agar) .54

1.6.2.8 Ảnh hưởng của pH 55

1.6.3 Các yếu tố vật lý của môi trường nuôi cấy 55

1.6.3.1 Nhu cầu ánh sáng 55

1.6.3.2 Ảnh hưởng của nhiệt độ 56

CHƯƠNG 2 56

VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP 56

NGHIÊN CỨU 56

2.1 Vật liệu nghiên cứu 56

2.1.1 Mẫu cấy 56

2.1.2 Môi trường nuôi cấy 56

2.1.3 Điều kiện thí nghiệm 57

2.1.4 Thời gian và địa điểm nghiên cứu 57

2.2 Phương pháp nghiên cứu 57

2.2.1 Cách pha môi trường 57

2.2.1.1 Đối với môi trường MS 57

2.2.1.2 Đối với môi trường Hyponex dạng rắn 59

2.2.1.3 Đối với Hyponex dạng lỏng 59

2.2.2 Các thao tác trong phòng cấy 59

2.2.3 Cách bố trí thí nghiệm 60

2.2.3.1 Thí nghiệm 1: Nghiên cứu sự ảnh hưởng của một số Hyponex bổ sung đến sự hình thành và phát triển của chồi lan Hồ Điệp (Phalaenopsis Yubidan) .60

2.2.3.2 Thí nghiệm 2: Nghiên cứu sự ảnh hưởng của một số Hyponex bổ sung đến sự hình thành và phát triển của chồi lan Dendrobium Sonia61 2.4 Xử lý số liệu 62

CHƯƠNG 3 62

KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 62

3.1 Thí nghiệm 1: Nghiên cứu sự ảnh hưởng của một số Hyponex bổ sung đến sự hình thành và phát triển của chồi lan Phalaenopsis Yubidan .62

3.2 Thí nghiệm 2: Nghiên cứu sự ảnh hưởng của một số Hyponex bổ sung đến sự

hình thành và phát triển của chồi lan Dendrobium Sonia 69

CHƯƠNG 4 75

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 75

4.1 Kết luận 76

4.2 Đề nghị 76

TÓM TẮT

Hyponex là dạng dinh dưỡng hỗn hợp, gồm các muối vô cơ, muối hữu cơ, các vitamin và một số chất đệm gần tương đương như môi trường MS (Murashige và Skoog, 1962) cơ bản Vì vậy chỉ cần bổ sung thêm một số chất điều hòa sinh trưởng, than hoạt tính, đường và nước dừa thích hợp là có thể sử dụng trong nuôi cấy mô thực vật nhân giống cây trồng Sử dụng Hyponex tiện dụng hơn môi trường MS bởi nó có các

ưu điểm dễ bảo quản, bảo quản được trong điều kiện bình thường, thời gian bảo quản lâu, pha chế đơn giản, dễ áp dụng trong sản xuất cây giống Mặt khác giá thành thấp, tìm kiếm dễ dàng trên thị trường Đề tài nghiên cứu sự ảnh hưởng của một số Hyponex

bổ sung đến sự hình thành và phát triển chồi lan Hồ Điệp (Phalaenopsis) và lan Dendro

(Dendrobium) đã nghiên cứu 8 loại Hyponex đang có bán phổ biến trên thị trường trong

nước và trên thế giới Kết quả đã xác định được một số Hyponex ảnh hưởng đến sự hình

thành và phát triển của chồi của giống lan Phalaenopsis Yubidan và lan Dendrobium

Sonia Cụ thể Hyponex HP4 (N:P:K=10:30:20) dùng làm môi trường nuôi cấy giống lan

Hồ điệp (Phalaenopsis Yubidan) sẽ cho số chồi cao, chồi hình thành sớm, tập trung,

đồng đều và ổn định, chất lượng chồi tốt Hyponex HP7 (LQ3) bổ sung trong môi

trường MS thích hợp làm môi trường nhân chồi giống lan Dendrobium Sonia Môi

trường này tạo chồi nhiều, chồi ra tập trung, đồng đều, chất lượng chồi tốt Kết quả của

đề tài bổ sung hoàn thiện quy trình sản xuất cây giống phục vụ sản xuất hoa thương mại

LỜI MỞ ĐẦU

1 Đặt vấn đề:

Từ thời xa xưa, hoa lan luôn được con người ngưỡng mộ và xem như là nữ hoàng

của các loài hoa Nhiều người coi hoa lan là loài hoa vương giả bởi vẻ đẹp kiêu sa, sang trọng, quý phái của nó mà trước đây chỉ giành cho vua chúa và các tầng lớp thượng lưu Ngày nay mức sống của con người ngày càng được nâng cao, thú chơi hoa lan rất phổ biến và được nâng lên thành nghệ thuật chơi trong sân vườn của mọi người, mọi nhà Hiện nay hoa lan đang là mặt hàng xuất khẩu chiến lược, mang lại nguồn lợi kinh tế cao cho nhiều Quốc gia Đặc biệt là Châu Á như Thái Lan, với sản phẩm chủ lực là hoa lan Dendro cắt cành, giá trị xuất khẩu đạt doanh thu mỗi năm trên 70 triệu USD Hoa lan là sản phẩm có giá trị thương mại cao, chỉ trong vòng diện tích 500 ha trồng lan Hồ Điệp nhưng hàng năm đã mang về cho Quốc đảo Đài Loan trên 55 triệu USD từ xuất khẩu loài hoa “vương giả” này Nước ta bắt đầu sản xuất và thương mại hoa lan tập trung khoảng 10 năm trở lại đây, tốc độ phát triển khá nhanh, đang mang lại thu nhập đáng kể cho nhiều hộ nông dân Tuy nhiên do cây giống hiện nay trong nước không đủ cung cấp cho sản xuất, phần lớn các nhà vườn nhập cây giống từ nước ngoài để sản xuất, không qua kiểm dịch Điều này gây ảnh hưởng xấu đến ngành sản xuất hoa lan của nước ta trong tương lai Bởi vậy việc nghiên cứu nhân giống phục vụ sản xuất trong thời gian hiện nay là rất cần thiết

Trong sản xuất cây giống in vitro, chồi là giai đoạn rất quan trọng, nó quyết định

đến sản lượng và chất lượng của cây giống Số lượng và chất lượng của chồi phụ thuộc chặt chẽ với các yếu tố dinh dưỡng trong môi trường nuôi đặc biệt là các khoáng đa lượng như nitogene (N), phosphore (P) và kali (K) Các giống cây khác nhau thì nhu cầu N:P:K cũng khác nhau Ngay trên cùng một giống cây, mỗi giai đoạn sinh trưởng khác nhau thì nhu cầu về N:P:K cũng không giống nhau Trong thực tế không có môi trường nuôi cấy nào là chuẩn tuyệt đối cho tất cả các cây trồng Do vậy việc xác định môi

trường thích hợp cho từng giai đoạn nhân in vitro cây hoa lan là việc làm rất cần thiết

đối với các nhà sản xuất giống Đề tài thực hiện: "Nghiên cứu sự ảnh hưởng của một số

Hyponex bổ sung đến sự hình thành và phát triển chồi lan Phalaenopsis và lan

Dendrobium"

2 Mục đích nghiên cứu

Xác định dạng Hyponex thích hợp sử dụng làm môi trường nhân chồi và tạo cây

giống đối với giống lan Hồ Điệp (Phalaenopsis) và giống lan Dendro (Dendrobium), bổ

sung hoàn thiện qui trình sản xuất cây giống phục vụ sản xuất hoa thương mại

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu 8 loại Hyponex đang có bán phổ biến trên thị trường trong nước và trên thế giới Đề tài thực hiện ở giai đoạn chồi của 2 giống lan Hồ Điệp

(Phalaenopsis Yubidan) và lan Dendrobium Sonia

4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu ảnh hưởng của 8 loại Hyponex phổ biến trên thị trường trong nước và Quốc tế đến sinh trưởng và phát triển của chồi hai giống lan Hồ điệp và Dendro

so với môi trường nhân chồi truyền thống MS1/2 (môi trường Murashige & Skoog 1962 giảm ½ khoáng đa lượng) Các chồi lan được cấy trên môi trường thạch có chứa các Hyponex nghiên cứu trong thời gian 8-10 tuần, tiến hành đánh giá đặc tính của chồi nhằm rút ra dạng Hyponex thích hợp sử dụng trong nhân chồi và tạo cây giống hoàn chỉnh

6 Ýnghĩa khoa học và thực tiễn

Ý nghĩa khoa học : Hyponex là dạng dinh dưỡng hỗn hợp, gồm các muối vô cơ,

muối hữu cơ, các vitamin và một số chất đệm gần tương đương như môi trường MS cơ bản Vì vậy chỉ cần bổ sung thêm một số chất điều hòa sinh trưởng, than hoạt tính, đường và nước dừa thích hợp là có thể sử dụng trong nuôi cấy mô thực vật nhân giống cây trồng

Ý nghĩa thực tiễn: Hyponex tiện dụng hơn rất nhiều so với môi trường MS bởi nó

có các ưu điểm là dễ bảo quản, bảo quản được trong điều kiện binh thường, thời gian bảo quản được lâu, pha chế đơn giản, dễ áp dụng trong sản xuất cây giống Mặt khác giá thành thấp, tìm kiếm dễ ràng trên thị trường

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Lịch sử nuôi trồng hoa lan trên thế giới và Việt Nam

1.1.1 Lịch sử nuôi trồng hoa lan trên thế giới

Hoa lan là đỉnh cao của sự tiến hóa của các loài cây có hoa Hoa lan được con người biết từ rất sớm

Ở Châu Á: danh từ hoa lan là tên có từ xa xưa trong Tứ Thư, Ngũ Kinh và cả trong kinh dịch của Bách Gia Chư Tử (Trung Quốc 551 – 479 trước công nguyên) Hoa lan được tượng trưng cho người quân tử Khổng tử đã hết lời ca ngợi hoa lan và có lẽ là người đầu tiên coi hoa lan là vua các loài hoa

Đời nhà Tần (255 - 206 trước công nguyên) Trung Quốc có một quan thượng thư nghiên cứu và viết một tác phẩm về cây cỏ trong đó cũng nói đến hai loại lan làm

thuốc đó là loài Cymbidium Ensifolium và Dendrobium Moniliforme

Đến đời nhà Tống Trung Quốc (960 – 1279) có một tác giả là Mao Siang có viết một cuốn sách về dược thảo và phương pháp dưỡng sinh Trong cuốn sách này có trình

bày nhiều công dụng học của nhiều hoa lan như: Dendrobium Nobile và Dendrobium

Đến thế kỷ thứ 20, người Anh mới đến Singapore mở đầu cho một giai đoạn mới

là lập trại nuôi trồng hoa lan và kỷ nghệ nuôi trồng hoa lan Các giống lan được nuôi trồng ở đây là: Arachnis, vanda, oncidium đồng thời lai tạo các loài lan mới

Từ năm 1975 thái lan, Indonesia bắt đầu phát triển nuôi trồng hoa lan quy mô ngày càng lớn phục vụ cho xuất khẩu Có thể nói Thái Lan là một trong nhứng nước điển hình cho ngành nuôi trồng và xuất khẩu hoa lan ở các nước Châu Á

Ở Châu Âu cũng như Châu Á, người Châu Âu đã biết đến hoa lan từ rất sớm Trong các tập di tảo được tính thì một trong đó có nói đến cây lan đã có trước công nguyên

Lan (Orchidologia) bắt nguồn từ Hy Lạp cổ đại Theo Phrastus (370 – 285) trước công nguyên là người đầu tiên dùng danh từ orchis trong tác phẩm “nghiên cứu về thực vật” để chỉ mộ loài lan

Trải qua một lich sử lâu dài, năm 1519, một người Châu Âu là Coster đã phát hiện một loài cây mới lạ ở Mexico có mùi thơm, loài cây này được ông mang về Tây Ban Nha và phát triển thành lập kỷ nghệ sản xuất hương vani, loại cây đó chính là vanilla

Lobelius (1539 – 1616) trong nghiên cứu về thực vật của mình đã nêu những nhận xét về cây cỏ và xếp thành các họ đơn giản trong đó có họ lan

Đến năm 1753, Linnaeus đã dùng danh từ Orchis trong cuốn sách thảo mộc Species Platarum để chỉ các loài lan Năm 1936, John Lindely dùng dùng danh từ orchis định danh chung cho các loài lan

Các thế kỷ 16, 17 những người Châu Âu đặt biệt là người Anh đi khắp thế giới nghiên cứu sưu tập cây cỏ Năm 1974 người Anh đã biết được 15 loài lan nhiệt đới Có nhiều người lên đường sang các nước châu Á, châu Mỹ để tìm lan

Đến thế kỷ thứ 20, kỷ thuật gieo trồng lan hoa lan từ hạt bằng nhiều nấm cộng sinh có từ cây mẹ bắt đầu mở ra một giai đoạn mới đối với nghề trồng nuôi lan Nhiều nhà khoa học, nhà làm vườn đã nghiên cứu phương thức nuôi trồng hoa lan trong những điều kiện môi trường khác nhau, việc chăm bón cung cấp các chất dinh dưỡng được tiến hành trên cơ sở khoa học mới Việc khám phá ra việc vấn đề bổ sung glucid và những chất hữu cơ khác nhau cho hoa lan tạo điều kiện cho việc mở rộng quy mô môi trường trồng ngày càng lớn Với những phương pháp nhân giống bằng hạt đã mở ra khả năng phát triển của Châu Âu ũng như của thế giới

Ngày nay các loài lan xếp thành một họ trong hệ thống phân loại chung gọi là Ochidaceae Lan rừng đã xác định được khoảng 750 cây giống và hơn 250000 loài và

có hơn 30000 loài lan lai Mọi kỷ thuật nhân giống và nuôi trồng đã đạt đến một tiến bộ hoàn thiện Nghề nuôi trồng hoa lan đã trở thành một bộ phận chủ yếu nhất của ngành trồng hoa cảnh xuất khẩu của nhiều nước

1.1.2 Lịch sử nuôi trồng hoa lan ở Việt Nam

Hoa lan đến với người Việt Nam từ những bông hoa đẹp, từ những vị thuốc chữa bệnh được lưu truyền trong nhân gian từ đời này sang đời khác

Từ đời Trần Anh Tông nhà vua thích sưu tầm các loài hoa, các cây cảnh uốn thế

và các loại hòn nam bộ Đặt biệt là sưu tầm được 500 loài lan quý, lập nên ”Ngủ Bách Viên” – niềm kêu hảnh của một vị vua phong nhã

Vua thường sai người đi khắp nơi Lên rừng xuống biển, qua cả các nước Lào, Chiêm Thành, Phù Nam, Xiêm La tìm các loài hoa quý đem về

Bên cạnh ”Ngủ Bách Viên” của vua Anh Tông có một vườn lan lớn ở Phương Thanh Hà - Thanh Long Đó là vườn lan của một cự phú họ Lữ, tên là Lữ Hồng Chiêu

Hoa lan đến từ việt nam từ lâu đời nhưng tùy bối cảnh lịch sử nhất định của nền kinh tế chưa cao nên từ đời này sang đời khác cây lan ở việt nam chỉ dừng lại ở trồng để thưởng thức

Việc xuất khẩu hoa lan của Việt Nam chính thức được thực hiện vào năm 1980

do công ty Vegetexco xuất lan cắt cành ở đà lạt

Năm 1983 – 1984 bắt đầu có hàng loạt cơ quan đóng tại thành phố tổ chức thử nghiệm nuôi trồng trên quy mô lớn để sản xuất

Năm 1976 trung tâm sinh học thực nghiệm thành phố Hồ Chí Minh đã tổ chức phòng cấy mô lan và tạo ra hàng loạt cây con phong lan cấy mô

Năm 1987, ủy ban khoa học thành phố Hồ Chí Minh tổ chức nghiên cứu đề tài về kinh tế kỹ thuật khoa học lan xuất khẩu

Năm 1987 – 1988, hội khoa học lâm nghiệp và trường đại học tổng hợp đã lần lượt mở nhiều lớp nuôi trồng hoa lan xuất khẩu, phong trào nuôi trồng lan thành phố trong thời gian này ngày càng sôi động Sau đó hội hoa lan, cây cảnh thành phố ra đời, thường xuyên mở những hội thảo về hoa lan, cây cảnh

Ngành hoa lan ở việt nam còn trẻ, song với mọi điều kiện sẳn có của nó, một thời gian không lâu sẽ có những bước tiến nhảy vọt

1.2 Tình hình sản xuất hoa lan trên thế giới và ở Việt Nam

1.2.1 Tình hình sản xuất hoa lan trên thế giới

Hiện nay nhu cầu về hoa lan trên thị trường thế giới rất lớn, ngày càng tăng và đã mang lại lợi nhuận kinh tế cao Tỷ lệ hàng năm của ngành sản xuất hoa trên thế giới là 10%, đạt khoảng 40 tỉ USD Trong năm 2000 kim ngạch xuất nhập khẩu của lan cắt cành và cây lan trên thế giới đạt 150 triệu USD, trong đó lan cắt cành đạt 128 triệu USD Do vậy mà nuôi trồng lan đã trở thành một ngành kinh tế của nhiều nước và vùng lãnh thổ trên thế giới và đang phát triển mạnh mẽ ở khu vực Đông Nam Á

a Ở Châu Âu:

Năm 1994, Mỹ nhập từ Thái Lan 16,4 triệu cành, từ Singapore 289.000 cành lan

Dendrobium Hà Lan là một quốc gia duy nhất ở Châu Âu có công nghiệp trồng lan xuất

khẩu, do trồng trong nhà kính nên Hà Lan có thể xuất khẩu hoa quanh năm, nhất là

Cymbidium

Italia là quốc gia nhập khẩu hoa lan lớn nhất Châu Âu Năm 1993, nhập 75,3

Đức và Pháp là hai quốc gia nhập khẩu lan đứng thứ 2 và thứ 3 Châu Âu

b Ở Châu Á:

Nhật là quốc gia nhập khẩu đứng đầu thế giới Theo thống kê, tại Thái Lan, Singapore, Malaysia dành 600 ha đất trồng lan để xuất khẩu sang Nhật, chủ yếu là

Dendrobium, Oncidium, Cymbidium, Phalaenopsis,…

Trong khu vực Đông Nam Á, Thái Lan vươn lên là nước xuất khẩu không những hoa lan cắt cành mà còn xuất khẩu cây giống nhiều nhất thế giới, chủ yếu là lan

Dendrobium Năm 1990, Thái Lan xuất khẩu 15,5 triệu cành Năm 1995, tăng lượng

xuất khẩu lên 26,5 triệu cành, xuất khẩu hơn 50 quốc gia trên thế giới với giá 1-3 USD/cành, có khi 8-10 USD/cành, những giống quý có thể lên đến hàng trăm USD Hiện nay quốc gia này có hơn 1000 giống hoa lan, tập trung nhiều nhất là các màu trắng, vàng sáng, đỏ gạch

Chính phủ Malaysia cũng thấy được hiệu quả kinh tế lớn của hoa lan nên đã quy hoạch 300 ha và giao cho Hiệp hội Hoa lan tổ chức thành trung tâm sản xuất hoa kiểng xuất khẩu

Đài Loan cũng chú trọng phát triển hoa lan bởi ngành trồng hoa của Đài Loan đạt doanh thu hằng năm lên 9 tỷ Đài tệ

Nhiều vườn lan ở Singapore được mở rộng ngoài việc phục vụ du khách còn xuất khẩu hoa lan sang các nước Châu Âu, Mỹ, Nhật, …

Ngày nay, bằng nhiều kỹ thuật khác nhau người ta đã tạo ra được nhiều giống lan

mới như: Dendrobium ayaka, Dendrobium edians beauty, Dendrobium sungould (Trích

Nguyễn Thị Hồng Nhật, 2004)

1.2.2 Tình hình sản xuất lan ở Việt Nam

Tại Việt Nam ngành sản xuất kinh doanh hoa kiểng nói chung và lan nói riêng trong vòng 10 năm trở lại đây rất phát triển, với nhiều chủng loại Tuy nhiên sản xuất còn chưa được áp dụng khoa học kỹ thuật nên mặc dù đa dạng nhưng không đạt về tiêu chuẩn, số lượng và chất lượng do đó tính cạnh tranh còn thấp

Lan là một loại thực vật đa dạng trải dài từ Bắc vào Nam nên từ lâu đã được trồng làm cảnh trong nhà Gần đây, một số nhà vườn đã trồng và cung cấp lan

Dendrobium cắt cành cho thị trường trong nước Diện tích trồng hoa ở Việt Nam hiện

nay là 2500 ha nhưng hoa lan chỉ chiếm 5–6% Mặt khác hiện nay trong nước chưa có

hệ thống sản xuất và cung cấp quy mô lớn mà chỉ nhân giống theo phương pháp cổ truyền từ hạt, mầm, củ và lai Tuy giá thành rẻ và dễ làm nhưng chất lượng giống không cao, dễ nhiễm bệnh, cây phát triển không đồng đều về chất lượng nên không thể cạnh tranh với các nhà vườn Thái Lan, Singapore

Theo thống kê của Sở Nông Nghiệp và Phát Triển Nông Thôn Thành Phố Hồ Chí Minh trong năm 2003 doanh số kinh doanh hoa lan cây kiểng chỉ đạt 200-300 tỉ đồng nhưng đến năm 2005 đã tăng đến 600-700 tỉ đồng và ngay từ đầu năm 2006 doanh số đạt được là 400 tỉ đồng

Đến 2009, chiếm lĩnh thị trường hoa Tết là những loại hoa mới, lạ, và cao cấp

như: tiểu quỳnh, lily, tulip, địa lan, hồ điệp nhân giống bằng công nghệ invitro

Thạc sĩ Nguyễn Thị Kim Lý, Giám đốc Trung tâm Hoa và Cây cảnh (Viện Di truyền nông nghiệp Việt Nam) cho biết: do xu hướng thích những mẫu hoa mới và lạ của người chơi hoa, nên ngày càng ít người trồng các giống hoa bản địa Một nguyên nhân nữa khiến những loài hoa truyền thống mất khách là do chúng không có độ bền cao, hoa chỉ cắm vài ngày đã tàn nên không còn được khách hàng ưa chuộng, khiến những giống hoa này dần mai một

Hiện nay, rất nhiều loại hoa đã được sản xuất bằng phương pháp nuôi cấy mô tại

Việt Nam, như: lan Dendrobium, lan Phalaenopsis, Vanda, Catleya, Oncidium, vạn thọ

Pháp, cúc Đài Loan, salem, cẩm chướng, hoàng thảo, đồng tiền nhập nội (các giống Tamara, Banesa, Caliente, Redbull) Thị trường tiêu thụ hoa trong nước ngày càng mở rộng, mỗi năm tiêu thụ hàng triệu cây hoa các loại, riêng hoa lan cũng gần 2 triệu cây

Đặc biệt Đà Lạt là nơi sản xuất hoa lan sớm nhất cả nước với nguồn cây giống phong phú săn tìm trong rừng sâu Lâm Đồng dẫn đầu cả nước về nguồn lợi lan rừng với

101 chi và 396 loài, chiếm 55,3% về chi và 76,5% về loài lan rừng của Việt Nam Không ít loài lan được phát hiện lần đầu tiên trên thế giới mang tên Đà Lạt, 10/12 loài lan quý của Việt Nam phân bố ở vùng rừng Lâm Đồng Những năm 1980, Đà Lạt đã

Khi các nước xã hội chủ nghĩa cũ ở Đông Âu tan rã, lan Đà Lạt bế tắc đầu ra, phải nhường chỗ cho những loài hoa dễ trồng, giá rẻ và vốn đầu tư thấp, dễ tiêu thụ như hồng, cúc, lay ơn Nuôi cấy theo phương pháp thủ công lạc hậu dẫn đến nhiều giống hoa lan bị thoái hóa trầm trọng, bị bệnh lạ tấn công, khiến ở hầu hết các vườn lan, tỷ lệ cây chết lên tới 50-70%

Những năm gần đây, ngành sản xuất hoa lan ở Đà Lạt đã hồi sinh và phát triển mạnh mẽ nhờ ứng dụng kỹ thuật công nghệ cao vào sản xuất Với công nghệ hiện đại,

đã giúp làm giảm chi phí trồng từ 40.000-70.000 đồng/gốc lan trước đây, xuống chỉ còn 4.000-7.000 đồng/gốc Sử dụng công nghệ nuôi cấy mô, và đặc biệt bằng phương pháp gây vết thương kết hợp nuôi cấy lỏng (một phương pháp rất mới mẻ)

TS Dương Tấn Nhựt cùng các cộng sự ở Phân viện Sinh học Đà Lạt đã nhân giống thành công Hồng hài - loài lan hài duy nhất trên thế giới có hương thơm, được Tổ chức Bảo vệ động thực vật hoang dã thế giới đưa vào danh mục thực vật cần bảo vệ bởi chỉ phân bố hẹp ở Việt Nam, khó sống, khó sinh sản

Theo TS Dương Tấn Nhựt, thành phố này là cỗ máy điều hòa khổng lồ cho phép sản xuất địa lan trong thiên nhiên theo hướng công nghiệp với chi phí sản xuất chỉ bằng 1/10 so với các quốc gia phải trồng lan trong nhà kính, có hệ thống điều hòa nhiệt độ

Lan Đà Lạt đã và đang mở rộng thị trường ra nhiều châu lục, trong đó có những thị trường khó tính như Mỹ, Nhật Bản, Đài Loan Nhiều doanh nghiệp trong và ngoài nước đang tiến hành khảo sát lập trang trại sản xuất hoa lan quy mô lớn bởi tiềm năng, triển vọng đầu tư tại Đà Lạt là rất lớn so với Trung Quốc và các nước ASEAN khác 1.3 Giới thiệu về giống Lan Hồ Điệp

Lan Hồ Điệp là một trong những giống lan rất được yêu thích không chỉ về màu sắc, kiểu dáng mà còn mang một nét đẹp rất sang trọng và trang nhã Chính vì vậy, nó

đã nhanh chóng trở thành sản phẩm trồng trọt mang lại hiệu quả kinh tế cao không chỉ ở Việt Nam mà còn nhiều nước trên thế giới như Đài Loan, Nhật Bản, Hà Lan, Mỹ…

Loài hoa đẹp này thường trồng chậu và người ta thường có dịp gặp nhiều nơi như trên ti vi, trong nhà, trong vườn, tạp chí, nơi bạn làm việc và thậm chí được dùng làm

quà tặng cao cấp giá trị Bên cạnh đó hoa Hồ Điệp rất lâu tàn, độ bền bông cao nên là sự lựa chọn làm vật trang trí, tạo cảnh quan trong các ngày lễ, tết

Phalaenopsis Hồ Điệp, có tên từ chữ Grec Phalaina có nghĩa là bướm và Opsis

có nghĩa là sự giống nhau Lan Hồ Điệp là lan có hoa giống bươm bướm phất phơ rất đẹp Giống Hồ Điệp có trên 70 loài và ngày càng được lai tạo ra rất nhiều Hồ Điệp là một loại lan đại chúng được xếp vào bậc nhất Hoa to, hình dáng đẹp, nhiều màu, dễ trồng Vì những đặc điểm trên Hồ Điệp hiện nay rất được ưa chuộng

Hồ Điệp được khám phá năm 1750, đầu tiên được ông Rumphius đặt tên là Angraecum album 1753 Linne đổi tên thành Epidendrum 1825 nhà thực vật Hà Lan

định danh lại là Phalaenopsis

Hồ Điệp phân bố chủ yếu ở: Malay, Indo, Philipin, phía đông Ấn Độ và Úc Ở Việt nam cũng có một số loài vì có hoa nhỏ nên được gọi là tiểu Hồ Điệp Hồ Điệp có thể mọc ở khí hậu nhiệt đới và đồi núi cao 2000m nên vừa chịu được khí nóng ẩm vừa chịu được khí hậu mát

Một số loại lan Hồ điệp rừng ở Việt Nam:

Hồ Điệp dẹt (Phalaenopsis Coenu) Cây sống phụ, rễ lớn, không có thân, lá hình

bầu dục thuôn dài Phát hoa dài 30cm, hoa màu vàng xanh, có từ 6- 12 hoa, hoa nở rất lâu tàn và có hương thơm Cây mọc ở miền Trung, có dáng đẹp có thể trồng ở Đà Lạt

Hồ Điệp ấn (Phalaenopsis Mannii) Cây mảnh, có lá dạng bầu thuôn, hơi cong,

màu xanh bóng Phát hoa dài thường buông thòng xuống, hoa tập trung ở đỉnh cánh màu vàng nghệ với vân màu đỏ Cây mọc ở Trung bộ, Đà Lạt- Lâm đồng Hoa nở vào mùa

hè

Lan Hồ Điệp trung (Phalaenopsis parishii) Cây nhỏ, lá hình trái xoan, màu xanh

bóng, rụng vào mùa khô Phát hoa mọc thẳng đứng, mang 3-9 hoa ở đỉnh màu vàng nhạt môi hồng tươi, giữa có 2 vạch nâu Cây mọc đẹp, hoa đứng, màu sắc sặc sở nên được trồng làm cảnh, trang trí trong phòng hợp Hoa nở vào mùa xuân

Lan tiểu Hồ Điệp hay Hồ Điệp nhài (Phlaenopsis Pulcherrima) Cây nhỏ sống

trên đất cát trong các rừng chồi, rễ mập khỏe, lá hình trái xoan Phát hoa nở dài mang hoa ở đỉnh Hoa có màu trắng, hồng tím… Hoa nhỏ, cánh bầu dục, lưỡi có màu đậm hơn, họng màu tím Cây mọc ở miền Trung, Đồng nai, Bình châu… Cây ra hoa vào mùa mưa

Ngoài ra còn một số cây như: Phalaenopsis manni, Phalaenopsis gibbosa,

Phalaenopsis lobbii, Phalaenopsis fuscata, Phalaenopsis cornu cervi, Phalaenopsispetelotii Những cây này thường có hương thơm

Một số cây Hồ Điệp ngọai nhập có hoa đẹp:

Ph Pilong Cardino + Phuket beauty có hoa chùm to đẹp, đài và cánh đều trắng

tinh, lưỡi đỏ uốn cong, có hai râu dài rất đẹp, hoa rất lâu tàn

Ph Gaint Forst “ Snowbound” đài vá cánh đều trắng tuyền, to, kín, lưỡi nhọn

dẹp có 2 râu dài Trụ có hình bán nguyệt với 2 phân khối u lên chứa đầy phấn hoa Ngày nay Hồ Điệp được lai tạo với nhiều màu sắc và kích thướt đa dạng: trắng, tím, đỏ, vàng, hồng

Lan có rễ khí sinh phát triển mạnh, màu lục, phía ngoài có một lớp mô xốp dày gọi là màng bao (velamen) có tác dụng dự trữ nước và bảo vệ rễ khỏi bị khô Lá đơn nguyên, dày, không cuống và có bẹ, dạng bầu dục, màu xanh bóng, đậm và nhẵn Thân

Quả của lan Hồ Điệp thuộc loại quả nang, mở bằng các khe nứt dọc theo hai bên đường của giá noãn Quả lan chứa rất nhiều hạt, tùy vào giống, loài mà hạt có thể từ vài trăm đến vài ngàn hạt Hạt cần trải qua 130 – 150 ngày để hạt trưởng thành, hạt mở sau

90 ngày Hạt nhỏ được gió mang xa như hạt bụi, phần lớn hạt bị chết vì chứa phôi chưa

phân hóa Theo Bernard (1909), hạt lan muốn nảy mầm phải nhiễm nấm Rhizoctonia vì

loại nấm này có tác dụng khởi phát sự tái lập phân bào Trong thực nghiệm, người ta có thể đánh thức các “phôi sơ khai” (protocorm) khi sử dụng sốc thẩm thấu bằng cách nuôi cấy hạt trên môi trường chứa sucrose (Bùi Trang Việt, 2002)

Keiki: Keiki chỉ một cây con mọc từ một mấu trên cuống hoa Một số loài có hoa

nhỏ như P lueddemanniana thường tạo keiki trên cuống hoa Hiện tượng này được

Williams mô tả lần đầu tiên vào năm 1894 (Williams và Williams, 1894)

Keiki còn có thể được hình thành ở nhiều loài Phaleanopsis và một số loài thuộc các chi lai Chẳng hạn trong The Genus Phaleanopsis (Sweet, 1980) có trình bày rõ khả năng phát triển cây con từ đốt phát hoa Phaleanopsis kunstleri ở Kew Gardens Keiki

1894) và Phaleanopsis schilleriana (Davis và Steiner, 1952) Các cây Phaleanopsis

dưới điều kiện nuôi trồng không thuận lợi sẽ tạo ra keiki trên cuống hoa, đặc biệt khi đỉnh đã bị cắt bỏ

1.3.4 Điều kiện sinh thái

1.3.4.1 Nhiệt độ và độ ẩm

Hồ Điệp là loại hoa của nhiệt đới, nhiệt độ tối thiểu 22oC- 25oC ban ngày và 18oC vào ban đêm Tuy nhiên Hồ Điệp là loại lan chịu nóng nhiều hơn đa số các loài khác Cây có thể phát triển tốt ở nơi có nhiệt độ cao 35oC vào ban ngày và 25oC vào ban đêm Nhiệt độ lý tưởng để phát triển tốt là 25oC-27oC Hồ Điệp phát triển quanh năm hầu như không có mùa nghĩ thuận lợi trổ hoa lúc thời tiết lạnh.(Ở Việt Nam thường nở hoa vào cuối tháng 12 và tháng 1)

Hồ Điệp chịu ẩm cao, tối thiểu 60% nhưng không chịu nước Làm giàn che phải che 70% nắng Ẩm độ này rất phù hợp với điều kiện khí hậu Việt Nam Khi trồng nên tạo độ ẩm vừa cho vườn lan vừa cho môi trường xung quanh

Các giai đoạn phát triển của lan Hồ Điệp trong nhà kính có thể chia thành các giai đoạn chính:

Giai đoạn đầu tiên: (Kéo dài 22-27 tuần) Đây là giai đoạn cây được chuyển từ trong ống nghiệm ra vườn ươm Khoảng thời gian quan trọng nhất trong giai đoạn này

là lúc ra cây con, cần tránh thay đổi điều kiện sống của cây một cách quá đột ngột Trong 3 tuần lễ đầu cần duy trì độ ẩm khoảng 80% và để cây trong mát Độ ẩm không tốt cây sẽ mắt nước và có thể chết

Giai đoạn phát triển: (Kéo dài 22-27 tuần) Giai đoạn này cây Hồ Điệp đã phát triển bình thường, nhiệt độ cho giai đoạn này nằm trong khoảng 28 đến 32oC Nhiệt độ cao vừa phải làm gia tăng khả năng quang hợp của Hồ Điệp, đồng thời hạn chế sự ra hoa sớm không cần thiết trong giai đoạn dưỡng sức này Theo K Kataoka và cộng sự, giai đoạn trước khi cây ra hoa cần hàm lượng Carbohydrate rất lớn, điều này cũng có nghĩa là nếu sự ra hoa xảy ra khi cây không đủ sức, chất lượng hoa sẽ không cao hoặc làm tổn hại đến cây mẹ Trong trường hợp này cần cắt bỏ hoa để cho cây không bị mất sức, tập trung cho phát triển và ra hoa đợt sau

Giai đoạn thọ hàn: (Kéo dài 4-6 tuần) Cảm ứng ra hoa Hồ Điệp cần phải tưới nước nhẹ trong nhiệt độ thấp, từ 17 đến 25o C Tại nhiệt độ này, hàm lượng Cytokinin nội sinh trong lá tăng lên, ngược lại với hàm lượng Acid Abscisic (Wen Yu Wang và cộng sự, 2002) Ngoài ra, cũng theo nghiên cứu của Wang năm 2003, số lượng cũng như hàm lượng protein trong mô lá tăng đáng kể trong giai đoạn này Điều này cho thấy phản ứng ra hoa để đạt đến mức tối ưu cần được xảy ra trong điều kiện lạnh, nhiều nghiên cứu thực nghiệm khác cũng đã nói lên điều này Giai đoạn xử lý ra hoa kết thúc khi phần lớn các cây xử lý tạo phát hoa non khoảng 2-5cm

Giai đoạn kết thúc: (Kéo dài 8-15 tuần) Sau khi cây Hồ Điệp được 4 đến 6 lá và chiều rộng lá khoảng 25cm, cây được đưa vào giai đoạn xử lý phát hoa, nhiệt độ xử lý nằm trong khoảng 17-26oC Trong giai đoạn này, mục tiêu của người trồng là kéo dài phát hoa, tăng số lượng hoa, điều khiển cho hoa nở đồng loạt và hoa xoay đều theo trục phát hoa Có thể chia giai đoạn này thành 3 giai đoạn nhỏ hơn Trước tiên, phát hoa cần được kéo dài ở nhiệt độ cao (26oC) trong một khoảng thời gian ngắn, sau đó chuyển sang nhiệt độ thấp hơn (17-25oC) để cảm ứng chồi sinh sản, hạn chế tối đa số chồi sinh dưỡng Ngay sau khi có một số nụ nhất định hình thành, để làm cho phát hoa nở đều, nhiệt độ được tiếp tục giảm xuống khoảng 19-20oC nhằm kéo dài thời gian bung cánh hoa của những hoa bên dưới, tạo điều kiện cho các hoa bên trên tiếp tục hình thành phát triển và bung cánh hoa trong cùng một khoảng thời gian ngắn

Nhiệt độ trong suốt quá trình xử phát hoa nếu vượt quá 26oC có thể gây ảnh hưởng trực tiếp lên phát hoa, làm chột đỉnh hoặc giảm số lượng hoa

1.3.4.2 Nhu cầu nước tưới

Hồ Điệp là cây đơn thân nên không có giả hành để dự trữ dinh dưỡng và nước Nước thường tập trung chủ yếu ở lá Vì Hồ điệp có lá lớn, diện tích tiếp xúc nhiều nên rất dễ thoát hơi nước

Trong những ngày trời nắng không để cây khô quá lâu như vậy cây sẽ kiệt sức Vào mùa nắng có thể tưới 3 lần/ngày: Sáng, trưa, chiều Chú ý khi tưới vào buổi trưa phải tưới thật đẩm cả chậu lan, vườn lan để tránh nắng sẽ làm sốc cây lan Mùa mưa thì

tuỳ theo điều kiện thời tiết mà tưới nước cho phù hợp Nước tưới có độ pH khoảng 5-6

là tốt nhất

Khi tưới nước vào buổi chiều không nên để đọng lại trên lá non vì dễ bị thối đọt

và cây sẽ chết Dùng vòi phun sương nhẹ và di chuyển qua một lượt rồi mới tưới trở lại

để cho nước thắm đều vào chất trồng

Đối với những vườn lan trồng trong kính thì tưới nước rất ít khoảng 3-5ngày/lần Tưới chủ yếu dưới gốc không tưới trên lá Tóm lại Hồ Điệp cần ẩm nhiếu hơn nước nên chỉ tưới vừa đủ là được

Ở châu Âu Hồ Điệp được trồng trong nhà kính có hệ thống làm mát, máy điều hòa nhiệt độ và ánh sáng nhân tạo nên Hồ Điệp phát triển rất đồng đều, xanh tốt Thuận lợi cho việc điều khiển ra hoa đồng loạt Cần chú ý không để cây bị cây ánh sáng trực tiếp chíu vào vì như vậy cây sẽ cháy (phỏng) lá Nếu bị nhẹ thì cây bị cháy lá, chậm phát triển nặng có thể làm chết cây Ta có thể nhận biết được cây thiếu hay đủ ánh sáng qua màu của lá Nếu cây thiếu nắng lá sẽ màu sậm hơn, đọt phát triển yếu Nếu cây dư ánh sáng lá sẽ hơi vàng, thậm chí có thể làm cháy lá,

1.3.4.4 Độ thông thoáng

Rất cần thiết cho Hồ Điệp, Hồ Điệp hay bị bệnh thối nhũn lá (phỏng lá), sự thông thoáng giúp lá cây mau khô sau khi tưới và bộ rễ không bị úng nước nên hạn chế bệnh rất nhiều

Ở nước ta vào mùa mưa Hồ Điệp tăng trưởng mạnh những giọt mưa nặng hạt có thể làm thối đọt Do đó để ngăn ngừa tình trạng trên nên dùng những tắm tôn nhựa xanh

để che Có một số trường hợp trồng Hồ Điệp trên cao (sân thượng) có hiệu quả hơn Tuy nhiên gió nhiều và mạnh dễ làm cây mất nước nhanh nếu ta không cung cấp đủ lá cây sẽ héo rũ, nhăn

Đối với những vườn lan trồng trong nhà kính có thể dùng quạt hơi nước vừa tạo

độ ẩm vừa tạo sự thông thoáng cho vườn lan Gió sẽ làm cho lớp không khí nóng trên bề mặc lá được luân chuyển gíup cho cây lan giảm sử thoát hơi nước

1.3.4.5 Dinh dưỡng

Hồ Điệp cần dinh dưỡng thường xuyên, quanh năm nên không có mùa nghỉ Khi tưới phân không nên tưới với nồng độ cao và không tưới lên đọt, nhất là lúc lá non mới nhú ra từ đỉnh sinh trưởng

Hồ Điệp cần phân bón tưới với nồng độ loãng và có thể tưới nhiều lần trong tuần

Có thể tưới thêm phân hữu cơ như: bánh dầu 15ngày/lần, vitamin B1, kích thích ra rễ… 1.3.5 Giá trị kinh tế và tình hình sản xuất lan Hồ điệp

1.3.5.1 Giá trị kinh tế của hoa Hồ Điệp

Hồ điệp không chỉ phổ biến ở Nam Mĩ, trong những năm gần đây, Hồ Điệp trở thành loại hoa trồng chậu có giá trị nhất trong ngành công nghiệp trồng hoa ở Hà Lan Chúng còn là những món quà xa xỉ ở các nước Châu Á đặc biệt là Nhật Bản Ngoài ra các loài hoa đẹp, xa xỉ cũng được nhập vào Mỹ để trang trí chậu hoặc dưới dạng quà tặng cao cấp

Ngày nay, Hoa lan cắm chậu đã trở nên khá phổ biến ở hầu hết các nước trên thế giới Người ta có thể thấy Hồ Điệp ở mọi nơi, trên truyền hình, trong nhà, trong vườn, tạp chí thậm chí nơi bạn làm việc Chứng tỏ, càng ngày con người càng nhận thức được tầm quan trọng của những chậu hoa trong cuộc sống thường nhật của mình Lan Hồ điệp, là một loài lan có độ bền bông cao trong điều kiện thích hợp, cũng là một loài cây rất thích hợp để trồng trong nhà, dễ ra hoa Hơn nữa, trong vài thập kỉ gần đây nền công nghệ trồng lan phát tiển giúp người trồng đã giảm giá thành đáng kể đối với loại lan này nên giá cả phù hợp với những người mê hoa hay người mới tập trồng, Hồ Điệp rất được

ưa chuộng và được trồng ở nhiều nơi

Trước đây, Hồ Điệp có giá khá cao, nên được xem là một loại hàng hoá cao cấp trên thị trường Trong 20 năm trở lại đây, công nghệ hiện đại và các nghiên cứu đã giúp cho loại sản phẩm này trở nên phổ biến với người tiêu dùng, đặc biệt là trong các ngày

lễ Thêm vào đó, công nghệ lai giống và gieo hạt ngày càng tạo nên nhiều chủng loại giống mới, nổi bật về màu hoa, kích thước hoa… Điều này làm cho người tiêu dùng rất thích thú với thú chơi lan và tạo nên những cơn sốt hoa lan trên thị trường thế giới

Hồ Điệp được trồng ở mọi nơi trên thế giới, hầu hết là ở Đức, Nhật bản, Phần Lan, Đài Loan, Thái Lan và United States Cây con được nuôi cấy mô ở các nước Phần Lan, Thái Lan, Đài Loan sau đó cây con lại được xuất khẩu cho các nước khác với cả United States để trồng ra hoa (internet)

Hàng ngàn các giống được lai và tạo dòng rất có giá trị trên thị trường Các nhà nhân giống đã gieo hạt được rất nhiều giống Hồ Điệp có chất lượng hoa và cây giống rất

có giá trị như các tính trạng qui định màu sắc hoa, và cấu trúc hoa, nhiều nhánh, nhiều vòi hoa, và gần đây là các giống có hương thơm Cuộc chạy đua diễn ra hầu hết tại Đài Loan, điều này dẫn đến một hệ quả là các giống có giá trị hiện nay có thể không còn giá trị chỉ trong vài năm nữa

Màu sắc hoa tập trung ở các màu chủ đạo như: trắng, vàng, xanh, màu mơ chín, hồng, đỏ tươi hay nâu sẫm Hoa có thể chỉ có một màu hay sự pha trộn giữa các màu này với nhau, chủ yếu là khác nhau ở vùng giữa, hay mép cánh hoa với nhiều cấu trúc khác nhau như chấm hay sọc trên từng cánh bông Loại hoa mới được lai tạo gần đây

nhất là Harlequin, có màu trắng hay vàng với các mép cánh bông được điểm xuyết bởi

các chấm tròn ngẫu nhiên có giá rất cao trên thị trường hiện nay

1.3.5.2 Tình hình sản xuất lan Hồ điệp

Lan Hồ điệp là loài hoa đẹp, có giá trị kinh tế cao, là sản phẩm được cả thị trường trong nước và thế giới ưa chuộng, là loài lan nhịệt đới, đơn thân, chu kỳ sinh trưởng ngắn (thời gian từ trồng đến ra hoa khoảng 18-20 tháng tùy thuộc điều kiện chăm sóc và vùng trồng), dễ áp dụng sản xuất theo qui mô công nghiệp Vì vậy từ lâu lan Hồ điệp đã được rất nhiều nhà sản xuất hoa trong nước quan tâm Tuy nhiên việc sản xuất loài hoa này ở nước ta hiện nay vẫn còn rất hạn chế do nhiều nguyên nhân

TP.HCM mấy năm gần đây được xem như là đơn vị đi đầu trong cả nước về sản xuất hoa lan cắt cành theo qui mô tập trung Chiến lược phát triển nông nghiệp của Thành phố tới năm 2010 sẽ sản xuất khoảng 300 ha hoa lan phục vụ cho nhu cầu nội địa

và xuất khẩu Hoa lan trồng ở TP.HCM chủ yếu là giống Mokara nhập từ Thái Lan, hiện

nay loại hoa này đang bị xuống giá mạnh do sản phẩm của chúng trên thị trường hoa trong nước gần đạt tới mức bão hòa Vì vậy nhiều nhà vườn, trang trại đang chuyển dần

sang trồng hoa lan chậu có giá trị kinh tế cao hơn như Hồ điệp, Vũ nữ, Catleya, đáp

Hiện nay tại TP.HCM cây lan Hồ Điệp được xem là cây trồng chiến lượt trong việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng và vật nuôi Đây là cây trồng đem lại hiệu quả cao gấp 2-3 lần so với việc trồng lúa, hoa màu v.v Trong xu thế đất trồng ngày càng hẹp thì cây lan không chiếm diện tích đất nhiều nên là giải pháp rất hiệu quả Không chỉ đẹp về màu sắc, hình dáng, hoa lâu tàn… giá thành rẻ nên ngày càng được ưa chuộng và nuôi trồng

Các cơ sở kinh doanh hoa lan, cây kiểng tăng nhanh kể từ năm 2003 từ 264 điểm đến nay đã trên 1.000 cơ sở lớn nhỏ trên địa bàn TP.HCM Riêng trên toàn quốc, số lượng các cửa hàng hoa tăng gấp nhiều lần so với năm 2000 cho thấy nhu cầu tiêu dùng hoa của người dân tăng nhanh Theo thống kê của Sở NN & PTNT TP HCM trong năm

2003 doanh số kinh doanh hoa lan cây kiểng chỉ đạt 200-300 tỉ đồng nhưng đến năm

2005 đã tăng đến 600-700 tỉ đồng và ngay từ đầu năm 2006 doanh số đạt được là 400 tỉ đồng

Tại TP.HCM và các tỉnh lân cận có rất nhiều vườn trồng Hồ Điệp với qui mô từ vài trăm đến vài nghìn cây Điển hình là Công ty Lâm Thăng của Đài Loan đầu tư và Công ty Kim Ngân chuyên trồng về lan Hồ Điệp, hàng năm có thể cung ứng cho thị trường từ vài ngàn đếm vài chục ngàn cây, nhất là vào dịp Tết Nguyên Đáng Tuy nhiên

do không có sự liên kết giữa các nhà vườn nên sản phẩm làm ra không tìm được thị trường tiêu thụ, giữa cung và cầu không hợp lý Về nguồn cây giống thì ở nước ta do không đầu tư nên cây giống không đạt chất lượng tốt, giống mới không nhiều nên các nhà vườn thường nhập giống từ các nước như Thái Lan, Đài Loan…Ngoài ra hàng năm việc nhập khẩu hoa từ các nước này ước tính tiêu tốn hàng triệu USD So với các nước

có ngành trồng lan phát triển như Đài Loan hay Thái Lan thì ngành trồng ở nước ta cần phải học hỏi nhiều và cần phải có chính sách phát triển hợp lý nhằm đem lại hiệu quả kinh tế cao hơn

1.4 Giới thiệu về giống lan Dendrobium

Phong lan có vùng phân bố rộng lớn, trải dài từ đường xích đạo cho đến Bắc cực,

từ đồng bằng cho đến các vùng núi băng tuyết Họ phong lan (Orchidaceae) với 750 chi

và hơn 25000 loài là họ lớn thứ hai sau họ cúc (Asteraceae) trong ngành hạt kín (Angiospermae) và cũng là họ lớn nhất trong lớp một lá mầm

Việc phân loại phong lan khá phức tạp Theo truyền thống cổ điển các nhà khoa

học trước đây phân loại Dendrobium thuộc tông Epidendreae, họ phụ Epiden droideae, phân họ Orchidaceae (Trích Nguyễn Thị Hồng Nhật, 2004)

Theo Nguyễn Xuân Linh (1998) phân loại lan Dendrobium như sau:

- Dendrobium crassinode (Hoàng thảo u lồi)

- Dendrobium draconis (Hoàng thảo nhất điểm hồng)

- Dendrobium farmeri (Hoàng thảo thủy tiên)

- Dendrobium hercoglossum (Hoàng thảo tím huế)

- Dendrobium heterocrrpun (Hoàng thảo nhất điểm hoàng)

- Dendrobium (Hoàng thảo dẹt)

- Dendrobium parciflorum (Hoàng thảo xương cá)

- Dendrobium parisshii (Hoàng thảo tím hồng)

- Dendrobium parishii (Hoàng thảo hạc vĩ)

- Dendrobium primulim (Hoàng thảo long tu)

- Dendrobium pumilum (Hoàng thảo phù dung)

1.4.2 Sự phân bố

Họ Orichiaceae có khoảng 750 chi, 20.000 đến 25.000 loài, chiếm vị trí thứ hai

sau họ Cúc trong ngành thực vật hạt kín và là họ lớn nhất trong một lá mầm Các loài trong hệ thống này phân bố rộng, do đó hình thái và cấu tạo cũng hết sức phức tạp và đa dạng

Giống Dendrobium có khoảng 16000 loài và đã được lai tạo thêm nhiều loại mới Tên Dendrobium có nguồn gốc từ chữ Hy Lạp: “Dendro”-có nghĩa là gỗ “bio”-có nghĩa

là sống Dendrobium hầu hết là thực vật biểu sinh, sống bám trên vỏ cây Ở Việt Nam,

người ta còn gọi Hoàng Lan, hay có người còn gọi là Đăng Lan

Dendrobium chỉ được tìm thấy ở Đông Bán Cầu, trải dài từ Australia, xuyên suốt

nam Thái Bình Dương, Philippines, Ấn Độ, xuất hiện một ít ở Nhật Bản và xuất hiện nhiều nhất ở Đông Nam Á

Do quá đa đạng nên Dendrobium tập trung thành hai dạng chính:

- Dạng đứng (Dendrobium Phalaenopsis): thường mọc ở xứ nóng, chịu ẩm,

siêng hoa Tp Hồ Chí Minh trồng rất nhiều loại này

- Dạng thòng (Dendrobium Nobile): chịu khí hậu mát mẻ ở vùng đồi núi cao

như Đà Lạt, Lâm Đồng…

- Ở Việt Nam, Dendrobium có đến 100 loài, xếp trong 14 tông, được phân biệt

bằng thân (giả hành), lá và hoa

Lan rừng Việt Nam có rất nhiều nhóm Dendrobium:

Nhóm có giả hành rất dài, to, đứng thẳng như lan Thái Bình (Dendrobium

Pulchellum);

Nhóm có giả hành dài thòng xuống như Long Tu ( D Primilium);

Nhóm có giả hành to ngắn như Kim Điệp ( D Chrysotosum), Thuỷ Tiên (D

Farmeri) Vảy Cá ( D Lindleyi)…

Các loại này đều sống phụ sinh, sống bám trên thân cây, dạng bụi, có nhiều giả hành mọc sát nhau như mía và còn có thể nhảy con từ mắt của lóng nên còn gọi là lan mía hoặc lan tre Lá hình thuôn dài, mọc xen, màu xanh, hoa có thể mọc từ thân thành chùm hay cô độc Có nhiều loại rụng hết lá mới ra hoa Các phát hoa không những mọc trên giả hành mới mà cũng có thể mọc lên từ các giả hành cũ đã ra hoa rồi Các giống lan rừng này thường trồng bám vào thân cây, vào miếng dớn hoặc xơ dừa Gía thể phải thông thoáng, phải để lan vào chổ hơi râm mát, Tưới nước ngày 2 lần, tưới phân 10 ngày 1 lần như phân 30.10.10, hoặc phân bánh dầu, đều tốt Muốn cho ra hoa phải tạm ngưng tưới nước, tưới phân để cho cây rụng hết lá, sau đó mới ra hoa

Lan Dendrobium ngoại:

Ở TPHCM nhập rất nhiều lan Dendrobium từ Thái-lan, Úc về trồng vì phát hoa dài cho rất nhiều hoa, màu sắc đẹp lại lâu tàn Các loại Dendrobium nhập đã được lai tạo

thuần hoá nên có hoa quanh năm, không có mùa nghỉ Thường thì trồng vào chậu đất nung có nhiều lỗ chung quanh, giá thể gồm than, gạch, xơ dừa, dớn, vỏ cây vv Cần phải gác cho thông thoáng, có thể nửa phần dưới của chậu để trống để rễ bò ra bám vào thành chậu, mỗi ngày tưới nước hai lần Ngày nào nắng gắt, nóng khô, nên tưới thêm một lần nữa vào giữa trưa, nhưng phải tưới thật đẫm, ướt cả chậu, cả môi trường chung quanh để làm mát cả giàn lan Nếu tưới ít quá, trời nóng sẽ làm luộc cây lan, cây lan sẽ héo rồi chết Mỗi tuần nên tưới phân NPK một lần, tùy theo lứa tuổi của lan mà tưới phân cho thích hợp

Cây Dendrobium nhập nội rất đẹp như: Rakpaibulsombat Wahite có phát hoa dài, nhiều hoa, hoa to màu trắng tuyền, kín rất đẹp, Thái lan White, Rasem White cũng

đều có hoa màu trắng rất đẹp và lâu tàn

Dendrobium Thonglor Beauty có hoa màu tím đỏ, lưỡi đỏ rất siêng hoa

Dendrobium Pink Magic "T-orchids" có hoa to, cánh màu đỏ tươi tròn kín, lưỡi

đỏ nhung, họng trắng rất đẹp

Dendrobium Somsak, hoa tròn cánh trắng, họng đỏ

Dendrobium Kultana "Oldbhue" hoa màu xanh tím, họng nhung đen rất lạ Dendrobium Kaasem Gold, cánh vàng tươi, họng đỏ

D Kurniati "Golden Gold" hoa to cánh vàng tươi, lưỡi đỏ, ở cây này, đài và cánh

đều vàng cả bên trong lẫn bên ngoài rất đẹp

D.Thonglor`s Delight 2 màu, cánh đỏ có sọc trắng, đài màu trắng hồng

D.Candy Stripe đài và cánh đều màu hồng, có nhiều sọc đỏ theo chiều doc cánh,

rất đẹp

Loại Dendrobium thật là đa dạng, không thể nào kể hết ra được

Ở Thái lan chuyên trồng Dendrobium cắt cành, trồng đại trà ở dưới đất

Ngày nay, Ở TPHCM cũng có nhiều vườn lan chuyên trồng Dendrobium cắt

cành Trồng các loại nhập từ thái lan thì rất siêng hoa, mỗi phát hoa có từ 15 hoa trở lên, một giả hành có thể luân phiên ra từ 5-10 vòi hoa

1.4.3 Đặc điểm hình thái

Dendrobium có số lượng khá lớn, phân bố rộng rãi nên đặc điểm hình thái đa

dạng, do đó không có một hình dạng chung nhất nào về hoa và dạng cây Nhìn chung,

lan thuộc giống Dendrobium đều có các bộ phận sinh dưỡng như rễ, thân, giả hành, lá

và cơ quan sinh sản như hoa, trái

a Rễ

Sự đa dạng về hình thái và cấu trúc rễ làm cho Dendrobium phù hợp với nhiều

điều kiện sống: rễ mập, thân rễ bò dài hay ngắn khi sống ở đất

Ở một số loài có lối sống phụ bì, bám lơ lửng trên vỏ cây khác, nên thân rễ có thể

Cây có hệ rễ khí sinh, có một lớp mô hút ẩm dày bao quanh gồm những lớp tế bào chết chứa đầy không khí nên rễ ánh lên màu xám bạc Vì vậy rễ hút được nước mưa hay chảy dọc trên vỏ cây hấp thụ dinh dưỡng và chất khoáng, mặt khác giúp cây bám chặt vào giá thể, không bị gió cuốn Có khi hệ rễ đan bện thành búi chằng chịt nhằm thu gom mùn của vỏ cây làm nguồn dự trữ chất dinh dưỡng

Một loài có thân lá kém phát triển thậm chí tiêu giảm hoàn toàn, có hệ rễ chứa diệp tố giúp cây hấp thu đủ ánh sáng cần thiết cho sự ra hoa và quang hợp

Ở loài sống hoại thì rễ có dạng búi nhỏ dày đặc có vòi hút ngắn để hút dinh dưỡng từ đám xác thực vật (sau khi được nấm phân hủy)

Rễ của lan Dendrobium không chịu được lạnh, nếu bị lạnh trong thời gian dài, rễ

cây sẽ bị mục nát và cây bị chết

b Thân

Dendrobium thuộc nhóm đa thân (còn gọi là nhóm hợp trục) có hệ thống nhánh

nằm ngang bò dài trên giá hoặc nằm sâu trong đất gọi là thân rễ

Thân nhẵn hay có nhiều vảy là do thoái hoá và một phần thẳng đứng mang lá Các lá này bao nhau hợp thành thân giả hay còn gọi là giả hành

c Giả hành

Giả hành là những đoạn phình to, bên trong có các mô mềm chứa dịch nhày làm giảm sự mất nước và dự trữ chất dinh dưỡng để nuôi cấy trong điều kiện khô hạn khi cây sống bám trên cao Ngoài ra giả hành còn chứa diệp lục tố nên có thể quang hợp được

Hình dạng và kích thước của giả hành rất đa dạng: từ nhỏ như chiếc đinh găm đến lớn như mũ người lớn, hình cầu, thuôn dài, hay hình trụ xếp chồng lên nhau tạo thành thân giả có lá mọc xen kẽ

Trên thân giả có nhiều mắt ngủ nên Dendrobium có thể nhân giống nhanh hơn

các giống lan khác theo phương pháp chiết nhánh thông thường

Một số loài ở xứ lạnh chỉ có nhiệm vụ dự trữ chất dinh dưỡng nên giả hành không có màu xanh nhưng phía trên có mang lá

d Lá

Các lá mọc xen kẽ nhau và ôm lấy thân giả do lá có tận cùng bằng một cuống hay thuôn dài xuống thành bẹ ôm thân Hình dạng và cấu trúc lá rất da dạng

Lá có hình kim, trụ có rãnh hay phiến mỏng dạng lá mềm mại, mọng nước, nạc, dai, có màu xanh bóng, đậm hay nhạt tùy thuộc vị trí sống của cây

Phiến lá trải rộng hay gấp lại theo gân vòng cung như cái quạt hay chỉ gấp lại theo gân giữa như hình chữ V, những lá sát dưới gốc đôi khi giảm đi chỉ còn bẹ không phát triển hay giảm hẳn thành vảy

Các loài thuộc giống Dendrobium vùng

nhiệt nói riêng và họ Orchidaceae nói chung

đôi khi trú lá vào mùa khô hạn sau đó ra hoa

hay sống ẩn để khi gặp mưa thì cho chồi

e Hoa

Dendrobium thuộc nhóm phụ ra hoa ở

nách Chồi hoa mọc từ các mắt ngủ giữa các

đọt lá trên thân ngọn và cả trên ngọn cây gọi

Keikei

Biểu hiện trước khi ra hoa khác biệt

như có nhiều loài rụng lá trước khi ra hoa

Thời gian ra hoa đầu mùa mưa hay đầu tết

Hoa mọc thành chùm đơn hay chùm kép hay từng hoa riêng lẻ Cành hoa dạng rũ

hay dạng thẳng đứng Giống Dendrobium có hoa lâu tàn, trung bình 1-2 tháng

Thời gian ra hoa có khi nở suốt năm Mặt khác, số lượng cành hoa trên cây nhiều

nên Dendrobium được xem là giống chủ đạo để cung cấp lan cắt cành

Cấu trúc hoa thì cực kì phong phú và hấp dẫn về hình dạng và màu sắc, tuy nhiên luôn có điểm chung sau:

Bao quanh có vòng và ba mảnh bao gồm ba cánh đài và ba cánh tràng Ba cánh đài thường có dạng ba cánh hoa giống nhau hay cánh đài lưng dài hơn cánh đài bên Các cánh đài dựng đứng hay trải ra Ba cánh tràng có hai cánh bên rất giống với cánh đài, rời

1-đài hoa đứng ; 2-cánh hoa; 3-môi

hoa;4-đài hoa bên; 5- trụ hoa

đổi sặc sỡ, hấp dẫn côn trùng giúp hoa thụ phấn Sự đa dạng về màu sắc và hình dạng có

sự đóng góp của cánh môi rất lớn Cánh môi có các dạng như nguyên chia thuỳ, khía răng, có tua viền hay chia thành các sợi mảnh

Ở Dendrobium và hầu hết các chi phong lan khác có cấu trúc cột nhụy, nằm

chính giữa hoa là dấu hiệu cơ bản để định loại hoa phong lan Trong khoảng nhỏ của cột nhụy có đính một khối phấn có hàng trăm nghìn hạt phấn đính lại Khối phấn có thể chia thành hai hoặc bốn, được xếp thành đôi một trong khoang Thường có tinh bột, sáp hoặc

có sừng cứng bao quanh khối phấn

f Trái

Họ Orchidaceae đều có quả thuộc loại quả nang Khi hạt chín, các nang bung ra chỉ còn đính lại với nhau ở đỉnh và gốc Ở một số loài, khi quả chín không nứt ra nên hạt chỉ ra khỏi vỏ khi quả bị mục nát

g Hạt

Một quả chứa từ 10.000 đến 100.000 hạt Đôi khi đến 3 triệu hạt nên hạt có kích thước rất nhỏ (trước đây phong lan còn được xem là họ tử vi–microspermeae) nên phôi hạt chưa phân hoá Sau 12-8 tháng, hạt chín và phát tán nhờ gió Khi gặp nấm cộng sinh tương thích trong điều kiện phù hợp, hạt nảy mầm

1.4.4 Điều kiện sinh thái

a Ánh sáng

Dendrobium là giống ưa ánh sáng, có thể trồng trong điều kiện ánh sáng trực tiếp

hay ánh sáng khuếch tán, ánh sáng hữu hiệu cho giống Dendrobium là 70%, vì thế giàn

che với độ che sáng 30% dưới đất, và 40% ở trên cao như sân thượng thích hợp cho sự phát triển

Ánh sáng rất cần thiết cho sự tăng trưởng và ra hoa Lượng ánh sáng cần thiết bằng khoảng 50% ánh sáng mặt trời (tuỳ theo điều kiện nuôi trồng trong nhà hay trong nhà kính) Nếu dùng ánh sáng nhân tạo thì cần 4 đèn neon 40 watt và 2 đèn tròn 40 watt chiếu trực tiếp lên phía cây

Ánh sáng thấp làm cho cây mảnh khảnh, lá mỏng, hoa nhỏ hoặc không có hoa

Do đó, nếu trồng trong nhà thì hướng ra cửa sổ đóng vai trò quan trọng Mùa hè và mùa

thu trồng theo hướng tây và đông, mùa đông và mùa xuân thì trồng theo hướng nam là

phù hợp cho việc cung cấp đầy đủ ánh sáng Để Dendrobium tăng trưởng tốt Tuy nhiên

ánh sáng quá cao lại làm cây bị cháy

Có thể nói Dendrobium là loài ưa sáng (60 - 70%), có những loài yêu cầu ánh

sáng tới 80 - 90%

b Nhiệt độ

Dendrobium ưa những vùng đất thấp và ấm áp như vùng khí hậu nhiệt đới và

cận nhiệt đới Cây trưởng thành cần sự chênh lệch nhiệt độ giữa ngày và đêm là 6-90C

Nhiệt độ thích hợp nhất cho sự phát triển của Dendrobium là:

Nước giúp duy trì độ ẩm trong giai đoạn tăng trưởng Nếu giữ khô ráo giữa các lần tưới nước sau giai đoạn tăng trưởng sẽ làm cây cứng cáp hơn

Dendrobium rất dễ trồng ở TP.HCM vì thời tiết, khí hậu rất thuận lợi, cây chịu

nóng chiu ẩm, chịu sáng, chịu nắng 70%, nếu tưới phân thích hợp một tuần một lần

đồng nhất và cùng lứa tuổi, cùng cở chậu, treo ngay hàng thẳng lối, dùng cùng một loại phân thì dễ chăm sóc hơn Chỉ cần làm hệ thống tưới nước phun sương ngày 2 lần, mùa

nắng thì 3 lần Dendrobium nếu được tưới đủ ẩm củng không có rầy và nhện đỏ

d Độ ẩm

Dendrobium cần độ ẩm trong khoảng 50 – 60% Nếu trồng trong nhà kính thì nên

dùng máy tạo ẩm độ nếu điều kiện quá khô hanh

Độ ẩm rất cần cho cây tăng trưởng nhanh hơn và hoa tươi lâu, lâu tàn

e Giá thể

Giá thể dùng trồng lan phải xốp, thoáng khí và không giữ nước quá lâu

Có thể sử dụng một loại giá thể hoăc trộn các giá thể với nhau như vỏ cây khô, đá núi lửa, xơ dừa hoặc đá

f Phân bón

Nhiều người lầm tưởng rằng cây lan chỉ cần có khí trời và nước là có thể sống và phát triển được Thật ra cây lan cũng như các loại cây trồng khác đều phải có đầy đủ chất dinh dưỡng và kích thích tố

Nhìn chung, mỗi một loại lan (cả lan rừng lẫn lan nuôi cấy mô) đều cần nhiều nguyên tố, trong đó nổi bật là các nguyên tố đa lượng như Fe, Cu, Mn, Bo Ngoài ra, cây lan cũng cần đầy đủ các chất khoáng dựa trên một công thức trong suốt thời gian đang tăng trưởng và chính xác loại phân cho từng cây Thường có công thức chung: N :

P : K cân bằng nhau (10 : 10 : 10), (12 : 12 : 12)… cho mỗi tuần trong thời kì tăng trưởng của chúng

Trong thời gian tưới phân cũng rất quan trọng, thời gian để tưới phân tốt nhất trong ngày là buổi sáng sớm hay chiều tối, không nên tưới vào buổi trưa Tuy nhiên tuỳ theo mùa mà có thể chuyển lịch tưới cho phù hợp Trung bình chỉ nên tưới mỗi tuần một lần (tùy theo mùa mưa hay khô, nơi nắng ít hay râm mát), và tưới từ nồng độ thấp đến nồng độ cao

1.4.5 Giá trị sử dụng

1.4.5.1 Giá trị sử dụng của lan ở một số nước trên thế giới

Các vườn lan Dendrobium cắt cành tại các nước trên thế giới được tổ chức trồng,

thu hoạch, đóng gói và phân phối theo quy trình công nghiệp Các vườn lan ở đấy đều

có trang web giới thiệu đầy đủ từ cơ sở trang trại, tên giống, giá cả từng mặt hàng và giá

cả vận chuyển trong và ngoài nước

Dendrobium được chọn làm giống chủ đạo trong ngành sản xuất lan cắt cành do

những ưu điểm sau:

- Siêng ra hoa, cho nhiều cành, số lượng hoa trên 1 cành nhiều (tối thiểu 6 hoa/cành), có phổ khí hậu sống rộng

- Số lượng loài lớn nên chủng loại sản phẩm rất đa dạng, dễ thay đổi theo thị hiếu của thị trường, rất được ưa chuộng, đặc biệt là trên thị trường Châu Á

1.4.5.2 Giá trị y dược và thực phẩm

Từ lâu cây lan đã được sử dụng trong y dược và thực phẩm Được liệt kê trong dược cổ điển Hy Lạp, Trung Quốc và vùng Tiểu Á, chúng được phơi khô, xắt nhỏ làm thuốc giảm đau và thuốc kích thích

Zhao C và các cộng sự (2002) đã tách chiết được copacamphane, picrotoxane, alloarmadendrane sesquiterpene, glycoside và phenolic glycoside từ thân của

Dendrobium moniliforme Bên cạnh đó còn ly trích được 1 nhóm chất hóa học mới là

dendromoliside được đánh dấu từ A–D Bước đầu thử nghiệm cho thấy các chất này làm tăng số lượng tế bào B và ức chế tăng sinh tế bào T in vitro

Gao J Và các cộng sự (2003) đã quan sát mô tuyến ức được nuôi trên môi trường

có chứa dịch chiết từ protocorm của Dendrobium thấy rằng trọng lượng mô tăng, làm

tăng khả năng của phagocyte và tốc độ biến đổi của lymphocyte

Một số bộ tộc ở Indonesia dùng Dendrobium sallacense nấu với cơm như người

Việt Nam ở đồng bằng sông Cửu Long dùng lá dứa Ngoài ra lá và giả hành được dùng làm trà hoặc lấy sợi trong thân phơi khô để làm kiềng đeo tay,

Theo Đông y người ta cho rằng cây lan này là một vị thuốc bổ dương tăng thêm

sức mạnh tình dục và trường thọ, cho nên đến bây giờ vẫn còn thông dụng D nobile có

chất alkaloid và đặc biệt chất dendrobine được dùng trong y dược

Ở Nam Dương, thân cây của những giống Dendrobium nguyên thủy như D

acuminatissimum, D bilfate và D macrophyllum được dân chúng dùng trong việc đan

lát rổ rá hoặc đan ghế ngồi Tại nhiều nơi khác như quần đảo Solomon, bán đảo Cape York, quần đảo Torres Strait, Irian Jaya, Molucas, v.v người ta đem cây Dendrobium

ra phơi nắng hay hơ trên lửa Phần ngoài của thân cây có mầu vàng được tước ra để đan chiếu, vòng đeo tay, cung tên hay các vật dụng sơ khai như quần áo, đồ trang sức, đồ cúng lễ hay tang ma v.v

Tại Sulawesi và Kalimantan thân cây Diplocaulobium utile được chẻ ra và phơi

khô cho có mầu vàng để trang trí cho các vật dụng nhỏ như giỏ hay hộp đựng xì gà Vì

sự hiếm quý, cho nên ở Sulawesi các thảm, chiếu hay đồ đan bằng giống lan này chỉ dành riêng cho hoàng gia hay các nhà quý tộc

Trong khi đó tại Nhật Bản D moniliforme được coi như biểu hiệu của sự trường

thọ và dùng cho việc trang trí các đền đài (internet)

Vài thứ lá cây Dendrobium ở Tân tây lan được dùng làm thuốc ho Tại Ấn độ

D.monticola và D ovatum dùng làm cho da được mềm mại và D moschatum (Thái

Bình) chữa chứng đau tai

Tại Mã Lai D bifarum, D planibulbe và D purpurum dùng để chữa trị nhiều chứng bệnh về da Ở Tây Mã Lai và Java cây D crumenatum được dùng để chữa chứng đau tai hay nhiễm trùng trong tai Cây D hymenanthum dùng để chữa bệnh phù thủng

và cây D sulbulatum được nghiền ra để trị chứng nhức đầu ở Tây Mã Lai

Lá cây D crispatum cũng được dân Tahiti vò ra để chữa nhức dầu và làm dịu cơn đau trầm trọng Người Phi luật tân dùng D taurinum làm thuốc gội đầu tri chứng rụng

tóc

Tại Queenland, Úc Châu người ta dùng D discolor để làm thuốc chữa bệnh

nhiễm trùng và thuốc chữa bệnh hắc lào (lác).(internet)

1.5 Các kỹ thuật nhân giống trên cây lan

1.5.1 Phương pháp nhân giống truyền thống

1.5.1.1 Nhân giống hữu tính bằng hạt

Như đã nói, giao phấn trong tự nhiên là hiện tượng thông thường, gần như bắt buộc đối với hầu hết các loài lan Đó là nguyên nhân vì sao họ lan có số lượng chủng loại rất phong phú Đó cũng là phương thức tồn tại, phát triển và tiến hoá ưu thế hơn cả của họ thực vật này trong hướng thụ phấn nhờ côn trùng

Việc giao phấn đều tạo ra những giống mới, qua chọn lọc, có những đặc tính hơn hẳn cây bố mẹ

Trong thiên nhiên sự thụ phấn của lan do côn trùng thực hiện Cánh môi của hoa lan có cấu tạo và hình dạng đặc biệt thuận lợi cho côn trùng đậu vào, tiếp xúc với khối phấn và mang phấn đi Thông thường, để đạt tỷ lệ thụ phấn thành công cao, con người cần chủ động thụ phấn cho cây

Năm 1899, nhà thực vật Pháp Noel Bernard đã khám phá ra được nguyên nhân làm cho hạt lan có thể nảy mầm liên quan đến sự có mặt của nấm rễ Nếu không có nấm cộng sinh thì lan không thể nảy mầm Với vai trò là nguồn cung cấp đường cho hạt lan,

hệ thống rễ sợi của nấm xâm nhập vào trong phôi và cung cấp nguồn carbon cho phôi phát triển

Năm 1922, Knudson đã nghiên cứu thành công việc thay nấm bằng đường ở môi

trường thạch để gieo hạt Gieo hạt in vitro có thể làm cho các hạt chưa chín nảy mầm và

việc khử trùng cả quả dễ dàng hơn Khi quả đã chín khoảng 2/3, có thể khử trùng quả bằng dung dịch thuốc tẩy và cồn Sau đó, dùng một con dao tách vỏ và lấy hạt ra để lên môi trường nuôi cấy trong điều kiện vô trùng Sau khi hạt nảy mầm được 30 – 60 ngày chuyển cây con sang môi trường mới Rễ thường hình thành khi cây con đã có 2 – 3 lá Cấy chuyền cây con sau mỗi 30 – 60 ngày đồng thời giảm mật độ cây trong bình

Quá trình nhân giống từ hạt cho đến khi cây có thể ra hoa mất khoảng 4 năm hoặc nhiều hơn tùy giống Tuy nhiên, một đặc điểm nổi bật ở các cây họ lan là biến dị xảy ra thường xuyên và dễ dàng, điều này đã giúp đem lại sự đa dạng cho các loài lan nhưng cũng gây khó khăn cho quá trình nhân giống vì các cây con tạo thành từ hạt không đồng nhất về mặt di truyền

1.5.1.2 Nhân giống vô tính bằng cách tách chiết

Phương pháp này dùng để tách các chậu lan quá đầy, đồng thời làm tăng số lượng cây mới

Các giả hành già được tách ra khi hoa đã tàn và chỉ tách khi đã trồng được từ 2 - 3 năm Giả hành già được ươm lại trên giá thể ẩm để tạo chồi con, các chồi con được nuôi cùng với giả hành cho đến lúc đã tạo ra rễ mới, đủ sức phát triển mới tách lần thứ hai

Từ một giả hành có thể cho mỗi đợt 1 - 2 cây con

Thời vụ tách chiết tốt nhất đối với các loài lan là vào đầu mùa tăng trưởng Trong điều kiện ẩm độ tốt hoặc trồng trong các nhà kính mang tiểu khí hậu nhân tạo thì có thể tách chiết quanh năm

Vào thời kỳ cuối mùa sinh trưởng của cây, cây được cắt rời cây thành từng đơn vị

và vẫn giữ nguyên trong chậu Sau một thời gian, lấy cây ra đem cắt bỏ các rễ hư rồi rửa bằng dung dịch khử trùng để tiêu diệt hết mầm mống gây bệnh, sau đo, đặt các đơn vị lan vừa tách chiết vào giữa chậu mới Để cây ở nơi có điều kiện ẩm độ và ánh sáng thích hợp với từng loài cụ thể để cây sinh trưởng và phát triển tốt

Những loài lan đơn thân như Phalaenopsis không có giả hành nhưng trồng lâu

năm cây vẫn cao lên, có nhiều rễ gió Muốn cắt trồng nên cắt phần ngọn có 3 rễ, bôi thuốc kích thích ra rễ, dùng giá thể thật thoáng với than gỗ to Phần bên gốc cây đã cắt

sẽ nảy ra 2 – 3 cây con ở nách lá, gần chỗ cắt Có thể dùng dây kẽm cột siết chặt giữa thân cây, dưới chỗ cột sẽ mọc lên 2 – 3 cây con Khi cây con có 2 – 3 rễ mạnh thì cắt ra trồng, mở dây kẽm ra, cây mẹ vẫn sống bình thường Hoặc khi hoa tàn thì cắt bỏ và

chừa 3 – 4 mắt phía trên phát hoa, những mắt này sẽ mọc lên cây con Phalaenopsis

trồng lâu năm cũng có thể ra cây con từ các nách lá ở gần dưới gốc

Keiki: Khi keiki có bộ rễ khỏe và 2 – 3 lá (sau khoảng 6 tháng), ta có thể chiết

cây trồng vào chậu Sử dụng phương pháp nhân giống này có thể giúp Phalaenopsis ra hoa trong khoảng 18 tháng đến 2 năm

Đối với Dendrobium, là cây đa thân nên dễ dàng tách chiết để nhân nhanh giống

Đây là phương pháp nhân giống cổ truyền được nhiều người trồng áp dụng Ưu điểm của phương pháp này là thao tác dễ dàng, ít tốn công và vốn, tuy nhiên cây non dễ bị nhiễm bệnh do thao tác và không thể đáp ứng một lượng giống lớn, đồng bộ theo mô

hình trồng theo công nghiệp Bên cạnh đó, thời gian nhân giống rất dài và hệ số nhân rất thấp, hơn nữa cây con tạo thành có sức sống không cao

1.5.2 Kỹ thuật nhân giống in vitro

1.5.2.1 Lịch sử

Năm 1838, hai nhà sinh học người Đức Schleiden và Schwann đã đề xướng thuyết

tế bào và nêu rõ: mọi cơ thể sinh vật phức tạp đều gồm nhiều đơn vị nhỏ, các tế bào hợp thành Các tế bào đã phân hoá đều mang các thông tin di truyền có trong tế bào đầu tiên,

đó là trứng sau khi thụ tinh, và là những đơn vị độc lập, từ đó có thể xây dựng lại toàn

bộ cơ thể

Năm 1902, Haberlandt là người đầu tiên đưa các giả thuyết của Schleiden và Schwann vào thực nghiệm Tuy ông đã gặp thất bại trong nuôi cấy các tế bào đã phân

hoá tách từ lá một số cây một lá mầm: Erythronium, Ornithogalum, Tradescantia (do

cây một lá mầm là đối tượng rất khó nuôi cấy, hơn nữa ông dùng các tế bào mất khả năng tái sinh)

Năm 1922, Kotte (học trò của Haberlandt) và Robbins đã thành công trong việc lặp lại thí nghiệm của Haberlandt với đỉnh sinh trưởng tách từ rễ của một cây hoà thảo trong môi trường lỏng chứa muối khoáng và glucose Tuy nhiên sự sinh truởng chỉ tồn tại một thời gian, sau đó chậm dần và ngừng lại mặc dù tác giả chuyển qua môi trường mới

Năm 1934, White J.P thông báo nuôi cấy thành công trong một thời gian dài đầu

rễ cà chua (Lycopersicum esculentum) trong môi trường lỏng chứa muối khoáng và

glucose và nước chiết nấm men Sau đó cũng chính White chứng minh có thể thay thế nước chiết nấm men bằng hổn hợp loại vitamin B: Thiamin (B1), Pyridoxin (B6), Nicotinic acid Đồng thời trong thời gian này, R.J Gautheret (ở Pháp) đã tiến hành nuôi cấy môi tượng tầng một số cây gỗ (cây liễu) khi đưa auxin vào môi trường nuôi cấy Tuy nhiên sự sinh sản các tế bào đầu tiên không vượt quá 8 tháng

Năm 1939, Gautheret thông báo kết quả đầu tiên của ông với Viện Hàn Lâm Khoa

Học Pháp về việc nuôi cấy các mô vô hạn của cây cà rốt (Daucus carote )

Sau thế chiến thứ hai, lĩnh vực này đặc biệt phát triển nhanh và nhiều kết quả nghiên cứu quan trọng trong nông nghiệp đươc công bố

1.5.2.2 Các bước nhân giống in vitro

Nhân giống vô tính các cây trồng in vitro thường gồm các giai đoạn sau:

Giai đoạn 1: chọn lựa và khử trùng mẫu cấy

Mẫu cấy là mảng mô thực vật được đặt vào môi trường nuôi cấy Để tiến hành

nuôi cấy in vitro thành công, khi lựa chọn mô cấy cần lưu ý đến tuổi sinh lý của cơ quan

được dùng làm mẫu cấy, vụ mùa lấy mẫu, chất lượng của cây lấy mẫu cấy, kích thước

và vị trí lấy mẫu đó Mẫu cấy sau khi chọn lựa được rửa sạch bằng xà phòng và khử trùng bề mặt bằng các chất khử trùng hóa học như calcium hypochloride, sodium dichloroisocyanurate, chlorur thủy ngân,

Giai đoạn 2: tạo thể nhân giống in vitro

Mẫu được nuôi cấy trên môi trường dinh dưỡng thích hợp tạo thể nhân giống in

vitro Có 2 thể nhân giống invitro là thể chồi và thể cắt đốt Tạo thể nhân giống in vitro

phụ thuộc vào đặc điểm nhân giống ngoài tự nhiên của cây trồng Đối với những loài không có khả năng nhân giống, người ta thường nhân giống bằng cách tạo cụm chồi từ

mô sẹo Trong môi trường nhân giống thường bổ sung cytokinin, GA3 và các chất hữu

cơ khác

Giai đoạn 3: nhân giống in vitro

Đây là giai đoạn quan trọng trong nhân giống cây trồng bằng phương pháp nuôi cấy mô và tế bào thực vật nhằm mục đích tăng sinh khối thể nhân giống Vật liệu nuôi cấy là những thể chồi, môi trường nuôi cấy thường giống môi trường tạo thể chồi, đôi khi nồng độ chất sinh trưởng giảm thấp cho phù hợp với quá trình nhân giống kéo dài Điều kiện nuôi cấy thích hợp giúp cho quá trình tăng sinh diễn ra nhanh Cây nhân

giống in vitro ở trạng thái trẻ hóa và được duy trì trong thời gian dài

Giai đoạn 4: tái sinh cây in vitro hoàn chỉnh

Đây là giai đoạn tạo cây con hoàn chỉnh có đầy đủ thân, lá và rễ để chuẩn bị chuyển ra vườn ươm Cây con phải khỏe mạnh để nâng cao sức sống khi ra môi trường

tự nhiên